İngilizcede İsim Cümlecikleri
Nominal Clauses
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İngilizce dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İngilizcede isim cümleciği, bir nesnenin, düşüncenin veya durumun adı gibi kullanılan küçük bir cümledir: I know what you mean. — “Ne demek istediğini biliyorum.” Bu yapılar that, whether veya what, who, where, why, how gibi sözcüklerle kurulabilir. İçlerinde soru sözcüğü bulunsa da genellikle soru dizilişi değil, özne + fiil sırası kullanılır: where she lives — “onun nerede yaşadığı”.
Genel bakış
Türkçede “Geleceğini biliyorum”, “Ne istediğin önemli” ve “Sorun, yeterli zamanımızın olmaması” derken bir eylemi veya durumu cümlenin parçası hâline getiririz. İngilizcede de aynı ihtiyaç vardır; ancak Türkçedeki -DIK, -AcAK, -mA gibi eklerin yaptığı işi çoğu zaman bir bağlayıcı sözcük ve kendi içinde kurulmuş bir cümlecik üstlenir. I know that she will come — “Onun geleceğini biliyorum” örneğinde that she will come, bilinen şeyin ne olduğunu söyler.
Buradaki isim, kişi, şey veya kavram adı olan sözcüktür; “haber”, “karar” ve “bilgi” gibi. İsim cümleciği her zaman tek bir isimle aynı anlama gelmez, fakat cümlede benzer bir yer tutar. Örneğin I understand the problem — “Sorunu anlıyorum” cümlesindeki the problem yerine why you are worried getirilebilir: I understand why you are worried — “Neden endişelendiğini anlıyorum.”
C1 düzeyinde asıl amaç yalnızca uzun cümle kurmak değildir. Bir bilgiyi gerçek olarak sunmak, açık bir soruyu aktarmak, söylenen şeyi adlandırmak ve önemli noktayı öne çıkarmak arasında seçim yapabilmektir. Bu ayrımlara iş yazışmalarında, haberlerde ve akademik metinlerde olduğu kadar günlük konuşmada da ihtiyaç duyulur.
Nasıl kurulur ve nasıl işler?
1. Cümlecik hangi görevi üstleniyor?
Özne, cümlenin kim veya ne hakkında olduğunu gösteren bölümdür. Nesne, fiilin yöneldiği kişi ya da şeydir; burada bilinen, söylenen veya merak edilen içerik olabilir. Tamamlayıcı ise özellikle be gibi fiillerden sonra öznenin ne olduğunu açıklayan bölümdür.
| Görev | İngilizce | Türkçe |
|---|---|---|
| Özne | What he said was true. | Söylediği doğruydu. |
| Fiilin nesnesi | I know what you mean. | Ne demek istediğini biliyorum. |
| Özneyi açıklayan tamamlayıcı | The problem is that we have no time. | Sorun şu ki hiç zamanımız yok. |
| Edattan sonra gelen bölüm | It depends on what you want. | Bu, ne istediğine bağlı. |
| Bir ismin içeriğini açıklayan bölüm | The fact that he lied is concerning. | Yalan söylemiş olması kaygı verici. |
Edat, on, about, of gibi, sözcükler arasındaki ilişkiyi kuran küçük sözcüktür. Son iki satırda cümlecik daha büyük bir yapının içindedir: birinde on edatından, diğerinde fact isminden sonra gelir. Özellikle the fact that… yapısında cümlenin öznesi yalnızca that ile başlayan bölüm değil, bütün isim grubudur.
Bir yapıyı çözmek için önce ana fiili bulun. Ardından “Ne doğruydu?”, “Neyi biliyorum?” veya “Sorun ne?” diye sorun. Yanıt tek bir sözcük yerine bir cümlecikse, isim görevli bir yapıyla karşı karşıya olabilirsiniz.
2. Bildirilen içerik için that
That + özne + fiil, bir düşüncenin veya bildirimin içeriğini aktarır. Buradaki that, “şu/o” anlamındaki işaret sözcüğü değildir; çoğu zaman Türkçeye ayrı bir sözcükle çevrilmez.
- I believe that we can solve this. — “Bunu çözebileceğimize inanıyorum.”
- She admitted that she had made a mistake. — “Hata yaptığını kabul etti.”
- The good news is that everyone is safe. — “İyi haber, herkesin güvende olması.”
Bu yapı yalnızca kesin gerçekler için kullanılmaz. Believe — “inanmak” veya suspect — “şüphelenmek” gibi fiillerle bir görüşü ya da şüpheyi de aktarabilir. Kesinlik derecesini that değil, çevresindeki sözcükler belirler.
Nesne görevindeki cümleciklerde, özellikle konuşma dilinde, that çoğu zaman atılır:
- I think you're right. — “Bence haklısın.”
- I think that you're right. — “Bence haklısın.”
Buna karşılık cümlecik doğrudan cümlenin başında özne olduğunda that korunur:
- That she remembered my name surprised me. — “Adımı hatırlaması beni şaşırttı.”
Bu son yapı dilbilgisel açıdan doğrudur, fakat günlük kullanımda daha doğal bir seçenek vardır: It surprised me that she remembered my name. — “Adımı hatırlaması beni şaşırttı.” Bu düzeni kullanım notlarında yeniden ele alacağız.
3. Bir bilgi boşluğu için soru sözcükleri
Who, what, which, where, when, why ve how ile başlayan cümlecikler, kişinin kimliği, yapılan şey, yer, zaman, neden veya yöntem gibi bir bilgiyi ifade eder.
- Nobody knows where the keys are. — “Anahtarların nerede olduğunu kimse bilmiyor.”
- Please explain how this works. — “Lütfen bunun nasıl çalıştığını açıkla.”
- I can't remember which train we took. — “Hangi trene bindiğimizi hatırlayamıyorum.”
Bunlara dolaylı soru, yani başka bir cümlenin içine yerleştirilmiş soru içeriği denebilir. Ancak her soru sözcüklü yapı, hâlâ yanıtı aranan bir soru değildir. What he said çoğu zaman “ne söylediği”nden çok “söylediği şey” anlamına gelir.
Bu ayrım özellikle what ile önemlidir:
- I wonder what she bought. — “Ne aldığını merak ediyorum.” Burada hangi şeyin alındığı soruluyor.
- I kept what she bought. — “Onun aldığı şeyi sakladım.” Burada alınan şey adlandırılıyor.
İkinci kullanıma serbest ilgi cümleciği denir: önünde ayrıca bir isim bulunmadan “... olan şey” anlamı veren yapıdır. Bazı kaynaklar bunu ayrı bir başlıkta inceler; isim görevli yapıları öğrenirken iki kullanımı da tanımak yararlıdır.
4. Soru dizilişini cümleciğin içine taşımayın
Doğrudan soruda yardımcı fiil özneden önce gelebilir. Yardımcı fiil, soru, olumsuzluk veya zaman yapısını kurmaya yardım eden do, be, have, will gibi fiildir. Cümle içindeki dolaylı soruda ise normal dizilişe dönülür.
| İngilizce | Türkçe | Diziliş notu |
|---|---|---|
| Where does she work? | Nerede çalışıyor? | Doğrudan soru; yardımcı fiil özneden önce. |
| I know where she works. | Nerede çalıştığını biliyorum. | İçteki cümlecikte normal sıra; soru kuran yardımcı fiil yok. |
| Why is he late? | Neden geç kaldı? | Doğrudan soru. |
| Tell me why he is late. | Neden geç kaldığını söyle. | İçteki cümlecikte özne fiilden önce. |
Soru sözcüğü zaten özneyse gözle görülür bir yer değişikliği olmayabilir: Who called? — “Kim aradı?” ve I don't know who called — “Kimin aradığını bilmiyorum.” İkinci örneğe fazladan bir özne veya did eklenmez.
Ana cümlenin kendisi soru olabilir: Do you know where she works? — “Nerede çalıştığını biliyor musun?” Burada soru düzeni yalnızca dıştaki Do you know…? bölümündedir. Soru işaretini de bütün cümlenin soru olması gerektirir.
5. İki olasılık için whether ve if
Yanıtı “evet” veya “hayır” olabilecek bir soruyu cümle içine yerleştirirken whether ya da birçok durumda if kullanılır. Türkçede bunun karşılığı sık sık “... olup olmadığı”dır.
- I don't know whether he'll come. — “Gelip gelmeyeceğini bilmiyorum.”
- I don't know if he'll come. — “Gelip gelmeyeceğini bilmiyorum.”
İkinci örnekte if koşul bildirmiyor; bilinmeyen bir olasılığı aktarıyor. İki sözcük her yerde birbirinin yerine geçmez:
| Ortam | İngilizce | Türkçe |
|---|---|---|
| Edattan sonra | We talked about whether we should cancel. | İptal edip etmememiz gerektiğini konuştuk. |
| Cümle başında özne olarak | Whether we can afford it is unclear. | Buna bütçemizin yetip yetmeyeceği belirsiz. |
| Hemen ardından olumsuz alternatif geldiğinde | Tell me whether or not you agree. | Katılıp katılmadığını söyle. |
| Yapılacak eylemi seçerken | I can't decide whether to stay. | Kalıp kalmamaya karar veremiyorum. |
Bu ortamlarda whether seçin. I don't know if he's coming or not — “Gelip gelmeyeceğini bilmiyorum” ise doğaldır; or not sona geldiğinde if kullanılabilir. Uzun veya resmî cümlelerde whether, koşul anlamındaki if ile karışmayı da önler.
6. That, what ve isimden sonra gelen that
That bir bildirimi bağlar; what ise kendi içinde “şey” anlamı taşıyabilir. Bu yüzden rastgele birbirlerinin yerine konmazlar:
- I know that he resigned. — “İstifa ettiğini biliyorum.” Bilinen içerik bir olaydır.
- I know what he said. — “Ne söylediğini biliyorum.” Bilinen içerik, söylediği sözlerdir.
İsimden sonraki iki farklı that yapısını da ayırın:
- The claim that she made was surprising. — “Onun öne sürdüğü iddia şaşırtıcıydı.”
- The claim that she was innocent was surprising. — “Onun masum olduğu iddiası şaşırtıcıydı.”
İlkinde ilgi cümleciği, yani hangi isimden söz edildiğini açıklayan bölüm vardır: “Hangi iddia? Onun öne sürdüğü iddia.” İçte made fiilinin nesnesini that temsil eder. İkincisinde ise iddianın içeriği verilir: “İddia ne? Onun masum olduğu.” She was innocent kendi başına da tamamlanmış bir bildirimdir.
Benzer biçimde the fact that he lied — “onun yalan söylemiş olması” yapısındaki that, bir kişinin veya şeyin yerine geçmez; fact isminin içeriğini açar.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örneklerde aynı temel yapı farklı amaçlarla kullanılıyor. Türkçe karşılıkları ek ek eşleştirmek yerine, hangi bilginin bütün olarak cümleye yerleştirildiğine dikkat edin.
| İngilizce | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| What matters is your health. | Önemli olan sağlığın. | Başlangıçtaki bölüm neyin önemli olduğunu belirtiyor. |
| I don't know whether he'll come. | Gelip gelmeyeceğini bilmiyorum. | Evet-hayır olasılığı. |
| The fact that he lied is concerning. | Yalan söylemiş olması kaygı verici. | Bir ismin içeriğini açıklıyor. |
| It depends on what you want. | Bu, ne istediğine bağlı. | Edattan sonra geliyor. |
| That nobody objected surprised the chair. | Kimsenin itiraz etmemesi toplantı başkanını şaşırttı. | Bildirilen durum özne görevinde. |
| We haven't decided where the meeting will take place. | Toplantının nerede yapılacağına henüz karar vermedik. | Yer bilgisi henüz belirlenmemiş. |
| The question is whether we have enough evidence. | Asıl soru, elimizde yeterli kanıt olup olmadığı. | Açık bir soruyu tanımlıyor. |
| I appreciate what you've done for us. | Bizim için yaptıklarını takdir ediyorum. | Yapılan şeyleri adlandırıyor. |
| She was relieved that the results were normal. | Sonuçların normal çıkması onu rahatlattı. | Bir duygunun nedenini ve içeriğini tamamlıyor. |
| Please check who has access to this folder. | Lütfen bu klasöre kimlerin erişebildiğini kontrol et. | Soru sözcüğü içteki özne. |
| We need to discuss whether to renew the contract. | Sözleşmeyi yenileyip yenilememeyi konuşmamız gerekiyor. | Bir eylem seçimi ifade ediyor. |
| What I need is a clear answer. | İhtiyacım olan şey net bir yanıt. | Önemli bilgi cümlenin sonunda vurgulanıyor. |
Sık yapılan hatalar
1. İçteki cümlecikte soru sırası kullanmak
- Yanlış: I don't know where is the station.
- Doğru: I don't know where the station is. — “İstasyonun nerede olduğunu bilmiyorum.”
- Neden? İçteki bölüm bağımsız soru değildir. The station öznesi, is fiilinden önce gelir.
2. Soru kuran do fiilini korumak
- Yanlış: Can you explain why did she leave?
- Doğru: Can you explain why she left? — “Neden ayrıldığını açıklayabilir misin?”
- Neden? İçteki dolaylı soruda sırf soru oluşturmak için kullanılan did kalkar; geçmiş zaman ana fiilde gösterilir. Vurgu için kullanılan do ayrı bir konudur.
3. “Söylediğin şey” için that kullanmak
- Yanlış: I understand that you mean.
- Doğru: I understand what you mean. — “Ne demek istediğini anlıyorum.”
- Neden? Mean fiilinin burada “neyi kastetmek” anlamını tamamlayacak bir bölüme ihtiyacı vardır. What bu içeriği sağlar; yalnızca bağlayıcı olan that sağlamaz.
4. Edattan sonra if kullanmak
- Yanlış: It depends on if the manager agrees.
- Doğru: It depends on whether the manager agrees. — “Bu, müdürün kabul edip etmemesine bağlı.”
- Neden? Bu tür edatlı yapılarda standart seçim whether olur.
5. Türkçedeki özne düşürmeyi İngilizceye taşımak
- Yanlış: I think that will arrive late. — Burada “Onun geç varacağını düşünüyorum” denmek isteniyor.
- Doğru: I think that she will arrive late. — “Onun geç varacağını düşünüyorum.”
- Neden? Türkçede bağlamdan anlaşılan kişi söylenmeyebilir. İngilizcede that bağlayıcısı öznenin yerini tutmaz; bu anlamda she gibi bir özne gerekir.
6. Cümlecik öznesini gereksiz yere yinelemek
- Yanlış: What he said it was true.
- Doğru: What he said was true. — “Söylediği doğruydu.”
- Neden? What he said zaten cümlenin öznesidir; yanına aynı görevi yapan it eklenmez.
Kullanım notları
Ağır özneyi sona bırakmak
Uzun bir that cümleciğiyle başlamak, metne resmî veya vurgulu bir hava verebilir. Konuşmada ve akıcı yazıda sık kullanılan çözüm, başa yer tutucu it getirmektir. Bu it, belirli bir nesnenin adı değildir; asıl içeriğin sonradan geleceğini gösterir.
- That the figures were wrong became clear. — “Rakamların yanlış olduğu ortaya çıktı.”
- It became clear that the figures were wrong. — “Rakamların yanlış olduğu ortaya çıktı.”
İkinci cümle genellikle daha rahat okunur. Buna karşılık kısa ve yerleşik what yapıları cümle başında son derece doğaldır: What matters is your health — “Önemli olan sağlığın.”
Açıklık için that bırakmak
That sözcüğünü atmak bir ustalık göstergesi değildir. Konuşmada I think… gibi kısa başlangıçlarda atılması doğaldır; uzun cümlelerde korunması okuyucunun yapıyı takip etmesini kolaylaştırır. Özellikle araya çok sayıda sözcük girdiğinde bağlayıcıyı tutmak yararlıdır.
The fact that… gibi yapılar ise bir bilgiyi yerleşmiş gerçek olarak sunar. Yalnızca “... olması” demek için her cümlede bu kalıba başvurmak metni ağırlaştırabilir. Bir bilgiden henüz emin değilseniz onu “gerçek” diye etiketlemek yerine uygun bir düşünme veya şüphe fiili seçin.
Türkçede fiilin sonda olmasına güvenmeyin
Türkçede “Ayşe'nin dün neden gelmediğini bilmiyorum” derken bilinen içerik önce, ana fiil sonra gelir. İngilizcede çoğu zaman önce ana cümle kurulur: I don't know why Ayşe didn't come yesterday. — “Ayşe'nin dün neden gelmediğini bilmiyorum.” Çevirirken Türkçe sözcük sırasını taşımak yerine önce “bilmiyorum” bölümünü, ardından bilinmeyen içeriği kurmak daha güvenlidir.
İleri kullanım ve önemli ayrımlar
Vurgu için what yapıları
What I need is… gibi yapılar, cümleyi iki parçaya ayırarak önemli bilgiyi öne çıkarır. Bunlara yarık cümle denir; aynı mesajı, bir bölümüne özellikle dikkat çekecek biçimde sunarlar.
- I need more time. — “Daha fazla zamana ihtiyacım var.”
- What I need is more time. — “İhtiyacım olan şey daha fazla zaman.”
İkinci örnek, örneğin daha fazla para değil zaman gerektiğini vurgulayabilir. Eylem vurgusunda şu yapı da görülür: What she did was (to) call a lawyer. — “Yaptığı şey bir avukatı aramak oldu.” Burada to bulunabilir veya atılabilir; bu, bütün what cümleciklerine uygulanacak genel bir silme kuralı değildir.
Özneyle fiilin uyumu
Tek bir durumu veya bilgiyi özne yapan cümlecik çoğunlukla tekil fiil alır: Whether she agrees is important. — “Kabul edip etmemesi önemli.” İçeride birden çok kişi geçmesi bu durumu değiştirmez: What they decide affects everyone. — “Verecekleri karar herkesi etkiler.”
Bununla birlikte, what yapısı birden çok şeyi tanımlıyor ve ardından çoğul bir isim geliyorsa çoğul uyum da görülebilir: What we need are reliable sources. — “İhtiyacımız olan şey güvenilir kaynaklar.” Burada is kullanımına da rastlanır. Bu esnekliği bütün isim cümleciklerine genellemeyin.
Kişi veya şey sınırlaması olmayan yapılar
Whoever ve whatever, ilgili kişinin veya şeyin hangisi olduğunun önemli olmadığını belirtebilir:
- Whoever finishes first can leave. — “İlk bitiren kim olursa olsun çıkabilir.”
- Take whatever you need. — “Neye ihtiyacın varsa al.”
İlk örnekte kişi, ikincide şey adlandırılır. Buna karşılık Whatever happens, stay calm — “Ne olursa olsun sakin kal” örneğindeki ilk bölüm, bir isim yerini tutmaktan çok bütün cümlenin geçerli olacağı koşulları genişletir. Aynı başlangıç sözcüğü, her zaman aynı dilbilgisel görev anlamına gelmez.
Çekimsiz yapılarla bağlantı
Mastar, eylemi kişi ve zamana göre çekmeden adlandıran biçimdir; İngilizcede çoğunlukla to + fiil şeklindedir. What to do, where to go, how to respond gibi yapılar bir karar veya yapılacak iş anlatabilir:
- I don't know what to do. — “Ne yapacağımı bilmiyorum.”
- She showed us how to use the scanner. — “Tarayıcıyı nasıl kullanacağımızı gösterdi.”
Bunlar sık sık “ne yapılmalı / nasıl yapılabilir” anlamı taşır. I don't know what he did — “Onun ne yaptığını bilmiyorum” ise geçmişteki bir olayı sorar; what to do onun kısaltılmış biçimi değildir. İki seçenek arasında whether to… kullanılır, if to… kullanılmaz.
Öneri ve gereklilik bildiren that cümlecikleri
Suggest, recommend, insist gibi fiillerden veya gereklilik bildiren ifadelerden sonra, özellikle resmî dilde, fiilin yalın biçimi görülebilir. Yalın biçim, sözlükteki fiil biçimidir; burada üçüncü tekil kişi için de -s almaz.
- They recommended that she apply again. — “Yeniden başvurmasını tavsiye ettiler.”
- It is essential that he be informed. — “Onun bilgilendirilmesi şart.”
Bu kullanım bir olayı bildirmekten çok önerilen veya gerekli görülen şeyi ifade eder. Özellikle Britanya İngilizcesinde should ile de kurulabilir: They recommended that she should apply again. — “Yeniden başvurmasını tavsiye ettiler.” Bu özel kalıbı, sıradan bilgi veren bütün that cümleciklerine uygulamayın.
Zaman seçimi yalnızca bağlayıcıya bağlı değildir
That veya bir soru sözcüğü, kendi başına belirli bir zamanı zorunlu kılmaz. Zamanı olayların ilişkisine ve aktarma bağlamına göre seçersiniz:
- I know that she works here. — “Burada çalıştığını biliyorum.”
- I knew that she had worked here. — “Daha önce burada çalışmış olduğunu biliyordum.”
İkinci örnekte çalışma, geçmişteki bilme anından da öncedir. Geçmiş zamanlı bir ana fiilden sonra her iç fiili düşünmeden geçmişe çevirmek yerine, olayın hâlâ geçerli olup olmadığına ve anlatının zamanına bakın.
Çalışma önerileri
- Aynı içeriği üç görevde kullanın. Örneğin “neden ayrıldığı” içeriğiyle başlayın: I know why she left — “Neden ayrıldığını biliyorum”; Why she left is unclear — “Neden ayrıldığı belirsiz”; The question is why she left — “Asıl soru, neden ayrıldığı.” Böylece yalnızca bağlayıcı ezberlemek yerine cümleciğin görevini görürsünüz.
- Doğrudan soruyu cümle içine yerleştirin. Beş kısa soru yazın; ardından her birini “Bilmiyorum” veya “Açıklayabilir misin?” anlamındaki bir başlangıca bağlayın. İç cümlecikte gereksiz do/does/did kalıp kalmadığını ve öznenin yerini kontrol edin. Son olarak bütün cümlenin soru olup olmadığına göre noktalama işaretini seçin.
- Üç anlamı ayrı ayrı üretin. “Bir şey olduğunu biliyorum”, “Ne olduğunu biliyorum” ve “Olup olmadığını bilmiyorum” anlamları için sırasıyla that, what ve whether kullanarak kendi hayatınızdan örnekler kurun. Türkçede hepsi benzer eklerle ifade edilse bile İngilizcede aynı başlangıcı almadıklarını fark etmeye çalışın.
İlgili konular
- Ön bilgi: Yer, zaman ve sahiplik bildiren ilgi cümlecikleri — Bir ismi açıklayan cümlecikle, tek başına isim görevinde kullanılan veya bir ismin içeriğini veren cümleciği ayırt etmeyi kolaylaştırır.