B2

Partizip I jako przymiotnik w języku niemieckim

Partizip I als Adjektiv

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

Partizip I, czyli imiesłów opisujący kogoś lub coś przez wykonywaną czynność, tworzymy zwykle przez dodanie -d do bezokolicznika: schlafen → schlafend („spać → śpiący”). Przed rzeczownikiem otrzymuje on końcówkę jak zwykły przymiotnik: das schlafende Kind — „śpiące dziecko”. Najczęściej nazywa czynność trwającą w czasie opisywanej sytuacji, a nie czynność już zakończoną.

Na czym polega ta konstrukcja?

Porównaj polskie „dziecko, które śpi” i „śpiące dziecko”. W obu wyrażeniach mowa o tym samym dziecku, ale drugie ujmuje informację krócej. Podobnie działa niemieckie Partizip I als Adjektiv: das Kind, das schläft można zastąpić przez das schlafende Kind. Imiesłów jest formą utworzoną od czasownika, czyli wyrazu nazywającego czynność lub stan. Tutaj zachowuje się jak przymiotnik — wyraz opisujący cechę osoby lub rzeczy.

Na poziomie B2 przydaje się zwłaszcza do czytania artykułów, korespondencji i tekstów zawodowych. Formy takie jak steigende Preise („rosnące ceny”), fehlende Unterlagen („brakujące dokumenty”) czy eine überzeugende Erklärung („przekonujące wyjaśnienie”) są jednak używane także w codziennych sytuacjach. Nie chodzi więc wyłącznie o rozpoznawanie urzędowego stylu.

Dla osoby polskojęzycznej dobrym punktem odniesienia są formy na -ący, -ąca, -ące: „czekający”, „pracująca”, „płynące”. Nie można jednak przenosić polskich końcówek ani rodzajów gramatycznych do niemieckiego. Niemieckie Kind jest rodzaju nijakiego, a Nachricht — żeńskiego, niezależnie od rodzaju ich polskich odpowiedników.

Jak tworzyć i odmieniać Partizip I?

1. Zachowaj bezokolicznik i dodaj -d

Bezokolicznik to podstawowa, słownikowa postać czasownika, np. lernen — „uczyć się”. W regularnym schemacie nie usuwasz jego zakończenia -en ani -n. Dodajesz do całego wyrazu -d.

Bezokolicznik Partizip I Znaczenie
schlafen schlafend śpiący
kommen kommend przychodzący, nadchodzący
warten wartend czekający
arbeiten arbeitend pracujący
steigen steigend rosnący, wznoszący się
lächeln lächelnd uśmiechający się
wandern wandernd wędrujący
mitkommen mitkommend idący lub jadący razem z kimś

To nie jest forma osobowa, czyli forma dopasowana do wykonawcy czynności. Dlatego od laufen („biec”) powstaje laufend, mimo że „on biegnie” to er läuft. Podobnie fahren → fahrend, a nie forma oparta na er fährt.

Warto rozpoznawać dwa szczególne przypadki: sein → seiend („być → będący”) oraz tun → tuend („robić → robiący”). Pierwsza forma jest rzadka i nie zastępuje na co dzień zwykłego opisu cechy. „Chore dziecko” to po prostu das kranke Kind, nie rozbudowana konstrukcja z seiend.

2. Przed rzeczownikiem dodaj końcówkę przymiotnika

Rzeczownik to nazwa osoby, rzeczy lub zjawiska, np. Kind, Zug, Nachricht. Gdy Partizip I stoi bezpośrednio w grupie opisującej rzeczownik, podlega odmianie:

  • schlafen → schlafend → das schlafende Kind — śpiące dziecko;
  • kommen → kommend → der kommende Zug — nadjeżdżający pociąg;
  • überraschen → überraschend → eine überraschende Nachricht — zaskakująca wiadomość.

W schlafende część -d- należy do imiesłowu, a końcowe -e jest końcówką przymiotnika. Te dwie rzeczy pełnią różne funkcje. Samo utworzenie schlafend nie wystarcza, by poprawnie postawić tę formę przed Kind.

Końcówka zależy od rodzaju i liczby rzeczownika, jego przypadku oraz wyrazu stojącego przed nim. Przypadek wskazuje rolę wyrażenia w zdaniu: kto coś robi, kogo widzimy, komu pomagamy lub do kogo coś należy. Niemiecki ma cztery przypadki; poniższe tabele pokazują pełny zestaw końcówek na przykładzie wartend („czekający”).

3. Po rodzajniku określonym

Rodzajnik to mały wyraz przed rzeczownikiem, np. der, die, das. Rodzajnik określony wskazuje zwykle kogoś lub coś znanego z sytuacji. Po nim imiesłów ma najczęściej -e lub -en.

Przypadek Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Liczba mnoga
Mianownik: kto? co? der wartende Mann die wartende Frau das wartende Kind die wartenden Gäste
Biernik: kogo? co? den wartenden Mann die wartende Frau das wartende Kind die wartenden Gäste
Celownik: komu? czemu? dem wartenden Mann der wartenden Frau dem wartenden Kind den wartenden Gästen
Dopełniacz: czyj? des wartenden Mannes der wartenden Frau des wartenden Kindes der wartenden Gäste

Mann oznacza „mężczyznę”, Frau — „kobietę”, Kind — „dziecko”, a Gäste — „gości”. Polskie pytania pomagają zapamiętać nazwy przypadków, ale nie rozstrzygają automatycznie, którego przypadku wymaga niemiecki czasownik lub przyimek. Na przykład mit („z”) wymaga celownika: mit dem wartenden Mann — „z czekającym mężczyzną”.

4. Po ein, eine, ein oraz po przeczeniu kein

Rodzajnik nieokreślony ein/eine/ein wprowadza zwykle osobę lub rzecz, której jeszcze dokładnie nie identyfikujemy. Gdy sam rodzajnik nie pokazuje wyraźnie rodzaju, odpowiednią informację niesie końcówka imiesłowu: ein wartender Mann, ale ein wartendes Kind.

Przypadek Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Liczba mnoga z przeczeniem
Mianownik ein wartender Mann eine wartende Frau ein wartendes Kind keine wartenden Gäste
Biernik einen wartenden Mann eine wartende Frau ein wartendes Kind keine wartenden Gäste
Celownik einem wartenden Mann einer wartenden Frau einem wartenden Kind keinen wartenden Gästen
Dopełniacz eines wartenden Mannes einer wartenden Frau eines wartenden Kindes keiner wartenden Gäste

Rodzajnik ein nie ma liczby mnogiej. W ostatniej kolumnie występuje więc keine — „żadni”, a w przeczeniu całego wyrażenia np. „nie ma żadnych czekających gości”. Podobnie odmienia się imiesłów po wyrazach wskazujących przynależność, takich jak mein („mój”): mein schlafendes Kind — „moje śpiące dziecko”.

5. Bez rodzajnika

Bez rodzajnika imiesłów częściej sam pokazuje rodzaj i przypadek. Takie połączenia są szczególnie częste w liczbie mnogiej oraz przy nazwach substancji i zjawisk.

Przypadek Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Liczba mnoga
Mianownik steigender Druck steigende Nachfrage steigendes Interesse steigende Preise
Biernik steigenden Druck steigende Nachfrage steigendes Interesse steigende Preise
Celownik steigendem Druck steigender Nachfrage steigendem Interesse steigenden Preisen
Dopełniacz steigenden Drucks steigender Nachfrage steigenden Interesses steigender Preise

Podstawowe znaczenia to: steigender Druck — „rosnąca presja”, steigende Nachfrage — „rosnący popyt”, steigendes Interesse — „rosnące zainteresowanie”, steigende Preise — „rosnące ceny”. Zwróć uwagę na dopełniacz rodzaju męskiego i nijakiego: występuje tu -en, a nie -es przy imiesłowie.

6. Znaczenie jest zwykle czynne i równoczesne

„Czynne” oznacza, że opisywana osoba lub rzecz sama wykonuje czynność albo znajduje się w danym stanie: das schlafende Kind to dziecko, które śpi. „Równoczesne” znaczy, że czynność zachodzi w czasie sytuacji, o której mówimy — niekoniecznie teraz.

  • Gestern sah ich ein spielendes Kind. — Wczoraj zobaczyłem bawiące się dziecko.
  • Morgen sprechen wir mit den teilnehmenden Firmen. — Jutro porozmawiamy z firmami biorącymi udział.

Partizip I nie wyznacza samodzielnie czasu gramatycznego. Mimo tradycyjnej nazwy „imiesłów czasu teraźniejszego” może występować w opisie przeszłości lub przyszłości. Ponadto formy takie jak kommend („nadchodzący”) z natury kierują uwagę ku temu, co dopiero nastąpi: in der kommenden Woche — „w nadchodzącym tygodniu”.

Przykłady w kontekście

W poniższych zdaniach warto najpierw znaleźć rzeczownik, potem określający go imiesłów, a na końcu ustalić, skąd wzięła się końcówka.

Niemiecki Polski Na co zwrócić uwagę
Bitte weck das schlafende Kind nicht. Proszę, nie budź śpiącego dziecka. Biernik rodzaju nijakiego po rodzajniku określonym: -e.
Der kommende Zug hält nicht an diesem Bahnhof. Nadjeżdżający pociąg nie zatrzymuje się na tej stacji. Pociąg sam nadjeżdża.
Das ist eine überraschende Nachricht. To zaskakująca wiadomość. Wiadomość wywołuje zaskoczenie.
Ein bellender Hund hat mich geweckt. Obudził mnie szczekający pies. Mianownik rodzaju męskiego po ein: -er.
Ich helfe der wartenden Kundin. Pomagam czekającej klientce. Po helfen występuje celownik.
Wegen steigender Preise kaufen wir weniger ein. Z powodu rosnących cen kupujemy mniej. Po wegen w standardowej niemczyźnie używa się tu dopełniacza.
Sie arbeitet mit einem ständig klingelnden Telefon neben sich. Pracuje, mając obok siebie stale dzwoniący telefon. Zwykły wyraz ständig nie otrzymuje końcówki.
Die vor dem Eingang wartenden Gäste wurden ungeduldig. Goście czekający przed wejściem zaczęli się niecierpliwić. Całe określenie stoi przed Gäste.
Wir suchen eine polnisch sprechende Ärztin. Szukamy lekarki mówiącej po polsku. polnisch pozostaje bez końcówki.
Die sich schnell verändernde Situation macht uns Sorgen. Niepokoi nas szybko zmieniająca się sytuacja. Zachowujemy sich, należące do czasownika.
Bitte schicken Sie uns die fehlenden Unterlagen. Proszę przesłać nam brakujące dokumenty. Częsta forma w korespondencji.
In der kommenden Woche bin ich im Urlaub. W nadchodzącym tygodniu jestem na urlopie. Znaczenie przyszłe wynika z kommend i kontekstu.

Najczęstsze błędy

1. Pozostawienie samego -d przed rzeczownikiem

  • Błędnie: Das schlafend Kind liegt im Bett.
  • Poprawnie: Das schlafende Kind liegt im Bett. — Śpiące dziecko leży w łóżku.
  • Dlaczego: Przed rzeczownikiem potrzebna jest końcówka przymiotnika. Tutaj po das w mianowniku rodzaju nijakiego dodajemy -e.

2. Tworzenie imiesłowu od formy osobowej

  • Błędnie: Ein läufender Mann kommt näher.
  • Poprawnie: Ein laufender Mann kommt näher. — Biegnący mężczyzna się zbliża.
  • Dlaczego: Punktem wyjścia jest laufen, a nie er läuft. Zmiana samogłoski w niektórych formach osobowych nie przechodzi do Partizip I.

3. Mylenie wykonawcy z osobą, której coś się przydarza

  • Błędnie w znaczeniu „zaskoczony mężczyzna”: der überraschende Mann.
  • Poprawnie: der überraschte Mann — zaskoczony mężczyzna.
  • Dlaczego: Überraschend oznacza „zaskakujący”, a überrascht — „zaskoczony”. Pierwsze wyrażenie jest gramatyczne, ale opisuje mężczyznę, który zaskakuje innych, nie jego reakcję.

4. Przenoszenie polskiego szyku do niemieckiej grupy rzeczownikowej

  • Błędnie: Die wartenden auf den Bus Leute frieren.
  • Poprawnie: Die auf den Bus wartenden Leute frieren. — Ludzie czekający na autobus marzną.
  • Dlaczego: W rozbudowanym określeniu przed rzeczownikiem dodatkowe informacje stoją przed imiesłowem. Można też powiedzieć: Die Leute, die auf den Bus warten, frieren. — Ludzie, którzy czekają na autobus, marzną.

5. Używanie sein + Partizip I jako zwykłego czasu trwającego

  • Błędnie w znaczeniu „dziecko właśnie śpi”: Das Kind ist schlafend.
  • Poprawnie: Das Kind schläft gerade. — Dziecko właśnie śpi.
  • Dlaczego: Niemiecki nie tworzy w ten sposób ogólnej konstrukcji wyrażającej trwanie czynności. Niektóre imiesłowy mogą opisywać cechę po sein, lecz nie wolno rozszerzać tego wzoru na każdy czasownik.

6. Pomijanie sich

  • Błędnie: die schnell nähernde Straßenbahn.
  • Poprawnie: die sich schnell nähernde Straßenbahn — szybko zbliżający się tramwaj.
  • Dlaczego: Czasownik sich nähern wymaga sich. To zaimek zwrotny — wyraz odpowiadający tutaj polskiemu „się” — i pozostaje częścią całego określenia.

Uwagi dotyczące użycia

Kiedy brzmi naturalnie, a kiedy zbyt ciężko?

Krótkie połączenia, np. kochendes Wasser („wrząca woda”) czy eine passende Lösung („odpowiednie rozwiązanie”), brzmią zupełnie zwyczajnie. Im więcej informacji upakujesz przed rzeczownikiem, tym bardziej pisany i formalny staje się styl.

Porównaj:

  • die seit einer Stunde vor der Praxis wartenden Patienten — pacjenci czekający od godziny przed gabinetem;
  • die Patienten, die seit einer Stunde vor der Praxis warten — pacjenci, którzy od godziny czekają przed gabinetem.

Drugi wariant zawiera zdanie względne, czyli zdanie z „który”, dopowiadające coś o rzeczowniku. W rozmowie zwykle łatwiej je zrozumieć. Polski również dopuszcza długie określenia imiesłowowe, ale często umieszcza je po rzeczowniku. W niemieckiej konstrukcji omawianej tutaj słuchacz musi poczekać na rzeczownik aż do końca całej grupy.

Zwykła czynność a utrwalona cecha

Niektóre formy są mocno zakorzenione jako przymiotniki: interessant nie jest Partizip I, ale spannend („wciągający”), überzeugend („przekonujący”) i anstrengend („męczący”) pochodzą od czasowników i często nazywają po prostu właściwość czegoś.

Dlatego zdanie Der Film ist spannend — „Film jest wciągający” — jest naturalne. Forma po ist nie ma końcówki przymiotnika. Nie wynika z tego jednak, że analogiczne Das Kind ist schlafend jest zwykłym odpowiednikiem „dziecko śpi”. Trzeba odróżniać opis utrwalonej cechy od mechanicznego budowania formy czasownika.

Słownik pomaga również ustalić naturalne znaczenie. Eine passende Jacke to „pasująca kurtka”, a eine passende Antwort — „odpowiednia odpowiedź”. Nie zawsze najlepsze polskie tłumaczenie kończy się na „-ący”.

Zagadnienia zaawansowane

Rozbudowane określenie zachowuje wymagania czasownika

Imiesłów może zabrać ze sobą dopełnienie, czyli informację uzupełniającą znaczenie czasownika: kogo ktoś szuka, komu pomaga albo na co czeka. Przypadek lub przyimek wewnątrz określenia wynika z czasownika, a końcówka samego imiesłowu — z opisywanego rzeczownika.

  • der den Kunden beratende Mitarbeiter — pracownik doradzający klientowi;
  • mit dem den Kunden beratenden Mitarbeiter — z pracownikiem doradzającym klientowi.

W obu wyrażeniach den Kunden pozostaje w bierniku, bo beraten łączy się z biernikiem, choć po polsku mówimy „doradzać komuś”. Natomiast beratende zmienia się na beratenden, ponieważ po mit cała grupa z Mitarbeiter występuje w celowniku. To dwie niezależne zależności, które warto sprawdzać osobno.

Nie stawia się przecinka między takim określeniem a rzeczownikiem: die auf den Bus wartenden Leute — „ludzie czekający na autobus”. W wariancie ze zdaniem względnym przecinki są natomiast konieczne: die Leute, die auf den Bus warten — „ludzie, którzy czekają na autobus”.

Partizip I a Partizip II

Partizip II to druga forma imiesłowowa, znana m.in. z niemieckich czasów złożonych. Jako przymiotnik często nazywa rezultat czynności albo stan po jej zakończeniu. Różnicy nie należy jednak sprowadzać do hasła „teraźniejszość kontra przeszłość”.

Partizip I Znaczenie Partizip II Znaczenie
die öffnende Person osoba otwierająca die geöffnete Tür otwarte drzwi
die überzeugende Erklärung przekonujące wyjaśnienie der überzeugte Kunde przekonany klient
die ankommenden Gäste przybywający goście die angekommenen Gäste goście, którzy już przybyli
das einschlafende Kind zasypiające dziecko das eingeschlafene Kind dziecko, które zasnęło

Dwa ostatnie wiersze są szczególnie ważne: Partizip II nie musi oznaczać, że ktoś podlega cudzej czynności. Goście sami przybyli, a dziecko samo zasnęło. Różnica dotyczy tutaj osiągnięcia pewnego etapu lub rezultatu.

Konstrukcja z zu zmienia znaczenie

Porównaj die zu prüfenden Unterlagen — „dokumenty, które należy sprawdzić” lub „dokumenty do sprawdzenia”. Nie są to dokumenty, które same coś sprawdzają. Konstrukcja zu + Partizip I przed rzeczownikiem może wyrażać konieczność lub możliwość poddania czegoś danej czynności. Jest częsta w języku urzędowym i fachowym.

  • die noch zu klärende Frage — kwestia, którą trzeba jeszcze wyjaśnić;
  • die zu überprüfenden Angaben — dane wymagające sprawdzenia.

W czasownikach rozdzielnie złożonych, czyli takich, których pierwsza część odłącza się w niektórych zdaniach, zu wchodzi do środka: ausfüllen → die auszufüllenden Formulare — „wypełniać → formularze do wypełnienia”. To osobny schemat znaczeniowy; nie wystarczy zastosować do niego zasady „rzeczownik sam wykonuje czynność”.

Imiesłów może zastąpić rzeczownik

Gdy wiadomo, o jakich osobach mowa, można pominąć rzeczownik i użyć imiesłowu samodzielnie. Mówimy wtedy o użyciu rzeczownikowym: forma nazywa osobę, zamiast tylko ją opisywać, i jest pisana wielką literą.

  • die Studierenden — osoby studiujące, studenci i studentki;
  • ein Reisender — podróżny;
  • mit den Teilnehmenden — z osobami uczestniczącymi.

Końcówki nadal działają jak przy przymiotniku: ein Reisender, ale der Reisende. Nie są to niezmienne nazwy z jedną końcówką. W liczbie mnogiej formy takie jak Studierende bywają wybierane jako określenia obejmujące osoby różnych płci; dobór nazwy zależy także od kontekstu i zwyczajów danej instytucji.

Stopniowanie nie pasuje do każdego imiesłowu

Stopniowanie oznacza wyrażanie większego lub największego natężenia cechy. Jest naturalne przy formach używanych jak zwykłe przymiotniki: eine überzeugendere Erklärung — „bardziej przekonujące wyjaśnienie”, die überzeugendste Erklärung — „najbardziej przekonujące wyjaśnienie”. Nie należy mechanicznie stopniować każdej czynności. Zamiast próbować tworzyć „bardziej śpiące dziecko”, lepiej nazwać dokładniej sposób spania: das tiefer schlafende Kind — „dziecko śpiące głębiej”.

Jak ćwiczyć?

  1. Rozdziel tworzenie formy i wybór końcówki. Wybierz pięć czasowników, np. warten, schlafen, arbeiten, steigen, lächeln. Najpierw utwórz imiesłowy, a dopiero potem dopisz rzeczownik i rodzajnik. Zmieniaj przypadek: der wartende Mann → ich sehe den wartenden Mann → mit dem wartenden Mann — „czekający mężczyzna → widzę czekającego mężczyznę → z czekającym mężczyzną”.
  2. Zamieniaj zdania z „który” na krótsze określenia i odwrotnie. Z die Frau, die am Fenster sitzt zbuduj die am Fenster sitzende Frau — „kobieta siedząca przy oknie”. Odwrócenie tego ćwiczenia pomaga sprawdzić, czy poprawnie rozumiesz długie grupy w czytanym tekście.
  3. Sprawdzaj sens przez polską parę. Zestawiaj „zaskakujący — zaskoczony”, „zasypiający — ten, który zasnął”, „przybywający — ten, który już przybył”. Przy każdym niemieckim przykładzie zapytaj: czy rzeczownik wykonuje czynność, czy opis dotyczy jej wyniku? Dopiero potem wybierz Partizip I lub Partizip II i odpowiednią końcówkę.

Powiązane zagadnienia

Wymagania wstępne

Odmiana przymiotników po rodzajniku określonym w języku niemieckimA2

Koncepcje, które na tym bazują

Więcej koncepcji B2