B2

İngilizcede Vurgu İçin Bölünmüş Cümleler

Cleft Sentences

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İngilizce dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İngilizcede bölünmüş cümleler, bir bilgiyi özellikle öne çıkarmak için tek bir mesajı iki parçalı bir yapıyla verir. It was John who broke the window. “Camı kıran John’du.” demektir; vurgu, camın kırılmasında değil, bunu kimin yaptığındadır. What I need is a holiday. ise “İhtiyacım olan şey bir tatil.” anlamına gelir ve asıl bilgiyi sona bırakır. Türkçedeki sözcük sırası ve ses vurgusunun üstlendiği işi İngilizcede çoğu zaman bu kalıplar yapar.

Genel bakış

“John camı kırdı.” ile “Camı kıran John’du.” aynı olayı anlatır, ama aynı soruya cevap vermez. İlki bir haber verebilir; ikincisi “Kim kırdı?” sorusunu yanıtlar veya yanlış bir tahmini düzeltir. İngilizcede bölünmüş cümle denen yapıların, yani cleft sentences biçimlerinin temel amacı budur: dinleyicinin dikkatini belirli bir kişiye, nesneye, zamana, yere ya da nedene yöneltmek.

Bu yapılar B2 düzeyinde özellikle önem kazanır. Artık yalnızca doğru bir olay anlatmak değil, hangi bilginin yeni, hangisinin zaten bilinen olduğunu göstermek de gerekir. Bir toplantıda sorunun kaynağını açıklarken, bir yanlış anlaşılmayı düzeltirken veya bir isteği netleştirirken bu ayrım çok işe yarar. Odak, burada cümlenin özellikle dikkat çekmek istediğimiz parçası demektir.

Türkçede “Dosyayı dün ben gönderdim.” diyerek “ben” sözcüğünü yüklemin, yani cümlede yargıyı bildiren bölümün önüne getirebiliriz. İngilizcede sözcüklerin yerini aynı serbestlikle değiştiremeyiz. Bu yüzden It was me who sent the file yesterday. “Dosyayı dün gönderen bendim.” gibi bir yapı, Türkçede sıralamayla kurduğumuz karşıtlığı daha açık biçimde taşır. Yine de her vurgulu Türkçe cümleyi bölünmüş cümleye çevirmek gerekmez; konuşurken yalnızca ses vurgusu da yeterli olabilir.

Nasıl kurulur?

1. Kişiyi, zamanı veya başka bir bilgiyi öne çıkarma

En yaygın tür, it ile başlayan bölünmüş cümledir. Temel düzen şöyledir:

It + be fiilinin uygun biçimi + odak + who/that + kalan bilgi

Buradaki be, is, was gibi biçimleri olan “olmak” fiilidir. It ise belirli bir nesnenin yerine geçmez; yapıyı başlatan bir öğedir. Bu nedenle onu Türkçeye ayrıca “o” diye çevirmeyiz.

Öne çıkan bilgi İngilizce Türkçe
İşi yapan kişi It was John who broke the window. Camı kıran John’du.
Eylemden etkilenen kişi It was John that I called. Aradığım kişi John’du.
Zaman It was yesterday that I sent the file. Dosyayı gönderdiğim gün dündü.
Yer It was in the kitchen that I found my keys. Anahtarlarımı bulduğum yer mutfaktı.
Neden It was because I was ill that I stayed home. Evde kalmamın nedeni hasta olmamdı.

Yapıyı kurarken önce düz cümleyi düşünün: I sent the file yesterday. “Dosyayı dün gönderdim.” Zamanı vurgulamak için yesterday bölümünü It was sonrasına taşıyın. Geriye kalan bilgi that I sent the file olur. Bu bölümde zamanı ikinci kez söylemeyin.

Kişiler için who veya that kullanılabilir. Kişi dışındaki odaklarda that güvenilir temel seçimdir: It was this book that helped me. “Bana yardımcı olan bu kitaptı.” Yer ve zaman vurgusunda da ilk öğrenilecek kalıp that ile kurulandır; Türkçedeki “yer” ve “zaman” anlamına bakıp otomatik olarak where veya when eklemek gerekmez.

2. İşi yapan kişi ile eylemden etkilenen kişiyi ayırma

Özne, eylemi yapan ya da hakkında bir şey söylenen kişi veya şeydir. Nesne ise eylemin yöneldiği veya etkilediği kişi ya da şeydir. Bu ayrım, bölünmüş cümlede hangi sözcüklerin kalacağını belirler:

  • It was Leyla who called me. — “Beni arayan Leyla’ydı.” Leyla işi yapan kişidir; who sonrasında ayrıca she gerekmez.
  • It was Leyla that I called. — “Aradığım kişi Leyla’ydı.” Arayan kişi benim; bu yüzden I kalır, ama Leyla’nın yerine ayrıca her gelmez.

Odak nesne olduğunda bağlayıcı konuşmada düşebilir: It was Leyla I called. “Aradığım kişi Leyla’ydı.” Özne odağında ise standart kullanımda bağlayıcı korunur: It was Leyla who called me. “Beni arayan Leyla’ydı.” Başlangıçta her iki durumda da bağlayıcıyı korumak daha kolaydır.

3. İhtiyacı veya isteği sona bırakma

İkinci ana tür, what ile başlar. Buna sözde bölünmüş cümle denir; asıl önemli bilgi çoğunlukla be fiilinden sonra gelir:

What + tamamlayıcı bilgi + be + odak

Burada what, “... olan şey” anlamını birlikte taşır. Ardından ayrıca the thing yazılmaz.

  • What I need is a holiday. — “İhtiyacım olan şey bir tatil.”
  • What surprised me was her reaction. — “Beni şaşırtan şey onun tepkisiydi.”
  • What matters is your health. — “Önemli olan senin sağlığın.”

Bu cümleler soru değildir. Bu yüzden soru cümlesindeki gibi yardımcı fiil ekleyip sıralamayı değiştirmeyiz. What I need “ihtiyacım olan şey” demektir; What do I need? ise “Neye ihtiyacım var?” sorusudur.

Bu türün İngilizcede wh-cleft veya pseudo-cleft adlarıyla anıldığını görebilirsiniz. Bu adları ezberlemekten çok, önce bir bilgi boşluğu açıldığını, sonra o boşluğun doldurulduğunu fark etmek önemlidir: “İhtiyacım olan şey...” → “bir tatil”.

4. Bir eylemi vurgulama

What ile başlayan bölümde do bulunduğunda odakta bir eylem yer alabilir:

  • What we did was cancel the meeting. — “Yaptığımız şey toplantıyı iptal etmekti.”
  • What you need to do is restart the computer. — “Yapman gereken şey bilgisayarı yeniden başlatmak.”

Burada cancel ve restart, fiilin yalın biçimleridir. Mastar, eylemin çekimlenmemiş adı gibi kullanılan biçimdir; İngilizcede çoğu zaman to cancel gibi to ile gösterilir. Bu do içeren yapılarda be sonrasında to kullanılabilir, ancak kullanılmaması da doğaldır: What we did was to cancel the meeting. “Yaptığımız şey toplantıyı iptal etmekti.”

Bunu bütün what yapılarına yaymayın. What I want is to leave early. “İstediğim şey erken ayrılmak.” cümlesinde to leave kullanılır; What I want is leave early standart bir kuruluş değildir.

5. İsteği sınırlandırma ve açıklayıcı başlangıçlar

All ile başlayan yapı, “tek istediğim”, “bütün ihtiyacım” veya “yaptığım tek şey” anlamını verir:

  • All I want is peace. — “Tek istediğim huzur.”
  • All you need is a valid ticket. — “İhtiyacın olan tek şey geçerli bir bilet.”
  • All I did was ask a question. — “Yaptığım tek şey bir soru sormaktı.”

Son örnekte konuşan kişi, yaptığı şeyin abartıldığını da ima edebilir. All burada insanların veya nesnelerin tamamını saymaktan çok, ihtiyacın ya da eylemin sınırını çizer.

Aynı odaklama mantığı, açıklayıcı bir adla da kurulabilir. Ad, kişi, nesne veya kavram bildiren sözcüktür; bu yapılarda thing “şey”, reason “neden”, person “kişi” gibi adlar kullanılır:

  • The thing that worries me is the cost. — “Beni endişelendiren şey maliyet.”
  • The reason I'm here is to help. — “Burada bulunmamın nedeni yardım etmek.”
  • The person you should ask is Deniz. — “Sorman gereken kişi Deniz.”

Bu başlangıçlar ne tür bir bilgi geleceğini önceden gösterir. What her yere mekanik olarak uygulanmaz: kişi arıyorsanız the person, yer belirtiyorsanız the place gibi bir başlangıç daha uygun olabilir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde çeviriler sözcük sırasını değil, cümlenin iletişimdeki amacını yansıtır. Aynı İngilizce yapının Türkçede bazen “... olan”, bazen “asıl”, bazen de “tek” ile daha doğal karşılandığına dikkat edin.

İngilizce Türkçe Bağlam ve vurgu
It was John who broke the window. Camı kıran John’du. Başka birinin yaptığı sanılıyor; kişi düzeltiliyor.
It was the blue folder that I asked for, not the green one. İstediğim klasör maviydi, yeşil değil. İki nesne karşılaştırılıyor.
It was on Monday that the heating stopped working. Isıtmanın bozulduğu gün pazartesiydi. Tarih netleştiriliyor.
It was at the station that we first met. İlk tanıştığımız yer istasyondu. Buluşmanın yeri öne çıkıyor.
It's because the road is closed that we're late. Geç kalmamızın nedeni yolun kapalı olması. Gecikmenin nedeni açıklanıyor.
It wasn't the price that bothered me; it was the delay. Beni rahatsız eden fiyat değildi; gecikmeydi. Yanlış açıklamanın yerine doğrusu konuyor.
What I need is a holiday. İhtiyacım olan şey bir tatil. Konuşan gerçek ihtiyacını belirtiyor.
What impressed us was how calmly she handled the complaint. Bizi etkileyen, şikâyeti ne kadar sakin karşıladığıydı. Etkileyici bulunan davranış açıklanıyor.
What we did was move the meeting online. Yaptığımız şey toplantıyı çevrim içi ortama taşımaktı. Uygulanan çözüm özetleniyor.
All I want is peace. Tek istediğim huzur. İstek tek bir şeyle sınırlandırılıyor.
All you have to do is sign here. Yapman gereken tek şey burayı imzalamak. İşlemin kolaylığı vurgulanıyor.
The thing that bothers me is the lack of information. Beni rahatsız eden şey bilgi eksikliği. Asıl sorun belirtiliyor.
The reason I'm here is to help. Burada bulunmamın nedeni yardım etmek. Konuşanın amacı açıklanıyor.
A clear answer is what we need right now. Şu anda ihtiyacımız olan şey net bir cevap. Sonuç başa alınarak öne çıkarılıyor.

Sık yapılan hatalar

1. Özne odağından sonra kişiyi yeniden söylemek

  • Yanlış: It was John who he broke the window.
  • Doğru: It was John who broke the window. — “Camı kıran John’du.”
  • Neden? Who, kalan bölümde John’un yerini zaten doldurur. Türkçedeki “John, o kırdı.” gibi ayrı bir açıklamayı İngilizce kalıbın içine taşımayın.

2. Nesneyi ikinci kez eklemek

  • Yanlış: It was this report that I read it.
  • Doğru: It was this report that I read. — “Okuduğum rapor buydu.”
  • Neden? Okunan şey başta belirtilmiştir. Sonda ayrıca it yazmak aynı nesneyi iki kez kullanmak olur.

3. What bölümünde soru sırası kullanmak

  • Yanlış: What do I need is a break.
  • Doğru: What I need is a break. — “İhtiyacım olan şey bir mola.”
  • Neden? Burada soru sormuyoruz; “ihtiyacım olan şey” diye bir bölüm kuruyoruz. What do I need? yalnızca bağımsız bir soru olarak “Neye ihtiyacım var?” anlamına gelir.

4. Her eylem odağında to sözcüğünü kaldırmak

  • Yanlış: What she wants is change jobs.
  • Doğru: What she wants is to change jobs. — “Onun istediği şey iş değiştirmek.”
  • Neden? To kullanmadan eylem kurma seçeneği özellikle What she did... ve All she did... gibi do içeren yapılarda görülür. Bu, bütün fiiller için geçerli bir kural değildir.

5. It ile başlayan yapıyı çoğul yapmak

  • Yanlış: They were my neighbours who helped me. — Bölünmüş cümle kurulmak istendiğinde.
  • Doğru: It was my neighbours who helped me. — “Bana yardım edenler komşularımdı.”
  • Neden? Odak birden fazla kişiyi gösterse de yapıyı başlatan sözcük it olarak kalır ve was alır. Yanlış diye verilen biçim başka bir bağlamda farklı bir cümle olarak yorumlanabilir; fakat burada öğretilen it yapısı değildir.

6. All sözcüğünü everything ile aynı saymak

  • Yanlış: Everything I want is a quiet evening. — “Tek istediğim sakin bir akşam.” denmek istendiğinde.
  • Doğru: All I want is a quiet evening. — “Tek istediğim sakin bir akşam.”
  • Neden? Everything I want, “istediğim her şey” anlamına gelir. Bir isteği “yalnızca bu” diye sınırlandıran doğal kalıp All I want... biçimidir.

Kullanım notları

Her vurgu, düzeltme değildir

It ile kurulan yapılar çoğu zaman bir karşıtlık hissettirir: “John’du, başkası değil.” Ancak açıkça yanlış bir tahmin bulunması şart değildir. It was in 2019 that we opened our first shop. “İlk dükkânımızı açtığımız yıl 2019’du.” cümlesi, bir anlatıda önemli bir tarihi sahneye çıkarabilir.

What yapıları ise konuşmayı düzenlemek için çok kullanışlıdır. What we need to discuss is the budget. “Konuşmamız gereken şey bütçe.” cümlesi, toplantıda dikkati belirli bir konuya toplar. Bu tür bir başlangıç bazen sözü yumuşatır, bazen de konuşanın gündemi kararlı biçimde belirlemesini sağlar; etki ses tonuna ve bağlama bağlıdır.

Konuşma ile yazı arasındaki fark

Bu yapılar hem konuşmada hem yazıda doğaldır. Konuşmada It's ve wasn't gibi kısaltmalar yaygındır. It's you I wanted to see. “Görmek istediğim kişi sendin.” örneğinde nesneyi bağlayan sözcük de düşmüştür.

Yazıda, özellikle düzeltme yapılırken, that veya who sözcüğünü korumak yapıyı daha kolay okunur kılar. Bölünmüş cümlede odaktan sonra normalde virgül konmaz: It was Ece who called. “Arayan Ece’ydi.” Bu yapı, araya ek bilgi yerleştiren virgüllü bir açıklama değildir.

Bütün cümleleri bu kalıplarla kurmak metni ağırlaştırır. I need a holiday. “Tatile ihtiyacım var.” çoğu durumda yeterlidir. What I need is a holiday. “İhtiyacım olan şey bir tatil.” biçimini, gerçek ihtiyacı başka önerilerden ayırmak istediğinizde seçin.

Türkçeye kelime kelime çevirmeyin

It was yesterday that... ifadesini “O dündü ki...” diye çözmeye çalışmak yapıyı gereksiz yere zorlaştırır. Önce odaklanan bilgiyi bulun: “Hangi gün?” Ardından Türkçede “... yaptığım gün dündü” veya bağlama göre “Tam dün...” gibi doğal bir karşılık düşünün.

Benzer şekilde All I did was explain the rule. “Yaptığım tek şey kuralı açıklamaktı.” anlamına gelir. Türkçede “Ben sadece kuralı açıkladım.” demek de aynı bağlamda daha doğal olabilir. Çeviride aynı sayıda sözcük veya aynı sıra aranmaz.

Temelin ötesinde: ileri kullanım

Zaman seçimi ve iki bölümün ilişkisi

Yapıdaki be ile sonraki eylemin mutlaka aynı zamanda olması gerekmez. It was Elif who called yesterday. “Dün arayan Elif’ti.” geçmişteki bir durumu anlatır. It's Elif who called yesterday. “Dün arayan kişi Elif.” ise kişinin kimliğini şu anda belirlerken arama olayını geçmişte bırakır. İkisi de mümkündür; fark, kimlik belirlemeyi hangi zaman açısından sunduğunuzdur.

What yapılarında da aynı mantık geçerlidir: What I need now is a rest. “Şimdi ihtiyacım olan şey dinlenmek.” ile What I needed then was a rest. “O zaman ihtiyacım olan şey dinlenmekti.” arasında zaman değişir. Fiilleri yalnızca birbirine benzetmek yerine, her bölümün ne zaman gerçekleştiğini düşünün.

Çoğul bilgilerle uyum

It ile başlayan yapıda ana fiil tekil kalır: It is my parents who pay the rent. “Kirayı ödeyenler annemle babam.” Ancak sonraki bölümde fiil, ilgili kişilere göre kurulur; burada parents çoğul olduğu için pay kullanılır, pays değil.

What yapılarında çoğul bir odakla hem tekil hem çoğul uyumla karşılaşabilirsiniz:

  • What we need is more chairs. — “İhtiyacımız olan şey daha fazla sandalye.”
  • What we need are more chairs. — “İhtiyacımız olanlar daha fazla sandalye.”

Tekil biçim, baştaki bütün bölümü tek bir ihtiyaç olarak ele alır; çoğul biçim ise sonrasındaki çoğul bilgiye uyar. Bu nedenle gördüğünüz her is veya are kullanımını otomatik olarak hata saymayın. Kendi yazınızda kararsız kalırsanız What we need is more seating. “İhtiyacımız olan şey daha fazla oturma yeri.” gibi tekil uyumu açık bir ifade seçebilirsiniz.

Kişi zamirleri ve resmiyet

Zamir, bir adın yerine kullanılan sözcüktür; I, me, she, her gibi biçimler buna örnektir. Günlük dilde It was me who called. “Arayan bendim.” son derece doğaldır. Daha resmî It was I who called. da aynı anlama gelir, fakat günlük konuşmada ağır duyulabilir. Me biçimini bu konumda sırf özneyi gösteriyor diye yanlış saymayın.

Fiilin kişi uyumunu da görünür kılmak isterseniz I'm the one who is responsible. “Sorumlu olan benim.” gibi bir yapı, It is I who am responsible. biçiminden günlük iletişimde daha rahat kullanılabilir. İkinci cümle de “Sorumlu olan benim.” demektir; resmiyet düzeyi farklıdır.

Odağı başa almak

What yapısının iki parçası yer değiştirebilir:

  • What we need is a clear plan. — “İhtiyacımız olan şey net bir plan.”
  • A clear plan is what we need. — “Bize gereken, net bir plan.”

İlkinde dinleyici açıklamayı bekler; önemli cevap sona gelir. İkincisinde “net bir plan” daha başlangıçta ortaya konur ve devamında bunun aranan çözüm olduğu söylenir. Bu ikinci biçim, önceki bir öneriyi değerlendirirken veya bir konuşmayı sonuçlandırırken işe yarar.

Olumsuzluk, soru ve gecikme anlamı

It wasn't the food that made me ill. “Beni hasta eden yemek değildi.” cümlesi hastalanmayı değil, önerilen nedeni reddeder. Was it the food that made you ill? “Seni hasta eden yemek miydi?” sorusu da aynı nedeni sorgular. Soru kurarken baştaki was öne geçer; kalan bölüm soru sırasına dönüştürülmez.

Özellikle önemli bir kalıp da It wasn't until ... that ... biçimidir:

It wasn't until midnight that we got home. — “Eve ancak gece yarısı varabildik.”

Buradaki olumsuz biçim, eve hiç varılmadığını söylemez. Varışın gece yarısından önce gerçekleşmediğini vurgular. Türkçede “ancak”, “... olmadan” veya “... kadar ... değil” gibi karşılıklar bağlama göre seçilir.

Neden ve amaç açıklamak

The reason I'm here is to help. “Burada bulunmamın nedeni yardım etmek.” cümlesinde to help amacı belirtir. Daha önce gerçekleşmiş bir duruma açıklama getirirken The reason I left was that I felt ill. “Ayrılmamın nedeni kendimi hasta hissetmemdi.” denebilir.

The reason ... is because ... biçimi de gerçek kullanımda yaygındır; bunu her durumda anlaşılmaz veya dil bilgisi dışı saymak doğru olmaz. Bununla birlikte özenli yazıda The reason ... is that ... kalıbı açık ve güvenli bir seçimdir. Amaç ile nedeni ayırmak için önce Türkçe sorun: “Ne yapmak için?” mi, “Hangi durum yüzünden?” mi?

Çalışma önerileri

  1. Aynı olayı farklı sorulara cevap verecek biçimde yeniden kurun. Mert sent the invoice yesterday. “Mert faturayı dün gönderdi.” cümlesinde önce kişiyi, sonra zamanı vurgulayın. Kişi için It was Mert who sent the invoice yesterday. “Faturayı dün gönderen Mert’ti.”; zaman için It was yesterday that Mert sent the invoice. “Mert’in faturayı gönderdiği gün dündü.” deyin. Odakladığınız parçanın kalan bölümde tekrar edilmediğini kontrol edin.

  2. Günlük ihtiyaçlardan üç kısa cümle yazın. Birini What I need..., birini All I want..., birini The thing that worries me... ile başlatın. Ardından Türkçelerini yazıp anlam farkını sınayın: gerçek ihtiyacı mı açıklıyorsunuz, isteği mi sınırlandırıyorsunuz, yoksa bir kaygının kaynağını mı belirtiyorsunuz?

  3. Dinlerken önce ses vurgusunu, sonra yapıyı yakalayın. Bir konuşmada It was... veya What we need... duyunca kısa bir not alın. Cümle hangi soruyu yanıtlıyor: “Kim?”, “Ne zaman?”, “Asıl ne?” Aynı cümleyi düz biçimde söyleyip kaydedin; olayın aynı kaldığını, dikkatin ise yer değiştirdiğini dinleyin.

İlgili konular

  • Ön bilgi: Yer, zaman ve sahiplik bildiren ilgi cümlecikleri — İlgi cümleciği, bir kişi veya şeyi ek bilgiyle tanıtan cümle bölümüdür. Bu konuyu bilmek, bölünmüş cümlelerdeki bağlayıcıları ve kişi, yer, zaman ayrımını anlamayı kolaylaştırır.

Ön koşul

İngilizcede ilgi cümlecikleri: where, when, whoseB1

Diğer B2 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır