B2

Suy đoán về quá khứ trong tiếng Anh

Past Modals

Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.

Nắm nhanh

Để suy đoán về chuyện đã xảy ra, dùng động từ tình thái + have + quá khứ phân từ: must have forgotten là “chắc hẳn đã quên”, might have forgotten là “có thể đã quên”, còn can't have forgotten là “không thể nào đã quên được”. Động từ tình thái là những từ như must, might, can, giúp thể hiện mức độ tin tưởng, khả năng hoặc điều nên làm; quá khứ phân từ là dạng như forgotten, gone, seen. Riêng should have thường diễn tả điều đáng lẽ nên làm, nhưng cũng có thể chỉ một kết quả được mong đợi.

Tổng quan

Thấy cửa nhà hàng xóm khóa, xe không còn trong sân, bạn đoán: “Chắc họ đi rồi.” Bạn không trực tiếp chứng kiến việc họ đi; bạn suy từ dấu hiệu đang có. Trong tiếng Anh, có thể nói They must have left — “Chắc hẳn họ đã đi rồi.” Điểm quan trọng không chỉ là chuyện xảy ra trong quá khứ, mà còn là người nói biết chắc đến đâu và dựa vào đâu để kết luận.

Ở trình độ B2, bạn cần phân biệt được ba hướng suy đoán: gần như chắc là đúng, chỉ là một khả năng, và gần như chắc là không thể đúng. Cùng một sự việc “quên cuộc hẹn”, lựa chọn must have, might have hay can't have sẽ làm thông điệp thay đổi rõ rệt. Những mẫu này rất hay gặp khi giải thích một sự cố, tìm đồ thất lạc, bàn về thông tin chưa xác minh hoặc kể lại chuyện đã qua.

Trong tiếng Việt, ta thường giữ nguyên động từ và thêm “chắc”, “có lẽ”, “đã”, “rồi”. Tiếng Anh đòi hỏi cả một cụm đúng dạng. Vì vậy, đừng chỉ tìm từ tương đương với “chắc”; hãy học cả cụm must have left. Bài này cũng phân biệt suy đoán với tiếc nuối, trách nhẹ và cơ hội đã bỏ lỡ, vì các ý đó có thể dùng cùng khuôn động từ tình thái + have.

Cấu tạo và cách chọn mẫu câu

1. Giữ nguyên have, đổi động từ chính sang quá khứ phân từ

Mẫu cơ bản là:

Chủ ngữ + động từ tình thái + have + quá khứ phân từ.

Chủ ngữ là người hoặc sự vật mà câu đang nói đến, chẳng hạn she — “cô ấy”. Sau động từ tình thái, luôn dùng have, kể cả với he, she, it. Không đổi thành has hay had.

  • She must have forgotten. — Chắc hẳn cô ấy đã quên.
  • They might have got lost. — Có thể họ đã bị lạc.
  • He can't have known. — Không thể nào anh ấy đã biết chuyện đó.

Với động từ có quy tắc, quá khứ phân từ thường có đuôi -ed. Với động từ bất quy tắc, cần nhớ đúng dạng; không phải lúc nào dạng quá khứ đơn và quá khứ phân từ cũng giống nhau.

Các dạng tiếng Anh Nghĩa và điểm cần nhớ
work → worked → worked Làm việc; hai dạng sau giống nhau.
leave → left → left Rời đi; hai dạng sau giống nhau.
go → went → gone Đi; sau have dùng gone, không dùng went.
see → saw → seen Nhìn thấy; sau have dùng seen.
know → knew → known Biết; sau have dùng known.
forget → forgot → forgotten Quên; sau have dùng forgotten.
be → was/were → been Là, ở hoặc trong một trạng thái; sau have dùng been.

Trong mỗi hàng, thứ tự là dạng gốc, quá khứ đơn và quá khứ phân từ. Dạng gốc là dạng chưa thêm đuôi hay biến đổi, như go.

2. Must have: có căn cứ để tin là đã xảy ra

Dùng must have khi các dấu hiệu khiến bạn kết luận một việc gần như chắc chắn đã xảy ra.

  • The pavement is wet. It must have rained overnight. — Vỉa hè đang ướt. Chắc hẳn đêm qua đã có mưa.

Đây vẫn là suy luận, không phải lời khẳng định rằng bạn đã tận mắt thấy mưa. Không nên gán một tỉ lệ phần trăm cố định cho must: độ chắc còn phụ thuộc ngữ cảnh.

Đừng nhầm nghĩa này với nghĩa bắt buộc của must. “Hôm qua tôi phải làm việc” thường là I had to work yesterday, không phải I must have worked yesterday. Câu sau thường có nghĩa “Chắc hẳn hôm qua tôi đã làm việc”, chẳng hạn khi người nói đang cố nhớ lại lịch của mình.

3. May have, might have, could have: một khả năng còn để ngỏ

Cả ba mẫu đều có thể diễn tả “có thể đã…”, khi chưa đủ căn cứ để kết luận.

  • Lan may have taken the earlier train. — Có thể Lan đã đi chuyến tàu sớm hơn.
  • Lan might have taken the earlier train. — Có lẽ Lan đã đi chuyến tàu sớm hơn.
  • Lan could have taken the earlier train. — Cũng có thể Lan đã đi chuyến tàu sớm hơn.

Trong cách hiểu suy đoán, người nói chưa xác nhận Lan đi chuyến nào. Might thường tạo cảm giác dè dặt; tuy nhiên, không có thang độ chắc cứng nhắc áp dụng cho mọi câu giữa may, might và could.

Cần đặc biệt chú ý could have: ngoài suy đoán, nó còn có thể chỉ một việc có khả năng thực hiện nhưng thực tế đã không làm. Ngữ cảnh sẽ quyết định nghĩa; phần nâng cao bên dưới giải thích rõ hơn.

4. Can't have, couldn't have: loại trừ một khả năng

Dùng hai mẫu này khi bằng chứng khiến bạn tin rằng một chuyện không thể đã xảy ra.

  • He can't have sent that message. His phone was switched off. — Không thể nào anh ấy đã gửi tin nhắn đó. Điện thoại của anh ấy lúc ấy đang tắt.
  • She couldn't have been at the meeting. She was abroad. — Không thể nào cô ấy đã có mặt trong cuộc họp. Lúc ấy cô ấy đang ở nước ngoài.

Can't have vẫn nói về quá khứ, dù can't trông giống dạng dùng cho hiện tại. Chính cụm have + quá khứ phân từ đặt sự việc vào khoảng thời gian trước thời điểm đang xét. Couldn't have cũng dùng được để suy đoán về quá khứ, và còn có nghĩa “đã không có khả năng làm được” trong những ngữ cảnh khác.

5. Phân biệt “có thể là không” và “không thể nào”

Vị trí và ý nghĩa của từ phủ định rất quan trọng:

Câu tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Cách hiểu
She might not have seen the email. Có thể cô ấy chưa đọc thư. Chưa biết cô ấy đã đọc hay chưa.
She may not have seen the email. Có thể cô ấy chưa đọc thư. Để ngỏ khả năng cô ấy chưa đọc.
She can't have seen the email. Không thể nào cô ấy đã đọc thư được. Có căn cứ để loại trừ việc đã đọc.
She must have missed the email. Chắc hẳn cô ấy đã bỏ sót thư. Tin mạnh vào lời giải thích này.

Khi muốn nói “chắc hẳn là không”, có thể dùng must have với một cách diễn đạt mang nghĩa phủ định, như missed — “bỏ sót”. Không nên máy móc lấy mustn't have làm dạng đối lập duy nhất của must have.

6. Should have: điều đáng lẽ nên làm hoặc kết quả được mong đợi

  • You should have told me. — Đáng lẽ bạn nên nói với tôi.
  • You shouldn't have shared the password. — Đáng lẽ bạn không nên chia sẻ mật khẩu.

Trong cách dùng thông thường này, việc nên làm đã không được làm, hoặc việc không nên làm lại đã xảy ra. Câu có thể bộc lộ tiếc nuối hay trách móc, chứ không phải suy đoán về mức độ chắc chắn.

Nhưng should have cũng có nghĩa “theo dự kiến thì đã…”:

  • The parcel should have arrived by now. — Theo dự kiến thì đến giờ gói hàng đã phải tới rồi.

Câu này chưa xác nhận gói hàng đã tới hay chưa. Nó diễn tả kỳ vọng dựa vào lịch giao hàng hoặc thời gian vận chuyển thông thường. Ought to have cũng có thể mang hai nhóm nghĩa tương tự, nhưng ít thông dụng hơn should have.

Ví dụ trong ngữ cảnh

Các tình huống dưới đây cho thấy vì sao người nói chọn từng mẫu. Khi tự học, hãy đọc cả cột giải thích thay vì chỉ ghi nhớ bản dịch.

Câu tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Điểm cần chú ý
She must have forgotten. She never misses our calls otherwise. Chắc hẳn cô ấy đã quên. Bình thường cô ấy chẳng bao giờ bỏ lỡ cuộc gọi của chúng ta. Dựa vào thói quen để suy luận.
They might have got lost. The address was hard to find. Có thể họ đã bị lạc. Địa chỉ đó khó tìm mà. Nêu một cách giải thích, chưa kết luận.
He can't have known. Nobody had told him yet. Không thể nào anh ấy đã biết được. Lúc ấy chưa ai nói cho anh ấy cả. Loại trừ khả năng biết chuyện.
You should have told me. I could have picked you up. Đáng lẽ bạn nên nói với tôi. Tôi đã có thể đến đón bạn. Trách nhẹ và nói về cơ hội đã bỏ lỡ.
I may have left my umbrella at the café. Có thể tôi đã để quên ô ở quán cà phê. Người nói không nhớ rõ.
The shop might not have received our payment yet. Có thể cửa hàng vẫn chưa nhận được tiền thanh toán của chúng ta. Có khả năng việc nhận tiền chưa xảy ra.
Someone could have moved the files to another folder. Có thể ai đó đã chuyển các tệp sang thư mục khác. Đề xuất một khả năng để kiểm tra.
You must have been exhausted after that journey. Chắc hẳn bạn đã rất mệt sau chuyến đi đó. Suy đoán về một trạng thái, đồng thời thể hiện sự quan tâm.
Mai couldn't have taken your keys. She left before you arrived. Không thể nào Mai đã lấy chìa khóa của bạn. Cô ấy đi trước khi bạn đến mà. Dùng trình tự thời gian làm căn cứ.
I shouldn't have replied while I was angry. Đáng lẽ tôi không nên trả lời lúc đang tức giận. Người nói hối tiếc về việc mình đã làm.
The guests should have arrived by now, but I haven't heard from them. Theo dự kiến thì đến giờ khách đã phải tới rồi, nhưng tôi vẫn chưa nhận được tin gì từ họ. Kỳ vọng chưa được xác nhận.
Could he have misunderstood the instructions? Liệu anh ấy đã hiểu nhầm hướng dẫn chăng? Câu hỏi nêu một khả năng.

Những lỗi thường gặp

1. Đổi have thành has theo chủ ngữ

  • Sai: She must has forgotten.
  • Đúng: She must have forgotten. — Chắc hẳn cô ấy đã quên.
  • Vì sao: Sau động từ tình thái dùng dạng gốc have, bất kể đang nói về ai.

2. Dùng dạng quá khứ đơn sau have

  • Sai: They might have went home.
  • Đúng: They might have gone home. — Có thể họ đã về nhà.
  • Vì sao: Went là quá khứ đơn, còn ở vị trí này cần quá khứ phân từ gone. Với những động từ như worked, hai dạng giống nhau nên lỗi dễ bị che khuất.

3. Thêm một động từ tình thái khác để diễn đạt “phải”

  • Sai: I must had to work yesterday.
  • Đúng: I had to work yesterday. — Hôm qua tôi phải làm việc.
  • Vì sao: Đang kể một nghĩa vụ thực tế trong quá khứ thì dùng had to. Must have worked mang nghĩa suy đoán, không thay thế được câu này.

4. Dùng might not have khi muốn bác bỏ hoàn toàn

  • Không đúng với ý định: He might not have opened the safe để nói “Không thể nào anh ấy đã mở két được”.
  • Đúng với ý đó: He can't have opened the safe. He didn't know the code. — Không thể nào anh ấy đã mở két được. Anh ấy không biết mã mà.
  • Vì sao: Câu với might not have đúng ngữ pháp nhưng chỉ nói “có thể anh ấy đã không mở”, chưa loại trừ khả năng anh ấy có mở.

5. Dùng should have để nói “chắc hẳn” trong mọi trường hợp

  • Không đúng với ý định: She should have been tired nếu chỉ muốn nói “Chắc hẳn cô ấy đã mệt”.
  • Rõ ý hơn: She must have been tired after working all night. — Chắc hẳn cô ấy đã mệt sau khi làm việc cả đêm.
  • Vì sao: Should have diễn tả điều nên làm hoặc điều được mong đợi; must have phù hợp hơn khi kết luận mạnh từ bằng chứng.

6. Viết of thay cho have

  • Sai: You should of called.
  • Đúng: You should have called. — Đáng lẽ bạn nên gọi điện.
  • Vì sao: Khi nói nhanh, should've nghe gần giống should of, nhưng từ cần viết vẫn là have.

Lưu ý khi sử dụng

Suy đoán mạnh vẫn có thể sai

Must have biểu thị niềm tin mạnh của người nói, không bảo đảm sự thật. Người nghe vẫn có thể sửa lại:

  • You must have met my brother. — Chắc hẳn bạn đã gặp anh trai tôi rồi.
  • No, I haven't. — Chưa, tôi chưa gặp anh ấy.

Nếu đang viết báo cáo hoặc trao đổi công việc mà chứng cứ chưa rõ, may have hoặc might have thường thận trọng hơn. Ngược lại, You must have been worried — “Chắc hẳn bạn đã lo lắm” — có thể là một lời cảm thông tự nhiên.

Cẩn thận với sắc thái trách móc

You should have checked — “Đáng lẽ bạn nên kiểm tra” — có thể nghe như một lời phê bình. Thêm lời giải thích giúp làm rõ mục đích, nhưng không tự động xóa sắc thái trách móc. Nếu chỉ muốn gợi ý cho lần sau, có thể nói Next time, you could check with me first — “Lần sau, bạn có thể hỏi tôi trước.”

Dạng rút gọn và khác biệt Anh–Mỹ

Trong hội thoại thường gặp must've, might've, could've, should've, tương ứng với các cụm có have. Khi viết trang trọng, dạng đầy đủ thường dễ đọc hơn. Hãy nghe cả cụm và tránh hiểu nhầm âm yếu của have thành of.

Trong ví dụ They might have got lost, got là cách dùng thông thường của tiếng Anh Anh. Tiếng Anh Mỹ thường dùng They might have gotten lost. Cả hai đều có nghĩa “Có thể họ đã bị lạc”; khác biệt nằm ở dạng phân từ được ưa dùng.

Mở rộng và cách dùng nâng cao

Could have không phải lúc nào cũng là suy đoán

So sánh hai ngữ cảnh:

  • The missing receipt could have fallen behind the desk. — Có thể tờ hóa đơn bị thất lạc đã rơi ra phía sau bàn. Chưa biết chuyện này có xảy ra không.
  • I could have taken a taxi, but I walked instead. — Tôi đã có thể đi taxi, nhưng cuối cùng lại đi bộ. Người nói biết rõ mình không đi taxi.

Câu thứ hai diễn tả một lựa chọn đã không được thực hiện. Tương tự, You could have called me! — “Lúc đó bạn có thể gọi cho tôi mà!” — thường là lời trách vì người kia đã không gọi. Không thể thay mọi could have bằng may have mà giữ nguyên nghĩa.

Couldn't have cũng có hai hướng hiểu. Trong She couldn't have known — “Không thể nào cô ấy đã biết được” — người nói có thể đang loại trừ một khả năng. Trong I couldn't have finished without your help — “Nếu không có bạn giúp thì tôi đã không thể hoàn thành được” — người nói nhấn mạnh điều kiện cần để làm được việc đó, thường nhằm cảm ơn.

Suy đoán về việc đang diễn ra trong quá khứ

Dùng động từ tình thái + have been + động từ thêm -ing để hình dung một hoạt động đang tiếp diễn ở thời điểm đã qua. Đây là dạng tiếp diễn, tức cách nhìn hành động như đang diễn ra chứ không chỉ ghi nhận nó đã hoàn tất.

  • She might have been sleeping when you called. — Có thể cô ấy đang ngủ lúc bạn gọi.
  • They must have been waiting for hours. — Chắc hẳn lúc ấy họ đã đợi suốt nhiều giờ rồi.

Đừng nhầm must have been tired — “chắc hẳn đã mệt” — với dạng tiếp diễn: tired ở đây miêu tả trạng thái, không phải một hoạt động có đuôi -ing.

Suy đoán về việc ai đó đã chịu tác động

Dạng bị động là cách nói đặt người hoặc vật chịu tác động lên làm chủ ngữ. Mẫu cần dùng là động từ tình thái + have been + quá khứ phân từ.

  • The invitation may have been sent to the wrong address. — Có thể thư mời đã được gửi nhầm địa chỉ.
  • The door can't have been locked properly. — Không thể nào cửa đã được khóa cẩn thận.

Mẫu này hữu ích khi chưa biết ai thực hiện hành động hoặc khi người thực hiện không quan trọng. Chú ý giữ đủ have been.

Không phải cứ có have là nói về quá khứ so với hiện tại

Trong bài này, phần lớn câu suy đoán về chuyện đã xảy ra. Tuy nhiên, have + quá khứ phân từ còn có thể chỉ việc sẽ hoàn tất trước một mốc trong tương lai:

  • By tomorrow morning, they should have finished the repairs. — Theo dự kiến, đến sáng mai họ sẽ sửa xong.

Mốc by tomorrow morning — “đến sáng mai” — quyết định cách hiểu. Vì vậy, đừng dịch mọi should have thành “đáng lẽ đã”; hãy xem câu nói về sự tiếc nuối hay một kết quả dự kiến vào thời điểm nào.

Câu hỏi và dạng phủ định ít đơn giản hơn bảng quy tắc

Trong câu hỏi, đưa động từ tình thái lên trước chủ ngữ:

  • Could she have left already? — Liệu cô ấy đã đi rồi chăng?
  • How could I have missed that? — Sao tôi lại có thể bỏ sót chuyện đó được nhỉ?

Could … have là lựa chọn thông dụng để hỏi về khả năng. Can … have cũng xuất hiện trong những câu hỏi mang sắc thái ngạc nhiên hoặc nghi ngờ; điều này không có nghĩa nên dùng can have trong mọi câu khẳng định để thay cho may have.

Cuối cùng, đôi khi bạn sẽ gặp must not have mang nghĩa suy luận phủ định:

  • She must not have received the message. — Chắc hẳn cô ấy chưa nhận được tin nhắn.

Cách dùng này có thật, đặc biệt quen thuộc trong tiếng Anh Mỹ. Vì must not còn có nghĩa cấm đoán trong những cấu trúc khác, đừng chỉ nhìn một từ rồi đoán nghĩa. Khi mới học, hãy giữ đối chiếu rõ ràng: might not have là “có thể chưa/không”, còn can't have là “không thể nào đã”.

Gợi ý luyện tập

  1. Đổi mức độ tin tưởng trên cùng một tình huống. Chọn việc “Nam không đến cuộc hẹn”, rồi viết ba cách giải thích với must have, might have và can't have. Mỗi câu cần thêm một căn cứ hợp lý. Chẳng hạn, He might have forgotten — “Có thể anh ấy đã quên” — khác hẳn He can't have forgotten; I reminded him ten minutes ago — “Không thể nào anh ấy đã quên; tôi vừa nhắc anh ấy mười phút trước mà.”
  2. Tự hỏi mình đang đoán hay đang tiếc. Với mỗi câu tiếng Việt có “đã”, xác định: chưa biết chuyện gì xảy ra, biết rõ chuyện đã xảy ra và thấy tiếc, hay đang nhắc một nghĩa vụ? Sau đó mới chọn might have, should have hoặc had to. Cách này tránh thói quen dịch riêng từng từ “đã”, “nên”, “phải”.
  3. Ôn phân từ theo cụm và kiểm tra bằng ngữ cảnh. Học must have gone — “chắc hẳn đã đi”, might have seen — “có thể đã thấy”, can't have known — “không thể nào đã biết”. Khi nghe hội thoại, dừng sau những cụm này và thử giải thích bằng tiếng Việt: dấu hiệu nào khiến người nói chọn mức độ tin tưởng đó?

Các chủ điểm liên quan

Điều kiện tiên quyết

Động từ chỉ khả năng và suy đoán trong tiếng AnhB1

Các khái niệm xây dựng trên khái niệm này

Thêm khái niệm B2

Khái niệm này trong các ngôn ngữ khác

So sánh qua tất cả ngôn ngữ