Zaimki dopełnienia dalszego w hiszpańskim
Pronombres de Objeto Indirecto
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka hiszpański w Settemila Lingue.
W skrócie
Hiszpańskie me, te, le, nos, os, les wskazują najczęściej, komu coś dajemy, przekazujemy lub mówimy: Te escribo una carta — „Piszę ci list”. Przed odmienionym czasownikiem stoją osobno: Le doy el libro a María — „Daję Maríi książkę”. Le dotyczy jednej osoby, a les kilku; obie formy mogą odnosić się do mężczyzn i kobiet.
Na czym polega ta konstrukcja?
W zdaniu „Daję sąsiadce klucze” sąsiadka jest odbiorczynią, a klucze są przekazywaną rzeczą. Dopełnienie dalsze to część zdania wskazująca tutaj odbiorcę czynności: „komu daję?”. Zaimek jest krótkim słowem zastępującym nazwę osoby lub rzeczy. Zamiast powtarzać „sąsiadce”, mówimy „jej”. Hiszpański ma do tego specjalny zestaw krótkich form: me, te, le, nos, os, les.
To zagadnienie pojawia się już na poziomie A1, ponieważ przydaje się w zwykłych rozmowach: przy zamawianiu kawy, podawaniu numeru telefonu czy wysyłaniu wiadomości. Nie trzeba od razu opanowywać wszystkich połączeń zaimków. Na początek wystarczy rozumieć, kto coś robi i kto jest odbiorcą, oraz umieszczać właściwy zaimek przed czasownikiem.
Polskie pytanie „komu?” bardzo pomaga, ale nie rozstrzyga wszystkiego. Celownik, czyli polska forma wyrazu odpowiadająca na „komu? czemu?”, nie zawsze ma dokładny hiszpański odpowiednik. Polskie „pomagam mu” nie jest wystarczającą podstawą, by przy każdym hiszpańskim czasowniku wybrać le. Warto uczyć się całych konstrukcji, a nie tylko tłumaczeń pojedynczych słów.
Jak dobierać formy i budować zdania?
Sześć podstawowych zaimków
Forma zależy od odbiorcy, nie od osoby wykonującej czynność ani od przekazywanej rzeczy.
| Odbiorca | Zaimek hiszpański | Najczęstszy polski odpowiednik |
|---|---|---|
| Ja | me | mi, mnie |
| Ty | te | ci, tobie |
| On, ona; pan, pani | le | mu, jej; panu, pani |
| My | nos | nam |
| Wy, przy zwracaniu się na ty | os | wam |
| Oni, one; państwo | les | im; państwu |
Me nie jest tym samym co yo („ja”). Yo wskazuje podmiot, czyli osobę wykonującą czynność; me w omawianej konstrukcji wskazuje odbiorcę:
- Yo te escribo. — „Ja do ciebie piszę”. Piszę ja, odbiorcą jesteś ty.
- Tú me escribes. — „Ty do mnie piszesz”. Piszesz ty, odbiorcą jestem ja.
Czasownik, czyli wyraz nazywający czynność lub stan, dopasowujemy do podmiotu. Dlatego Te escribo znaczy „Piszę do ciebie”, a Te escribimos — „Piszemy do ciebie”. W obu zdaniach odbiorca jest ten sam, więc pozostaje te.
Podstawowe miejsce: przed czasownikiem
Gdy czasownik ma zwykłą formę osobową, a więc pokazuje, kto wykonuje czynność, zaimek stawiamy przed nim:
- Me mandas una foto. — „Wysyłasz mi zdjęcie”.
- Os preparo un café. — „Przygotowuję wam kawę”.
Polski szyk jest znacznie swobodniejszy: „Daję ci klucze”, „Ja ci daję klucze”, „Klucze daję ci jutro”. Nie przenoś tej swobody bezpośrednio na hiszpański. W zwykłym zdaniu oznajmującym zaimek nie wędruje dowolnie za odmieniony czasownik.
W przeczeniu słowo no („nie”) stoi przed zaimkiem:
- No te doy mi contraseña. — „Nie podaję ci mojego hasła”.
Pytanie nie zmienia tej zasady:
- ¿Me das tu número? — „Podasz mi swój numer?”.
Le i les nie rozróżniają płci
Le escribo może znaczyć „Piszę do niego”, „Piszę do niej”, „Piszę do pana” lub „Piszę do pani”. Samo le nie mówi, o którą osobę chodzi. Podobnie Les escribo oznacza pisanie do nich albo do państwa.
Jeśli trzeba, dopowiedz odbiorcę za pomocą a:
| Hiszpański | Polski |
|---|---|
| Le escribo a Ana. | Piszę do Any. |
| Le escribo a él. | Piszę do niego. |
| Le escribo a usted. | Piszę do pana / pani. |
| Les escribo a mis padres. | Piszę do moich rodziców. |
| Les escribo a ustedes. | Piszę do państwa / do was. |
W wyrażeniu a él słowo él („on”, tutaj „niego”) ma akcent graficzny. Nie należy mylić go z el, które występuje przed nazwami takimi jak el libro — „książka”.
Dlaczego odbiorca bywa wskazany dwa razy?
W Le doy el libro a María — „Daję Maríi książkę” — zarówno le, jak i a María odnoszą się do tej samej osoby. Nie tłumaczymy tego dosłownie jako „Daję jej książkę Maríi”. Dla hiszpańskiego jest to naturalny sposób budowania zdania.
Przy nazwie osoby umieszczonej po czasowniku często możliwe są oba warianty:
- Doy el libro a María. — „Daję książkę Maríi”.
- Le doy el libro a María. — „Daję książkę Maríi”.
W zwykłej rozmowie drugi wariant jest bardzo częsty. Jeśli jednak używasz wyrażeń a mí, a ti, a él, a ella, a usted, a nosotros, a vosotros, a ellos, a ellas, a ustedes, krótki zaimek jest potrzebny: Me lo da a mí — „Daje to mnie”. Takie wyrażenie dopowiada lub podkreśla odbiorcę; nie zastępuje krótkiego zaimka.
Także przy wysunięciu odbiorcy na początek zdania zachowujemy krótki zaimek: A María le doy el libro — „Maríi daję książkę”.
Przykłady w codziennych sytuacjach
Czytając tabelę, najpierw znajdź odbiorcę. Następnie sprawdź, czy zaimek odnosi się do jednej osoby, czy do kilku. Nie sugeruj się liczbą przekazywanych przedmiotów.
| Hiszpański | Polski | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Te escribo una carta. | Piszę ci list. | Odbiorcą jesteś ty. |
| Nos cuenta la verdad. | Mówi nam prawdę. | Osoba mówiąca nie została nazwana. |
| Les doy el libro. | Daję im książkę. | Kilku odbiorców, jedna książka. |
| Le doy el libro a María. | Daję Maríi książkę. | Imię wyjaśnia, kogo wskazuje zaimek. |
| ¿Me pasas la sal? | Podasz mi sól? | Zwykła prośba przy stole. |
| Os mando la dirección por mensaje. | Wyślę wam adres w wiadomości. | Zwracanie się do kilku osób na ty w Hiszpanii. |
| No le digo nada a mi hermana. | Nic nie mówię mojej siostrze. | Przeczenie stoi przed zaimkiem. |
| ¿Les traigo la cuenta? | Czy przynieść państwu rachunek? | Kelner zwraca się do kilku gości. |
| Mi padre me compra el billete. | Tata kupuje mi bilet. | Odbiorca korzyści z zakupu. |
| Te voy a enviar las fotos esta noche. | Wyślę ci zdjęcia dziś wieczorem. | Zaimek przed odmienionym czasownikiem. |
| Voy a enviarte las fotos esta noche. | Wyślę ci zdjęcia dziś wieczorem. | Ten sam sens, zaimek dołączony do drugiego czasownika. |
| A mí me gusta este barrio. | Mnie podoba się ta dzielnica. | Osoba odczuwająca upodobanie. |
Polskie tłumaczenie nie zawsze zachowuje czas gramatyczny dosłownie. Na przykład Os mando la dirección w rozmowie może zapowiadać wysłanie adresu za chwilę. Najważniejsze dla tego zagadnienia jest to, że os oznacza odbiorców: „wam”.
Najczęstsze błędy
1. Dobieranie zaimka do rzeczy zamiast do odbiorcy
- Błędnie: Les doy dos libros a Ana.
- Poprawnie: Le doy dos libros a Ana. — „Daję Anie dwie książki”.
Książek jest kilka, ale odbiorczyni jest jedna. Odwrotnie: Les doy un libro a mis vecinos — „Daję sąsiadom jedną książkę”. Liczba odbiorców decyduje o wyborze le lub les.
2. Pomijanie krótkiego zaimka przy a mí
- Błędnie: A mí da el libro.
- Poprawnie: A mí me da el libro. — „Mnie daje książkę”.
Wyrażenie a mí podkreśla odbiorcę, ale nie usuwa me. To ważna różnica względem polszczyzny, w której samo „mnie” wystarczy.
3. Stawianie zaimka po zwykłej formie czasownika
- Błędnie: Doy te la llave.
- Poprawnie: Te doy la llave. — „Daję ci klucz”.
W podstawowym szyku zaimek stoi przed czasownikiem. Dołączanie go na końcu jest możliwe w innych konstrukcjach, opisanych dalej, ale nie w takim zdaniu.
4. Zastępowanie dopełnienia bliższego przez le
Dopełnienie bliższe to osoba lub rzecz bezpośrednio objęta czynnością, np. książka w „Daję książkę” albo osoba w „Widzę Maríę”.
- Błędnie w ogólnej normie: Le veo, jeśli chodzi o Maríę.
- Poprawnie: La veo. — „Widzę ją”.
Przy ver („widzieć”) osoba widziana nie jest odbiorcą czegoś przekazywanego. Dla niej używamy tutaj la. Nie zakładaj, że każdą osobę w zdaniu zastępuje le.
5. Traktowanie para jako zamiennika a
- Błędnie: Para mí me das el libro, jeśli chodzi o zwykłe „Dajesz mi książkę”.
- Poprawnie: Me das el libro. — „Dajesz mi książkę”.
Para mí znaczy „dla mnie” i samo w sobie nie wymaga me. Można powiedzieć Este libro es para mí — „Ta książka jest dla mnie”. To inna konstrukcja niż wskazywanie odbiorcy przez a mí.
6. Łączenie le bezpośrednio z lo
- Błędnie: Le lo doy.
- Poprawnie: Se lo doy. — „Daję mu / jej / panu / pani to”.
Przed lo, la, los, las zaimki le i les zmieniają się w se. To kolejny etap nauki; pełne objaśnienie znajduje się poniżej.
Uwagi o użyciu
Hiszpania i Ameryka Łacińska
Os spotkasz przede wszystkim w Hiszpanii, gdy rozmówca zwraca się do grupy na ty. W większości Ameryki Łacińskiej używa się ustedes zarówno w sytuacjach oficjalnych, jak i nieoficjalnych, a odpowiadającym mu zaimkiem dopełnienia dalszego jest les.
Dlatego ¿Les preparo un café? może znaczyć „Czy przygotować państwu kawę?” albo po prostu „Zrobić wam kawę?”. Wybór polskiego tłumaczenia zależy od kraju i relacji rozmówców. W Hiszpanii przy nieoficjalnym zwracaniu się do grupy typowe jest ¿Os preparo un café? — „Zrobić wam kawę?”.
Komuś, dla kogoś i osoba odczuwająca
Odbiorca nie musi dosłownie dostawać przedmiotu. W Le compro pan a mi padre — „Kupuję tacie chleb” — ojciec korzysta z zakupu. Z kolei Compro pan para mi padre — „Kupuję chleb dla taty” — wskazuje przeznaczenie zakupu. Znaczenia mogą być bliskie, ale konstrukcje nie są wymienne w każdym zdaniu.
Z tymi samymi zaimkami spotkasz się przy odczuciach i upodobaniach: Me gusta el café — „Lubię kawę”, dosłownie bliżej „Kawa mi się podoba”; Me duele la cabeza — „Boli mnie głowa”. Tutaj me wskazuje osobę, która coś odczuwa. Nie trzeba na siłę doszukiwać się przekazywania rzeczy.
Krok dalej — po opanowaniu podstaw
Poniższe zasady pojawiają się przy kolejnych konstrukcjach. Na poziomie A1 wystarczy je rozpoznawać; nie musisz od razu swobodnie używać wszystkich naraz.
Bezokolicznik i forma zakończona na -ndo
Bezokolicznik to podstawowa forma czasownika, np. dar — „dać” i escribir — „pisać”. Zaimek można dołączyć do jego końca. W wielu połączeniach z drugim, odmienionym czasownikiem możliwe są dwa miejsca:
- Te puedo escribir mañana. — „Mogę do ciebie napisać jutro”.
- Puedo escribirte mañana. — „Mogę do ciebie napisać jutro”.
Nie umieszczamy go natomiast jako osobnego słowa pomiędzy czasownikami: nie puedo te escribir. Nie każda para czasowników pozwala na swobodne przesuwanie zaimka, więc ucz się tej możliwości na konkretnych połączeniach, takich jak „móc coś zrobić” i „zamierzać coś zrobić”.
Podobnie działa gerundio, czyli hiszpańska forma na -ando lub -iendo, używana m.in. do opisywania trwającej czynności:
- Le estoy escribiendo. — „Właśnie do niego / niej piszę”.
- Estoy escribiéndole. — „Właśnie do niego / niej piszę”.
Przy dołączeniu zaimka może być potrzebny akcent graficzny, żeby zachować dotychczasowy nacisk w wymowie: escribiéndole.
Polecenia: przyklejenie lub pozycja przed czasownikiem
Tryb rozkazujący, czyli forma służąca do poleceń i próśb, ma dwie różne zasady:
- Polecenie twierdzące: Escríbeme mañana. — „Napisz do mnie jutro”. Zaimek dołączamy do końca.
- Zakaz: No me escribas mañana. — „Nie pisz do mnie jutro”. Zaimek stoi przed czasownikiem.
Nie trzeba jeszcze znać wszystkich form poleceń. Warto jednak zapamiętać całe często używane wyrażenie: Dime — „Powiedz mi”.
Dwa zaimki: najpierw odbiorca, potem rzecz
Zaimki lo, la, los, las zastępują dopełnienie bliższe. Jeśli chcesz zastąpić zarówno odbiorcę, jak i przekazywaną rzecz, zachowaj kolejność: komu + co.
- Me das el libro. — „Dajesz mi książkę”.
- Me lo das. — „Dajesz mi ją”.
Polskie „książka” jest rodzaju żeńskiego, ale hiszpańskie el libro rodzaju męskiego, dlatego po hiszpańsku wybieramy lo, nie la. Płeć odbiorcy nie ma tu znaczenia.
Le i les przed lo, la, los, las przyjmują postać se:
- Le doy la llave a Ana. — „Daję Anie klucz”.
- Se la doy. — „Daję jej go”.
- Se la doy a mis vecinos. — „Daję go moim sąsiadom”.
W tych przykładach la zastępuje hiszpańskie la llave — „klucz”. Natomiast se nie rozróżnia jednej i kilku osób. Jeśli odbiorca nie jest jasny, dopowiedz go przez a Ana, a ellos lub inną odpowiednią formę. To se nie znaczy tutaj „się”.
Po dołączeniu do czasownika oba zaimki tworzą z nim jeden wyraz: Voy a dárselo — „Zamierzam mu / jej to dać”. Możliwy jest też wariant Se lo voy a dar o tym samym znaczeniu. Nie rozdzielamy tej pary między dwa czasowniki.
Dlaczego można usłyszeć le llamo?
Przykład Le llamo może w rozmowie znaczyć „Dzwonię do niego / niej”, ale nie jest prostym wzorcem dla całego systemu. Leísmo to używanie le lub les zamiast zaimków dopełnienia bliższego; jego zakres i ocena zależą od regionu oraz odniesienia. W normie dopuszcza się m.in. le odnoszące się do pojedynczego mężczyzny, choć przy dopełnieniu bliższym można też użyć lo.
Przy llamar w znaczeniu „dzwonić” spotkasz więc Lo llamo — „Dzwonię do niego” i La llamo — „Dzwonię do niej”, a także regionalne lub grzecznościowe użycia z le. Samo polskie „do niego” nie dowodzi, że hiszpański czasownik wymaga dopełnienia dalszego. Na początek oprzyj podstawową regułę na jednoznacznych przykładach z dawaniem, pisaniem i przekazywaniem informacji.
W niektórych regionach występuje też la zamiast le w znaczeniu „jej”. Nie naśladuj tego w neutralnej hiszpańszczyźnie: „Daję jej książkę” to Le doy el libro, niezależnie od płci odbiorcy.
Nie każde me lub te ma tę samą funkcję
Te same formy mogą występować w różnych rolach. Me ve znaczy „Widzi mnie”: jestem osobą widzianą. Me da el libro znaczy „Daje mi książkę”: jestem odbiorcą. W Me lavo — „Myję się” — czynność wraca do osoby, która ją wykonuje. Rozpoznawaj funkcję po całym zdaniu, nie po samym kształcie zaimka.
Jak ćwiczyć?
- Zmieniaj wyłącznie odbiorcę. Zacznij od Te doy el libro — „Daję ci książkę”. Zastąp „ci” kolejno przez „wam”, „jej” i „im”. Otrzymasz Os doy el libro, Le doy el libro, Les doy el libro. Potem zmień liczbę książek i sprawdź, czy zaimek odbiorcy słusznie pozostaje ten sam.
- Rozdziel pytania „kto?” i „komu?”. Zapisz pięć zdań o wysyłaniu wiadomości lub podawaniu rzeczy. Podkreśl wykonawcę, otocz kółkiem odbiorcę. Na przykład w Ana me manda una foto — „Ana wysyła mi zdjęcie” — wykonawcą jest Ana, a odbiorcą ty jako osoba mówiąca.
- Ćwicz parami, nie pojedynczymi słowami. Powiedz Te voy a escribir i Voy a escribirte — oba znaczą „Napiszę do ciebie”. Następnie utrwal Le doy el libro — „Daję mu książkę” i Se lo doy — „Daję mu ją”. Dopiero po swobodnym opanowaniu prostego zdania dokładaj drugi zaimek.
Powiązane zagadnienia
- Zaimki osobowe w funkcji podmiotu — pomagają odróżnić osobę wykonującą czynność od jej odbiorcy: „ja” to nie to samo co „mi”.
- Czasownik gustar — wyrażanie upodobań — pokazuje, jak używać tych samych zaimków do wskazywania osoby, której coś się podoba.