A1

Czasownik „być” w języku polskim

Czasownik Być

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka polski w Settemila Lingue.

W skrócie

Czasownik być ma w czasie teraźniejszym sześć podstawowych form: jestem, jesteś, jest, jesteśmy, jesteście, są. Służy do przedstawiania się, opisywania cech i wskazywania miejsca: Jestem nauczycielem. Ona jest zmęczona. Jesteśmy w domu. Gdy po nim podajesz zawód lub rolę za pomocą rzeczownika, zwykle używasz narzędnika: jest lekarzem; gdy podajesz samą cechę, używasz przymiotnika: jest miły.

Podstawowe zastosowania

Czasownik to wyraz, który mówi o czynności albo stanie. Być najczęściej opisuje stan: kim ktoś jest, jaki jest lub gdzie się znajduje. Pozwala powiedzieć coś o sobie bez rozbudowanego słownictwa: Jestem studentką. Jestem gotowa. Jestem tutaj. Dlatego poznaje się go już na poziomie A1.

Forma być to bezokolicznik, czyli podstawowa postać czasownika, która sama nie wskazuje osoby ani czasu. W zwykłym zdaniu trzeba ją najczęściej zmienić: nie ja być, lecz ja jestem. Ta odmiana jest nieregularna — nie da się utworzyć wszystkich form przez proste dodanie końcówki do słowa być. Najlepiej zapamiętywać je w krótkich, przydatnych zdaniach.

W tym artykule objaśnienia i przykłady są po polsku. Zamiast tłumaczeń na inny język przy przykładach znajdziesz proste wyjaśnienia ich znaczenia. Najpierw opanuj czas teraźniejszy, czyli formy używane do mówienia o tym, co jest teraz lub co jest ogólnie prawdą. Dalsza część pokazuje także przeszłość, przyszłość i inne zastosowania.

Jak używać czasownika „być”

Odmiana w czasie teraźniejszym

Osoba gramatyczna wskazuje, czy mówimy o sobie, rozmówcy, czy kimś innym. Liczba pojedyncza dotyczy jednej osoby lub rzeczy, a liczba mnoga — kilku.

Osoba Forma „być” Przykład
ja jestem Jestem w pracy.
ty jesteś Jesteś gotowy?
on, ona, ono jest Ona jest tutaj.
my jesteśmy Jesteśmy razem.
wy jesteście Jesteście już w domu?
oni, one są Klucze są na stole.

Wyrazy ja, ty, ona, my to zaimki osobowe — słowa wskazujące osoby bez podawania ich imion. W polskim często je pomijamy, bo forma czasownika wystarcza: Jestem w pracy, Jesteśmy razem. Zaimek zostawiamy między innymi dla podkreślenia różnicy: Ja jestem gotowy, ale ty jeszcze nie.

Forma jest nie zmienia się zależnie od tego, czy mowa o mężczyźnie, kobiecie czy dziecku: On jest tutaj. Ona jest tutaj. Dziecko jest tutaj. Tak samo zarówno oni, jak i one łączą się z są. Różnice pojawiają się jednak w wyrazach opisujących osoby: On jest gotowy. Ona jest gotowa. Oni są gotowi. One są gotowe.

Kim ktoś jest: „jestem nauczycielem”

Rzeczownik to wyraz nazywający osobę, rzecz lub pojęcie, na przykład nauczyciel, studentka, telefon. Gdy rzeczownik po być określa zawód, rolę lub przynależność, zwykle przyjmuje narzędnik — jedną z form odmiany, tradycyjnie rozpoznawaną pytaniami kim? czym?.

Przypadek to właśnie forma rzeczownika zależna od jego zadania w zdaniu. Nie trzeba od razu znać całej odmiany, żeby nauczyć się kilku potrzebnych połączeń:

Nazwa osoby lub rzeczy Forma po „być” Całe zdanie
nauczyciel nauczycielem Jestem nauczycielem.
lekarz lekarzem Marek jest lekarzem.
studentka studentką Anna jest studentką.
koleżanka koleżanką Ewa jest moją koleżanką.
dziecko dzieckiem On jest jeszcze dzieckiem.
problem problemem Cena jest problemem.
sąsiedzi sąsiadami Jesteśmy sąsiadami.

W wielu rzeczownikach w liczbie pojedynczej spotkasz końcówki -em, -iem albo -ą, a w liczbie mnogiej -ami. To pomocne wzory, ale nie pełna reguła odmiany wszystkich polskich rzeczowników.

Jaki ktoś jest: „jest zmęczona”

Przymiotnik to wyraz opisujący cechę, na przykład miły, zimny, zmęczony. Sam przymiotnik po być ma zwykle mianownik, czyli podstawowy przypadek: On jest miły. Ona jest miła. To jest miłe. Nie przenosimy tu automatycznie zasady narzędnika.

Forma przymiotnika zależy od rodzaju gramatycznego — sposobu, w jaki polszczyzna dzieli wyrazy między innymi na męskie, żeńskie i nijakie — oraz od liczby:

  • Piotr jest zmęczony.
  • Anna jest zmęczona.
  • Dziecko jest zmęczone.
  • Piotr i Adam są zmęczeni.
  • Anna i Ewa są zmęczone.

Inaczej wygląda połączenie przymiotnika z rzeczownikiem. W zdaniu Anna jest dobrą lekarką oba te wyrazy mają narzędnik, ponieważ razem nazywają rolę Anny. Porównaj: Anna jest dobra — ocena cechy; Anna jest dobrą lekarką — ocena jej jako lekarki.

Gdzie ktoś jest: „jesteśmy w domu”

Do wskazania miejsca służą między innymi połączenia w domu, w pracy, na dworcu, u lekarza, obok szkoły. Wyrazy w, na, u, obok to przyimki — krótkie słowa określające na przykład relację miejsca. To one wpływają na formę następującego rzeczownika.

Dlatego zdanie Jestem w domu nie wymaga narzędnika po jestem. Zasada jestem nauczycielem dotyczy nazwania roli, a nie każdego rzeczownika, który pojawi się dalej w zdaniu.

Zapamiętaj całe wyrażenia: jestem w pracy, jest na poczcie, są u znajomych. Zwróć też uwagę na różnicę między miejscem a ruchem: Jestem w domu, ale Idę do domu.

Pytania i przeczenia

Pytanie można utworzyć przez zmianę intonacji, czyli melodii wypowiedzi, lub dodanie czy. Szyk, a więc kolejność słów, nie musi się zmieniać:

  • Jesteś gotowa?
  • Czy jesteś gotowa?
  • Gdzie jest przystanek?
  • Kim jesteś?
  • Jacy są nowi sąsiedzi?

Przeczenie tworzymy zwykle przez nie przed odmienionym czasownikiem: Nie jestem gotowa. On nie jest lekarzem. Nie jesteśmy spóźnieni. Słowo nie zapisujemy tu oddzielnie.

Jeżeli mówimy, że kogoś lub czegoś nie ma w danym miejscu, używamy innej konstrukcji: Anna jest w domu, ale Anny nie ma w domu. Różnicę tę omawia dokładniej część o zastosowaniach wykraczających poza podstawy.

„On jest lekarzem” i „To jest lekarz”

Obie konstrukcje są poprawne, ale inaczej zbudowane. Połączenie to jest często służy do rozpoznawania lub przedstawiania osoby albo rzeczy. Rzeczownik ma wtedy mianownik:

  • On jest lekarzem. — mówimy o jego zawodzie.
  • To jest lekarz. — wskazujemy, kim jest ta osoba.
  • Ona jest moją siostrą. — opisujemy relację.
  • To jest moja siostra. — przedstawiamy osobę.

Na początek warto nauczyć się tych dwóch wzorów osobno. Nie należy mieszać ich w zdania typu To jest lekarzem.

Przykłady w kontekście

Poniższe zdania pokazują różne zadania czasownika być. Ostatni przykład dotyczy przeszłości; jego odmianę znajdziesz w dalszej części.

Zdanie Znaczenie prostymi słowami Na co zwrócić uwagę
Jestem nauczycielem. Pracuję jako nauczyciel. Nazwa zawodu w narzędniku.
Ona jest zmęczona. Ona potrzebuje odpoczynku. Przymiotnik opisuje kobietę.
To jest zimne. Wskazana rzecz ma niską temperaturę. Forma „zimne” pasuje tutaj do „to”.
Jesteśmy w domu. Znajdujemy się teraz w domu. Forma odnosząca się do „my”.
Jesteś naszym nowym sąsiadem? Czy mieszkasz od niedawna blisko nas? Pytanie bez „czy”.
Klucze są na półce przy drzwiach. Tam leżą klucze. Kilka przedmiotów wymaga „są”.
Czy jesteście gotowi do wyjścia? Czy możecie już wychodzić? Pytanie do grupy zawierającej mężczyznę.
Nie jestem głodna, dziękuję. Nie potrzebuję teraz jedzenia. Przeczenie; mówi kobieta.
Pan jest następny w kolejce. Teraz przychodzi pana kolej. Grzecznościowe użycie „jest”.
To jest moja koleżanka z pracy. Przedstawiam osobę, z którą pracuję. Po „to jest” występuje mianownik.
Kawa jest już gotowa. Można już napić się kawy. „Gotowa” pasuje do rzeczownika „kawa”.
Jest mi zimno. Odczuwam chłód. Opis odczucia, nie temperatury ciała.
Byliśmy w domu. Wcześniej przebywaliśmy w domu. Czas przeszły; w grupie był mężczyzna.

Najczęstsze błędy

1. Używanie bezokolicznika zamiast odmienionej formy

  • Błędnie: Ja być studentką.
  • Poprawnie: Jestem studentką.
  • Dlaczego: Bezokolicznik nie zastępuje formy osobowej. Dla ja wybieramy jestem. Samo być jest natomiast poprawne po innych czasownikach, na przykład Chcę być studentką.

2. Mianownik przy nazwie zawodu po „jestem”

  • Błędnie: Jestem nauczyciel.
  • Poprawnie: Jestem nauczycielem.
  • Dlaczego: W tym wzorze nazwa zawodu wymaga narzędnika. Mianownik będzie poprawny w innym zdaniu: To jest nauczyciel.

3. Narzędnik przy samym przymiotniku

  • Błędnie w zwykłym opisie cechy: Ona jest zmęczoną.
  • Poprawnie: Ona jest zmęczona.
  • Dlaczego: Sam przymiotnik opisujący cechę ma tu mianownik. Narzędnik pojawi się przy rzeczowniku: Ona jest zmęczoną pracownicą.

4. Niezgodność liczby

  • Błędnie: Moi rodzice jest w pracy.
  • Poprawnie: Moi rodzice są w pracy.
  • Dlaczego: Podmiot, czyli osoba lub rzecz, o której mówi zdanie, występuje tu w liczbie mnogiej. Czasownik też musi mieć liczbę mnogą.

5. Zbyt dosłowne tworzenie przeczenia miejsca

  • Błędnie w znaczeniu zwykłej nieobecności: Anna nie ma w domu.
  • Poprawnie: Anny nie ma w domu.
  • Dlaczego: W konstrukcji nie ma zmienia się forma imienia. Natomiast Anna nie jest w domu także jest poprawne, zwłaszcza przy przeciwstawieniu: Anna nie jest w domu, tylko w biurze.

6. Mylenie cechy z odczuciem

  • Błędnie w znaczeniu odczuwania chłodu: Jestem zimny.
  • Poprawnie: Jest mi zimno.
  • Dlaczego: Jestem zimny może opisywać temperaturę ciała albo przenośnie brak serdeczności. Jest mi zimno mówi o tym, co odczuwam, i nie zmienia się na zimna zależnie od płci.

Uwagi dotyczące użycia

Formy grzecznościowe

W rozmowie z osobą, z którą nie jesteśmy na ty, używamy pan lub pani z formą jest: Czy pani jest gotowa? Czy pan jest umówiony? Zwracając się do kilku osób, mówimy Czy państwo są gotowi?, Czy panowie są gotowi? albo Czy panie są gotowe?

W neutralnej, starannej wypowiedzi lepiej unikać mieszania tych wzorów z formą jesteś: zamiast Czy pani jesteś gotowa? wybierz Czy pani jest gotowa?.

Kiedy można pominąć „jest”

Można powiedzieć zarówno To jest mój brat, jak i To mój brat. Podobnie: Warszawa jest stolicą Polski oraz Warszawa to stolica Polski. Druga para pokazuje też zmianę przypadku: stolicą przy jest, ale stolica przy to.

Nie oznacza to, że czasownik można usuwać z dowolnego zdania. W zwykłej pełnej wypowiedzi mówimy Jestem zmęczona, nie Ja zmęczona. Krótkie odpowiedzi, podpisy i nagłówki rządzą się innymi zasadami: na pytanie Gotowa? można odpowiedzieć po prostu Gotowa.

Poza podstawami: inne czasy i konstrukcje

Na poziomie A1 najważniejsze są formy teraźniejsze oraz trzy wzory: jestem studentką, jestem gotowa, jestem w domu. Poniższych zastosowań nie trzeba od razu używać swobodnie; warto jednak wiedzieć, jak je rozpoznać.

Czas przeszły: „byłem”, „byłam”, „byliśmy”

W przeszłości forma być wskazuje nie tylko osobę i liczbę, lecz także rodzaj. W liczbie pojedynczej mężczyzna mówi zwykle byłem, a kobieta byłam.

Osoba Formy rodzaju męskiego lub męskoosobowego Formy rodzaju żeńskiego lub niemęskoosobowego
ja byłem byłam
ty byłeś byłaś
on / ona był była
my byliśmy byłyśmy
wy byliście byłyście
oni / one byli były

Dla rodzaju nijakiego, używanego na przykład z rzeczownikiem dziecko, trzecia osoba ma formę było: Dziecko było w domu.

Rodzaj męskoosobowy oznacza tu grupę osób obejmującą co najmniej jednego mężczyznę: Marek i Anna byli w domu. Rodzaj niemęskoosobowy obejmuje między innymi grupy kobiet, dzieci, zwierząt i rzeczy: Anna i Ewa były w domu. Dzieci były w szkole. Klucze były na stole. To praktyczna zasada dla typowych zdań; nietypowe sposoby przedstawiania grup mogą wymagać osobnego omówienia.

Zasada nazwy roli pozostaje taka sama: Byłam studentką. Był dobrym sąsiadem. Także przeczenie zachowuje narzędnik: Nie byłem lekarzem.

Czas przyszły: „będę”

Przyszłość czasownika być ma własne formy:

Osoba Forma przyszła
ja będę
ty będziesz
on, ona, ono będzie
my będziemy
wy będziecie
oni, one będą

Mówimy Jutro będę w domu, Za rok będziesz studentką, Goście będą głodni. Nie tworzymy zwykłej przyszłości być jako będę być.

Formy te pomagają również tworzyć przyszłość innych czasowników: Będę pracować albo Będę pracował / pracowała. Wtedy będę działa jako czasownik pomocniczy, czyli element służący do budowania formy innego czasownika.

Przypuszczenia, życzenia i polecenia

Tryb przypuszczający to sposób mówienia o sytuacji możliwej lub zależnej od warunku. Typowe formy to byłbym, byłabym, byłbyś, byłabyś, byłby, byłaby, byłoby, bylibyśmy, byłybyśmy, bylibyście, byłybyście, byliby, byłyby.

Przykłady: Byłabym spokojniejsza, gdybym znała wynik. Na twoim miejscu byłbym ostrożny. W zdaniu Gdybym był w domu, odebrałbym paczkę cząstka wyrażająca warunek jest już częścią gdybym — nie dodajemy jej ponownie do był.

Tryb rozkazujący, czyli forma polecenia, prośby lub zachęty, obejmuje bądź, bądźmy, bądźcie: Bądź ostrożny. Bądźmy w kontakcie. Bądźcie punktualni. Do innej osoby można skierować życzenie za pomocą niech: Niech pani będzie spokojna.

Obecność: „jest”, „są”, ale „nie ma”

Porównaj trzy pary:

  • W lodówce jest mleko. — W lodówce nie ma mleka.
  • Na stole są klucze. — Na stole nie ma kluczy.
  • Anna jest w biurze. — Anny nie ma w biurze.

Po nie ma używamy dopełniacza — przypadku występującego między innymi przy wyrażaniu braku: mleka, kluczy, Anny. Sama forma nie ma pozostaje taka sama przy jednej rzeczy i kilku rzeczach.

W przeszłości odpowiada jej nie było: Nie było mleka. Nie było kluczy. W przyszłości używamy nie będzie: Jutro nie będzie Anny. To inny wzór niż zwykłe zaprzeczenie cechy lub zawodu: Anna nie jest zmęczona. Anna nie jest lekarką.

Odczucia i stan otoczenia

W zdaniach Jest zimno, Jest ciemno, Jest późno nie wskazujemy konkretnej osoby ani rzeczy. Opisujemy sytuację. Wyrazy zimno, ciemno, późno są przysłówkami — określeniami stanu lub okoliczności, które tutaj nie zmieniają formy zależnie od rodzaju.

Można dodać osobę odczuwającą stan: Jest mi zimno. Jest nam dobrze. Jest ci smutno? Wyrazy mi, nam, ci odpowiadają tu na pytanie komu?. Porównaj Ona jest smutna — opis osoby — oraz Jest jej smutno — opis jej odczucia.

„Być” jako część opisu czynności

W zdaniu Drzwi są zamykane o dwudziestej czasownik są pomaga utworzyć stronę bierną, czyli konstrukcję skupioną na tym, co podlega czynności, a nie na jej wykonawcy. Zamykane jest imiesłowem przymiotnikowym biernym — formą pochodzącą od czasownika, która odmienia się podobnie do przymiotnika.

Warto odróżniać czynność od gotowego stanu: Drzwi są zamykane o dwudziestej opisuje regularne zamykanie, natomiast Drzwi są zamknięte zwykle informuje o obecnym stanie drzwi. Samo być występuje więc zarówno w prostych opisach, jak i w bardziej złożonych formach.

Jak ćwiczyć

  1. Zbuduj trzy krótkie serie. W pierwszej nazwij role: Jestem studentem. Ona jest lekarką. W drugiej opisz cechy: Jestem spokojny. Ona jest gotowa. W trzeciej podaj miejsce: Jestem w pracy. Ona jest w domu. Zwracaj uwagę nie tylko na formę czasownika, lecz także na wyraz po nim.
  2. Zmieniaj osobę i dopowiadaj pytanie. Zacznij od Jestem gotowa, przejdź do Jesteśmy gotowe, a potem zapytaj Czy jesteście gotowe? Osobno przećwicz grupę z mężczyzną: Jesteśmy gotowi. Dzięki temu nie uczysz się form jestem i jesteśmy w oderwaniu od reszty zdania.
  3. Opisuj jeden dzień w trzech czasach. Powiedz Wczoraj byłam w domu. Dzisiaj jestem w pracy. Jutro będę u lekarza. Następnie dodaj przeczenie, na przykład Wczoraj nie byłam w pracy. Przy nieobecności przedmiotów ćwicz osobny wzór: Klucze są na stole — kluczy nie ma na stole.

Powiązane zagadnienia

  • Najpierw: Zaimki osobowe — pomagają dobrać formy jestem, jesteś, jest i zrozumieć, kiedy można pominąć ja lub ty.
  • Następny krok: Konstrukcje egzystencjalne — zdania o obecności i braku, takie jak Jest kawa oraz Nie ma kawy.
  • Na później: Konstrukcje nieosobowe — sposoby opisywania sytuacji bez wskazywania konkretnego wykonawcy, między innymi Jest zimno.

Wymagania wstępne

Zaimki osobowe w języku polskimA1

Koncepcje, które na tym bazują

Więcej koncepcji A1

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach