Czasownik „być” w języku polskim
Czasownik Być
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka polski w Settemila Lingue.
W skrócie
Czasownik być ma w czasie teraźniejszym sześć podstawowych form: jestem, jesteś, jest, jesteśmy, jesteście, są. Służy do przedstawiania się, opisywania cech i wskazywania miejsca: Jestem nauczycielem. Ona jest zmęczona. Jesteśmy w domu. Gdy po nim podajesz zawód lub rolę za pomocą rzeczownika, zwykle używasz narzędnika: jest lekarzem; gdy podajesz samą cechę, używasz przymiotnika: jest miły.
Podstawowe zastosowania
Czasownik to wyraz, który mówi o czynności albo stanie. Być najczęściej opisuje stan: kim ktoś jest, jaki jest lub gdzie się znajduje. Pozwala powiedzieć coś o sobie bez rozbudowanego słownictwa: Jestem studentką. Jestem gotowa. Jestem tutaj. Dlatego poznaje się go już na poziomie A1.
Forma być to bezokolicznik, czyli podstawowa postać czasownika, która sama nie wskazuje osoby ani czasu. W zwykłym zdaniu trzeba ją najczęściej zmienić: nie ja być, lecz ja jestem. Ta odmiana jest nieregularna — nie da się utworzyć wszystkich form przez proste dodanie końcówki do słowa być. Najlepiej zapamiętywać je w krótkich, przydatnych zdaniach.
W tym artykule objaśnienia i przykłady są po polsku. Zamiast tłumaczeń na inny język przy przykładach znajdziesz proste wyjaśnienia ich znaczenia. Najpierw opanuj czas teraźniejszy, czyli formy używane do mówienia o tym, co jest teraz lub co jest ogólnie prawdą. Dalsza część pokazuje także przeszłość, przyszłość i inne zastosowania.
Jak używać czasownika „być”
Odmiana w czasie teraźniejszym
Osoba gramatyczna wskazuje, czy mówimy o sobie, rozmówcy, czy kimś innym. Liczba pojedyncza dotyczy jednej osoby lub rzeczy, a liczba mnoga — kilku.
| Osoba | Forma „być” | Przykład |
|---|---|---|
| ja | jestem | Jestem w pracy. |
| ty | jesteś | Jesteś gotowy? |
| on, ona, ono | jest | Ona jest tutaj. |
| my | jesteśmy | Jesteśmy razem. |
| wy | jesteście | Jesteście już w domu? |
| oni, one | są | Klucze są na stole. |
Wyrazy ja, ty, ona, my to zaimki osobowe — słowa wskazujące osoby bez podawania ich imion. W polskim często je pomijamy, bo forma czasownika wystarcza: Jestem w pracy, Jesteśmy razem. Zaimek zostawiamy między innymi dla podkreślenia różnicy: Ja jestem gotowy, ale ty jeszcze nie.
Forma jest nie zmienia się zależnie od tego, czy mowa o mężczyźnie, kobiecie czy dziecku: On jest tutaj. Ona jest tutaj. Dziecko jest tutaj. Tak samo zarówno oni, jak i one łączą się z są. Różnice pojawiają się jednak w wyrazach opisujących osoby: On jest gotowy. Ona jest gotowa. Oni są gotowi. One są gotowe.
Kim ktoś jest: „jestem nauczycielem”
Rzeczownik to wyraz nazywający osobę, rzecz lub pojęcie, na przykład nauczyciel, studentka, telefon. Gdy rzeczownik po być określa zawód, rolę lub przynależność, zwykle przyjmuje narzędnik — jedną z form odmiany, tradycyjnie rozpoznawaną pytaniami kim? czym?.
Przypadek to właśnie forma rzeczownika zależna od jego zadania w zdaniu. Nie trzeba od razu znać całej odmiany, żeby nauczyć się kilku potrzebnych połączeń:
| Nazwa osoby lub rzeczy | Forma po „być” | Całe zdanie |
|---|---|---|
| nauczyciel | nauczycielem | Jestem nauczycielem. |
| lekarz | lekarzem | Marek jest lekarzem. |
| studentka | studentką | Anna jest studentką. |
| koleżanka | koleżanką | Ewa jest moją koleżanką. |
| dziecko | dzieckiem | On jest jeszcze dzieckiem. |
| problem | problemem | Cena jest problemem. |
| sąsiedzi | sąsiadami | Jesteśmy sąsiadami. |
W wielu rzeczownikach w liczbie pojedynczej spotkasz końcówki -em, -iem albo -ą, a w liczbie mnogiej -ami. To pomocne wzory, ale nie pełna reguła odmiany wszystkich polskich rzeczowników.
Jaki ktoś jest: „jest zmęczona”
Przymiotnik to wyraz opisujący cechę, na przykład miły, zimny, zmęczony. Sam przymiotnik po być ma zwykle mianownik, czyli podstawowy przypadek: On jest miły. Ona jest miła. To jest miłe. Nie przenosimy tu automatycznie zasady narzędnika.
Forma przymiotnika zależy od rodzaju gramatycznego — sposobu, w jaki polszczyzna dzieli wyrazy między innymi na męskie, żeńskie i nijakie — oraz od liczby:
- Piotr jest zmęczony.
- Anna jest zmęczona.
- Dziecko jest zmęczone.
- Piotr i Adam są zmęczeni.
- Anna i Ewa są zmęczone.
Inaczej wygląda połączenie przymiotnika z rzeczownikiem. W zdaniu Anna jest dobrą lekarką oba te wyrazy mają narzędnik, ponieważ razem nazywają rolę Anny. Porównaj: Anna jest dobra — ocena cechy; Anna jest dobrą lekarką — ocena jej jako lekarki.
Gdzie ktoś jest: „jesteśmy w domu”
Do wskazania miejsca służą między innymi połączenia w domu, w pracy, na dworcu, u lekarza, obok szkoły. Wyrazy w, na, u, obok to przyimki — krótkie słowa określające na przykład relację miejsca. To one wpływają na formę następującego rzeczownika.
Dlatego zdanie Jestem w domu nie wymaga narzędnika po jestem. Zasada jestem nauczycielem dotyczy nazwania roli, a nie każdego rzeczownika, który pojawi się dalej w zdaniu.
Zapamiętaj całe wyrażenia: jestem w pracy, jest na poczcie, są u znajomych. Zwróć też uwagę na różnicę między miejscem a ruchem: Jestem w domu, ale Idę do domu.
Pytania i przeczenia
Pytanie można utworzyć przez zmianę intonacji, czyli melodii wypowiedzi, lub dodanie czy. Szyk, a więc kolejność słów, nie musi się zmieniać:
- Jesteś gotowa?
- Czy jesteś gotowa?
- Gdzie jest przystanek?
- Kim jesteś?
- Jacy są nowi sąsiedzi?
Przeczenie tworzymy zwykle przez nie przed odmienionym czasownikiem: Nie jestem gotowa. On nie jest lekarzem. Nie jesteśmy spóźnieni. Słowo nie zapisujemy tu oddzielnie.
Jeżeli mówimy, że kogoś lub czegoś nie ma w danym miejscu, używamy innej konstrukcji: Anna jest w domu, ale Anny nie ma w domu. Różnicę tę omawia dokładniej część o zastosowaniach wykraczających poza podstawy.
„On jest lekarzem” i „To jest lekarz”
Obie konstrukcje są poprawne, ale inaczej zbudowane. Połączenie to jest często służy do rozpoznawania lub przedstawiania osoby albo rzeczy. Rzeczownik ma wtedy mianownik:
- On jest lekarzem. — mówimy o jego zawodzie.
- To jest lekarz. — wskazujemy, kim jest ta osoba.
- Ona jest moją siostrą. — opisujemy relację.
- To jest moja siostra. — przedstawiamy osobę.
Na początek warto nauczyć się tych dwóch wzorów osobno. Nie należy mieszać ich w zdania typu To jest lekarzem.
Przykłady w kontekście
Poniższe zdania pokazują różne zadania czasownika być. Ostatni przykład dotyczy przeszłości; jego odmianę znajdziesz w dalszej części.
| Zdanie | Znaczenie prostymi słowami | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Jestem nauczycielem. | Pracuję jako nauczyciel. | Nazwa zawodu w narzędniku. |
| Ona jest zmęczona. | Ona potrzebuje odpoczynku. | Przymiotnik opisuje kobietę. |
| To jest zimne. | Wskazana rzecz ma niską temperaturę. | Forma „zimne” pasuje tutaj do „to”. |
| Jesteśmy w domu. | Znajdujemy się teraz w domu. | Forma odnosząca się do „my”. |
| Jesteś naszym nowym sąsiadem? | Czy mieszkasz od niedawna blisko nas? | Pytanie bez „czy”. |
| Klucze są na półce przy drzwiach. | Tam leżą klucze. | Kilka przedmiotów wymaga „są”. |
| Czy jesteście gotowi do wyjścia? | Czy możecie już wychodzić? | Pytanie do grupy zawierającej mężczyznę. |
| Nie jestem głodna, dziękuję. | Nie potrzebuję teraz jedzenia. | Przeczenie; mówi kobieta. |
| Pan jest następny w kolejce. | Teraz przychodzi pana kolej. | Grzecznościowe użycie „jest”. |
| To jest moja koleżanka z pracy. | Przedstawiam osobę, z którą pracuję. | Po „to jest” występuje mianownik. |
| Kawa jest już gotowa. | Można już napić się kawy. | „Gotowa” pasuje do rzeczownika „kawa”. |
| Jest mi zimno. | Odczuwam chłód. | Opis odczucia, nie temperatury ciała. |
| Byliśmy w domu. | Wcześniej przebywaliśmy w domu. | Czas przeszły; w grupie był mężczyzna. |
Najczęstsze błędy
1. Używanie bezokolicznika zamiast odmienionej formy
- Błędnie: Ja być studentką.
- Poprawnie: Jestem studentką.
- Dlaczego: Bezokolicznik nie zastępuje formy osobowej. Dla ja wybieramy jestem. Samo być jest natomiast poprawne po innych czasownikach, na przykład Chcę być studentką.
2. Mianownik przy nazwie zawodu po „jestem”
- Błędnie: Jestem nauczyciel.
- Poprawnie: Jestem nauczycielem.
- Dlaczego: W tym wzorze nazwa zawodu wymaga narzędnika. Mianownik będzie poprawny w innym zdaniu: To jest nauczyciel.
3. Narzędnik przy samym przymiotniku
- Błędnie w zwykłym opisie cechy: Ona jest zmęczoną.
- Poprawnie: Ona jest zmęczona.
- Dlaczego: Sam przymiotnik opisujący cechę ma tu mianownik. Narzędnik pojawi się przy rzeczowniku: Ona jest zmęczoną pracownicą.
4. Niezgodność liczby
- Błędnie: Moi rodzice jest w pracy.
- Poprawnie: Moi rodzice są w pracy.
- Dlaczego: Podmiot, czyli osoba lub rzecz, o której mówi zdanie, występuje tu w liczbie mnogiej. Czasownik też musi mieć liczbę mnogą.
5. Zbyt dosłowne tworzenie przeczenia miejsca
- Błędnie w znaczeniu zwykłej nieobecności: Anna nie ma w domu.
- Poprawnie: Anny nie ma w domu.
- Dlaczego: W konstrukcji nie ma zmienia się forma imienia. Natomiast Anna nie jest w domu także jest poprawne, zwłaszcza przy przeciwstawieniu: Anna nie jest w domu, tylko w biurze.
6. Mylenie cechy z odczuciem
- Błędnie w znaczeniu odczuwania chłodu: Jestem zimny.
- Poprawnie: Jest mi zimno.
- Dlaczego: Jestem zimny może opisywać temperaturę ciała albo przenośnie brak serdeczności. Jest mi zimno mówi o tym, co odczuwam, i nie zmienia się na zimna zależnie od płci.
Uwagi dotyczące użycia
Formy grzecznościowe
W rozmowie z osobą, z którą nie jesteśmy na ty, używamy pan lub pani z formą jest: Czy pani jest gotowa? Czy pan jest umówiony? Zwracając się do kilku osób, mówimy Czy państwo są gotowi?, Czy panowie są gotowi? albo Czy panie są gotowe?
W neutralnej, starannej wypowiedzi lepiej unikać mieszania tych wzorów z formą jesteś: zamiast Czy pani jesteś gotowa? wybierz Czy pani jest gotowa?.
Kiedy można pominąć „jest”
Można powiedzieć zarówno To jest mój brat, jak i To mój brat. Podobnie: Warszawa jest stolicą Polski oraz Warszawa to stolica Polski. Druga para pokazuje też zmianę przypadku: stolicą przy jest, ale stolica przy to.
Nie oznacza to, że czasownik można usuwać z dowolnego zdania. W zwykłej pełnej wypowiedzi mówimy Jestem zmęczona, nie Ja zmęczona. Krótkie odpowiedzi, podpisy i nagłówki rządzą się innymi zasadami: na pytanie Gotowa? można odpowiedzieć po prostu Gotowa.
Poza podstawami: inne czasy i konstrukcje
Na poziomie A1 najważniejsze są formy teraźniejsze oraz trzy wzory: jestem studentką, jestem gotowa, jestem w domu. Poniższych zastosowań nie trzeba od razu używać swobodnie; warto jednak wiedzieć, jak je rozpoznać.
Czas przeszły: „byłem”, „byłam”, „byliśmy”
W przeszłości forma być wskazuje nie tylko osobę i liczbę, lecz także rodzaj. W liczbie pojedynczej mężczyzna mówi zwykle byłem, a kobieta byłam.
| Osoba | Formy rodzaju męskiego lub męskoosobowego | Formy rodzaju żeńskiego lub niemęskoosobowego |
|---|---|---|
| ja | byłem | byłam |
| ty | byłeś | byłaś |
| on / ona | był | była |
| my | byliśmy | byłyśmy |
| wy | byliście | byłyście |
| oni / one | byli | były |
Dla rodzaju nijakiego, używanego na przykład z rzeczownikiem dziecko, trzecia osoba ma formę było: Dziecko było w domu.
Rodzaj męskoosobowy oznacza tu grupę osób obejmującą co najmniej jednego mężczyznę: Marek i Anna byli w domu. Rodzaj niemęskoosobowy obejmuje między innymi grupy kobiet, dzieci, zwierząt i rzeczy: Anna i Ewa były w domu. Dzieci były w szkole. Klucze były na stole. To praktyczna zasada dla typowych zdań; nietypowe sposoby przedstawiania grup mogą wymagać osobnego omówienia.
Zasada nazwy roli pozostaje taka sama: Byłam studentką. Był dobrym sąsiadem. Także przeczenie zachowuje narzędnik: Nie byłem lekarzem.
Czas przyszły: „będę”
Przyszłość czasownika być ma własne formy:
| Osoba | Forma przyszła |
|---|---|
| ja | będę |
| ty | będziesz |
| on, ona, ono | będzie |
| my | będziemy |
| wy | będziecie |
| oni, one | będą |
Mówimy Jutro będę w domu, Za rok będziesz studentką, Goście będą głodni. Nie tworzymy zwykłej przyszłości być jako będę być.
Formy te pomagają również tworzyć przyszłość innych czasowników: Będę pracować albo Będę pracował / pracowała. Wtedy będę działa jako czasownik pomocniczy, czyli element służący do budowania formy innego czasownika.
Przypuszczenia, życzenia i polecenia
Tryb przypuszczający to sposób mówienia o sytuacji możliwej lub zależnej od warunku. Typowe formy to byłbym, byłabym, byłbyś, byłabyś, byłby, byłaby, byłoby, bylibyśmy, byłybyśmy, bylibyście, byłybyście, byliby, byłyby.
Przykłady: Byłabym spokojniejsza, gdybym znała wynik. Na twoim miejscu byłbym ostrożny. W zdaniu Gdybym był w domu, odebrałbym paczkę cząstka wyrażająca warunek jest już częścią gdybym — nie dodajemy jej ponownie do był.
Tryb rozkazujący, czyli forma polecenia, prośby lub zachęty, obejmuje bądź, bądźmy, bądźcie: Bądź ostrożny. Bądźmy w kontakcie. Bądźcie punktualni. Do innej osoby można skierować życzenie za pomocą niech: Niech pani będzie spokojna.
Obecność: „jest”, „są”, ale „nie ma”
Porównaj trzy pary:
- W lodówce jest mleko. — W lodówce nie ma mleka.
- Na stole są klucze. — Na stole nie ma kluczy.
- Anna jest w biurze. — Anny nie ma w biurze.
Po nie ma używamy dopełniacza — przypadku występującego między innymi przy wyrażaniu braku: mleka, kluczy, Anny. Sama forma nie ma pozostaje taka sama przy jednej rzeczy i kilku rzeczach.
W przeszłości odpowiada jej nie było: Nie było mleka. Nie było kluczy. W przyszłości używamy nie będzie: Jutro nie będzie Anny. To inny wzór niż zwykłe zaprzeczenie cechy lub zawodu: Anna nie jest zmęczona. Anna nie jest lekarką.
Odczucia i stan otoczenia
W zdaniach Jest zimno, Jest ciemno, Jest późno nie wskazujemy konkretnej osoby ani rzeczy. Opisujemy sytuację. Wyrazy zimno, ciemno, późno są przysłówkami — określeniami stanu lub okoliczności, które tutaj nie zmieniają formy zależnie od rodzaju.
Można dodać osobę odczuwającą stan: Jest mi zimno. Jest nam dobrze. Jest ci smutno? Wyrazy mi, nam, ci odpowiadają tu na pytanie komu?. Porównaj Ona jest smutna — opis osoby — oraz Jest jej smutno — opis jej odczucia.
„Być” jako część opisu czynności
W zdaniu Drzwi są zamykane o dwudziestej czasownik są pomaga utworzyć stronę bierną, czyli konstrukcję skupioną na tym, co podlega czynności, a nie na jej wykonawcy. Zamykane jest imiesłowem przymiotnikowym biernym — formą pochodzącą od czasownika, która odmienia się podobnie do przymiotnika.
Warto odróżniać czynność od gotowego stanu: Drzwi są zamykane o dwudziestej opisuje regularne zamykanie, natomiast Drzwi są zamknięte zwykle informuje o obecnym stanie drzwi. Samo być występuje więc zarówno w prostych opisach, jak i w bardziej złożonych formach.
Jak ćwiczyć
- Zbuduj trzy krótkie serie. W pierwszej nazwij role: Jestem studentem. Ona jest lekarką. W drugiej opisz cechy: Jestem spokojny. Ona jest gotowa. W trzeciej podaj miejsce: Jestem w pracy. Ona jest w domu. Zwracaj uwagę nie tylko na formę czasownika, lecz także na wyraz po nim.
- Zmieniaj osobę i dopowiadaj pytanie. Zacznij od Jestem gotowa, przejdź do Jesteśmy gotowe, a potem zapytaj Czy jesteście gotowe? Osobno przećwicz grupę z mężczyzną: Jesteśmy gotowi. Dzięki temu nie uczysz się form jestem i jesteśmy w oderwaniu od reszty zdania.
- Opisuj jeden dzień w trzech czasach. Powiedz Wczoraj byłam w domu. Dzisiaj jestem w pracy. Jutro będę u lekarza. Następnie dodaj przeczenie, na przykład Wczoraj nie byłam w pracy. Przy nieobecności przedmiotów ćwicz osobny wzór: Klucze są na stole — kluczy nie ma na stole.
Powiązane zagadnienia
- Najpierw: Zaimki osobowe — pomagają dobrać formy jestem, jesteś, jest i zrozumieć, kiedy można pominąć ja lub ty.
- Następny krok: Konstrukcje egzystencjalne — zdania o obecności i braku, takie jak Jest kawa oraz Nie ma kawy.
- Na później: Konstrukcje nieosobowe — sposoby opisywania sytuacji bez wskazywania konkretnego wykonawcy, między innymi Jest zimno.