A1

Zaimki osobowe w języku polskim

Zaimki Osobowe

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka polski w Settemila Lingue.

W skrócie

Polskie zaimki osobowe to ja, ty, on, ona, ono, my, wy, oni, one: wskazują, o kim mówimy, bez powtarzania imienia lub nazwy. Często można je pominąć, bo forma czasownika już wskazuje osobę: Pracuję tutaj znaczy tyle co Ja pracuję tutaj. W zwykłych odniesieniach do ludzi oni oznacza grupę mężczyzn albo grupę mieszaną, a one — grupę kobiet; one odnosi się też do zwierząt i rzeczy.

Do czego służą zaimki osobowe?

Zamiast powtarzać Anna mieszka w Warszawie. Anna pracuje w szkole, możemy powiedzieć: Anna mieszka w Warszawie. Ona pracuje w szkole. Wyraz ona to zaimek osobowy, czyli słowo wskazujące uczestnika rozmowy albo osobę lub rzecz, o której mowa. Nie podaje imienia, ale pozwala rozpoznać, do kogo odnosi się zdanie.

Na poziomie A1 poznaje się przede wszystkim zaimki w funkcji podmiotu, czyli części zdania wskazującej, kto coś robi lub o kim coś stwierdzamy. W zdaniu My pracujemy tutaj podmiotem jest my. Nie trzeba jednak znać szkolnych nazw, żeby zacząć mówić: najważniejsze jest łączenie odpowiedniego zaimka z formą czasownika, czyli słowa opisującego czynność lub stan, na przykład pracujemy albo jesteśmy.

Zaimki są potrzebne przy przedstawianiu się, opowiadaniu o rodzinie, ustalaniu obowiązków i zadawaniu pytań. W polszczyźnie ważna jest jednak nie tylko ich postać. Liczy się również to, kiedy ich użyć, a kiedy naturalniej je opuścić. Zdanie bez wyrażonego zaimka nie jest przez to niepełne.

Jak działa ten system?

Osoba i liczba

Osoba gramatyczna wskazuje rolę w rozmowie: pierwsza osoba mówi, druga jest adresatem wypowiedzi, a o trzeciej się mówi. Liczba pojedyncza oznacza jedną osobę lub rzecz, a liczba mnoga — więcej niż jedną.

Osoba Liczba pojedyncza Liczba mnoga Kogo wskazuje?
Pierwsza ja my Osobę mówiącą; w liczbie mnogiej także inne osoby
Druga ty wy Rozmówcę albo grupę rozmówców
Trzecia on, ona, ono oni, one Osoby lub rzeczy, o których mówimy

My nie zawsze obejmuje rozmówcę. W zdaniu My już mamy bilety, a wy? mówiący wyraźnie oddziela swoją grupę od grupy adresatów. Natomiast My wszyscy tu mieszkamy może obejmować wszystkich obecnych. Rozstrzyga sytuacja, nie inna forma zaimka.

Ja jestem, ty jesteś, oni są

Zaimek i czasownik muszą do siebie pasować. Odmiana czasownika to zmiana jego formy zależnie między innymi od tego, kto wykonuje czynność. Dobrze uczyć się zaimków razem z konkretnym czasownikiem, a nie jako osobnej listy.

Zaimek Być — stan lub tożsamość Pracować — czynność
ja jestem pracuję
ty jesteś pracujesz
on, ona, ono jest pracuje
my jesteśmy pracujemy
wy jesteście pracujecie
oni, one są pracują

W czasie teraźniejszym, czyli przy opisywaniu tego, co dzieje się teraz lub regularnie, on, ona, ono łączą się z taką samą formą: jest, pracuje. Tak samo oni i one łączą się z są, pracują. Różnicy między oni a one nie widać więc w formie pracują, ale nadal trzeba właściwie wybrać zaimek.

On, ona czy ono?

W odniesieniu do dorosłych ludzi najprostsze przykłady to Marek — on i Anna — ona. Jednak przy zastępowaniu nazw rzeczy oraz innych nazw osób znaczenie ma rodzaj gramatyczny, czyli kategoria wyrazu, od której zależą formy łączących się z nim słów.

Rzeczownik to wyraz nazywający kogoś lub coś, na przykład brat, siostra, dziecko, telefon. Rzeczowniki mają rodzaj męski, żeński lub nijaki. Dlatego mówimy:

  • Telefon jest nowy. On ma dobry aparat. — telefon ma rodzaj męski;
  • Książka jest ciekawa. Ona opowiada o podróży. — książka ma rodzaj żeński;
  • Dziecko śpi. Ono potrzebuje odpoczynku. — dziecko ma rodzaj nijaki.

Słowo ono nie oznacza zatem wyłącznie rzeczy. Może odnosić się do dziecka, bo taki rodzaj ma rzeczownik dziecko. Jeśli mówimy o dziecku po imieniu, zwykle wybieramy formę odpowiednią dla tej osoby: Zosia śpi. Ona jest zmęczona.

Nie należy jednak wstawiać on, ona, ono przy każdej wzmiance o przedmiocie. Częściej naturalne będzie: Telefon jest nowy. Ma dobry aparat. Zaimka warto użyć wtedy, gdy rzeczywiście coś wyjaśnia lub podkreśla.

Oni czy one?

Na początek wystarczą trzy typowe sytuacje:

O kim lub o czym mówimy? Zaimek Przykład
O grupie mężczyzn oni Piotr i Adam? Oni pracują tutaj.
O grupie mieszanej oni Anna i Piotr? Oni pracują tutaj.
O grupie kobiet one Anna i Ewa? One pracują tutaj.
O zwierzętach one Koty? One śpią na kanapie.
O rzeczach one Klucze? One leżą na stole.

W gramatyce rozróżnienie to nazywa się rodzajem męskoosobowym i niemęskoosobowym. Pierwszy obejmuje w typowych przykładach grupy mężczyzn i grupy mieszane; drugi — między innymi kobiety, zwierzęta i rzeczy.

Nie wystarczy więc zapytać: „Czy to są ludzie?”. Anna i Ewa to ludzie, ale mówimy o nich one. Nie wystarczy też sprawdzić rodzaju pojedynczego wyrazu: pies łączy się z on, lecz psy — z one. Bardziej złożone sytuacje, w których znaczenie grupy i budowa jej nazwy nie pokrywają się w prosty sposób, omówiono dalej.

Kiedy opuszczać zaimek?

Jeśli wiadomo, kto jest wykonawcą czynności, zaimek zwykle nie jest konieczny:

  • Jestem Polakiem.
  • Mówisz po angielsku?
  • Pracujemy tutaj.

Pełne wersje Ja jestem Polakiem, Ty mówisz po angielsku? i My pracujemy tutaj także są poprawne. W zależności od sytuacji mogą jednak mocniej wyróżniać osobę. Opuszczanie zaimka to możliwość, nie bezwzględny nakaz.

Zostaw zaimek, gdy pokazujesz przeciwieństwo: Ja gotuję, a ty zmywasz. Użyj go także, gdy trzeba odróżnić kilka osób: Anna rozmawiała z Ewą. Ona jutro wyjeżdża może być niejasne, ponieważ ona pasuje do obu kobiet. Wtedy lepiej powtórzyć imię: Ewa jutro wyjeżdża.

Przykłady w kontekście

Ponieważ zarówno objaśnienia, jak i przykłady są po polsku, druga kolumna podaje sens zdania prostszymi słowami zamiast tłumaczenia na inny język.

Zdanie Sens w tej sytuacji Na co zwrócić uwagę
Ja jestem Polakiem. Mówiący przedstawia swoją narodowość. Zaimka ja można użyć przy przedstawianiu się lub dla podkreślenia.
Ty mówisz po angielsku. Osoba, do której mówię, zna angielski. Ty łączy się z mówisz.
Ona mieszka w Warszawie. Wspomniana kobieta ma mieszkanie w Warszawie. Ona odsyła do znanej z rozmowy osoby.
My pracujemy tutaj. Mówiący i inne osoby mają tu pracę. My obejmuje mówiącego.
Jesteś już w domu? Pytam rozmówcę, czy dotarł do domu. Forma jesteś pozwala opuścić ty.
On zamawia kawę, a ona herbatę. Mężczyzna wybiera kawę, a kobieta herbatę. Zaimki pomagają zestawić dwie osoby.
Dziecko płacze. Ono chyba jest głodne. Prawdopodobną przyczyną płaczu jest głód. Ono pasuje do rzeczownika dziecko.
Wy jedziecie autobusem, a my idziemy pieszo. Dwie grupy wybierają inny sposób podróży. Wyrażone zaimki podkreślają różnicę.
Adam i Paweł już są. Oni czekają przy wejściu. Dwaj mężczyźni dotarli i czekają. Grupa mężczyzn: oni.
Marta i Jan wracają jutro. Oni mają poranny pociąg. Kobieta i mężczyzna podróżują razem. Grupa mieszana: oni.
Kasia i Ola są na miejscu. One mają nasze bilety. Dwie kobiety już dotarły i mają bilety. Grupa kobiet: one.
Te psy są spokojne. One nie gryzą. Nie trzeba obawiać się tych psów. Zwierzęta: one, mimo że pojedynczo mówimy on.
Czy pani ma chwilę? Uprzejmie pytam rozmówczynię, czy może porozmawiać. Forma grzecznościowa wymaga ma, nie masz.
Kto odbierze paczkę? — Ja. Mówiący zgłasza, że odbierze przesyłkę. W krótkiej odpowiedzi sam zaimek wystarcza.

Najczęstsze błędy

1. Łączenie zaimka z niewłaściwą formą czasownika

  • Niepoprawnie: Ja jest gotowy.
  • Poprawnie: Ja jestem gotowy. lub Jestem gotowy.
  • Dlaczego: przy ja używamy jestem. Jeśli mówi kobieta, typowa forma to Jestem gotowa. Sam zaimek ja nie zmienia się zależnie od płci mówiącego.

2. Używanie „oni” do każdej grupy ludzi

  • Niepoprawnie w odniesieniu do Anny i Ewy: Oni pracują razem.
  • Poprawnie: One pracują razem.
  • Dlaczego: przy grupie kobiet wybieramy one. Oni pasuje na przykład do Anny i Marka albo do Marka i Adama.

3. Przenoszenie „on” z liczby pojedynczej na mnogą

  • Niepoprawnie w odniesieniu do psów: Oni są spokojni.
  • Poprawnie: One są spokojne.
  • Dlaczego: o zwierzętach w zwykłej wypowiedzi mówimy w liczbie mnogiej one. Wyjątki związane z literaturą nie są podstawowym wzorem do naśladowania.

4. Traktowanie „pani” jak „ty”

  • Niepoprawnie w standardowej uprzejmej rozmowie: Czy pani masz czas?
  • Poprawnie: Czy pani ma czas?
  • Dlaczego: w zwrocie grzecznościowym pan i pani wymagają formy takiej jak przy on lub ona. Nie łączymy ich automatycznie z formą dla ty.

5. Powtarzanie zaimka bez potrzeby

  • Niezręcznie w neutralnej opowieści: Ja mieszkam w Łodzi. Ja pracuję w banku. Ja lubię swoją pracę.
  • Naturalniej: Mieszkam w Łodzi. Pracuję w banku i lubię swoją pracę.
  • Dlaczego: pierwsza wersja nie zawiera błędu odmiany, ale ciągłe ja może brzmieć natarczywie. Powtórzenie ma sens, jeśli świadomie podkreślamy własny udział.

Jak używać zaimków w rozmowie i piśmie?

Ty i wy a formy grzecznościowe

Ty jest zwykłą formą w kontaktach z rodziną, przyjaciółmi i osobami, z którymi jesteśmy na ty. Wy kierujemy do kilku takich rozmówców: Czy wy też idziecie? Współcześnie nie jest to neutralny, ogólny sposób uprzejmego zwracania się do jednej nieznajomej osoby.

W bardziej oficjalnym kontakcie używamy pan, pani, a wobec grupy panowie, panie, państwo: Czy pan jest gotowy? Czy pani jest gotowa? Czy państwo są gotowi? Wyrazy te nie należą do podstawowej listy zaimków osobowych, ale pełnią ważną funkcję w zwracaniu się do rozmówcy.

Przy grupie samych kobiet powiemy Czy panie są gotowe? Przy państwo, oznaczającym grupę osób, standardowa forma to Czy państwo są gotowi? W mowie można usłyszeć Czy państwo macie bilety?; w starannej wypowiedzi bezpieczniej wybrać Czy państwo mają bilety?

Mała czy wielka litera?

W zwykłym opisie piszemy: ja, ty, on, ona, my, wy, oni, one. W listach, wiadomościach i zaproszeniach formy odnoszące się do adresata często zapisujemy wielką literą jako wyraz szacunku: Dziękuję Ci za pomoc. Czy Wy też przyjedziecie? To konwencja grzecznościowa, a nie nowa forma gramatyczna. Zaimek ja nie wymaga wielkiej litery poza początkiem zdania.

Nie mów „on”, gdy lepiej podać imię

Zaimek powinien mieć czytelne odniesienie. Gdy w rozmowie uczestniczy kilka osób, on powiedział może nie wystarczyć do ich rozróżnienia. Ponadto mówienie o obecnej osobie wyłącznie on lub ona, zamiast użycia imienia czy odpowiedniego tytułu, bywa odbierane jako lekceważące. Nie jest to zakaz gramatyczny; chodzi o sposób traktowania rozmówców.

Dalsze zagadnienia — po opanowaniu podstaw

Poniższych rozróżnień nie trzeba od razu aktywnie stosować. Pomagają jednak zrozumieć zdania spotykane poza pierwszymi lekcjami.

Rodzaj w innych wyrazach zdania

Chociaż ja i ty mają jedną postać, inne wyrazy pokazują rodzaj: Jestem zmęczony albo Jestem zmęczona. Wyraz zmęczony jest tu przymiotnikiem, czyli słowem opisującym cechę lub stan. Podobne różnice pojawiają się w czasie przeszłym, gdy opowiadamy o wcześniejszych zdarzeniach: Ja pracowałem lub Ja pracowałam.

W liczbie mnogiej rozróżnienie oni/one wpływa również na te formy:

Forma męskoosobowa Forma niemęskoosobowa Co się zmienia?
Oni są gotowi. One są gotowe. Forma określenia gotowi/gotowe
Oni pracowali. One pracowały. Forma czasownika w przeszłości
My byliśmy gotowi. My byłyśmy gotowe. Formy zależą od składu grupy, mimo wspólnego my
Wy byliście pierwsi. Wy byłyście pierwsze. Ten sam zaimek wy, ale inne formy pozostałych wyrazów

Tak więc my może oznaczać grupę kobiet albo grupę mieszaną, lecz całe zdanie nie zawsze będzie zbudowane identycznie.

Dlaczego „osoby” i „dzieci” łączą się z „one”?

Prosta zasada o składzie grupy nie wyjaśnia każdej nazwy. Znaczenie ma także gramatyczna postać rzeczownika. Mówimy Te osoby są gotowe. One już czekają, nawet jeśli wśród tych osób są mężczyźni. Podobnie: Dzieci są zmęczone. One chcą spać.

Nie przeczy to zdaniu Anna i Piotr są gotowi. Oni już czekają. W pierwszym przykładzie punktem odniesienia jest nazwa osoby, a w drugim — wymienione osoby. Przy trudniejszych nazwach grup warto uczyć się całego połączenia: te osoby — one, te dzieci — one, ci ludzie — oni.

Ja, mnie, mi — różne funkcje tej samej osoby

Ja służy przede wszystkim jako podmiot: Ja widzę Annę. Gdy ta sama osoba pełni inną rolę, forma się zmienia: Anna widzi mnie. Anna mi pomaga. To odmiana przez przypadki, czyli dobór postaci wyrazu do jego funkcji i połączeń w zdaniu.

Nie można zatem wszędzie wstawiać ja: zamiast Anna widzi ja trzeba powiedzieć Anna widzi mnie. Podobnie ty zmienia się między innymi w ciebie i tobie, a ona w ją i jej. Krótkie i dłuższe formy, takie jak mi/mnie czy ci/tobie, oraz formy po słowach do, z, o, wymagają osobnej nauki. Podstawową listę z tego artykułu traktuj jako punkt wyjścia, nie zbiór form do każdej pozycji w zdaniu.

Nacisk, literatura i styl

Wyrażony zaimek może zmienić wydźwięk wypowiedzi. Zrobię to jest zwykłą deklaracją, a Ja to zrobię może znaczyć „wezmę to na siebie” albo „ja, nie ktoś inny”. Znaczenie zależy także od akcentu i sytuacji. Nie każde ja oznacza więc przechwalanie się, a nie każde ty — zarzut.

W bajkach zwierzęta mówią i zachowują się jak ludzie. Takie uosobienie, czyli przedstawienie zwierzęcia lub rzeczy jako osoby, może prowadzić do form męskoosobowych, na przykład w opowieści o wilku i lisie: Oni postanowili założyć sklep. Jest to zabieg stylistyczny, nie zwykła reguła opisywania zwierząt.

W dawnych tekstach można też spotkać wy skierowane do jednej osoby. Współcześnie takie użycie bywa regionalne, historyczne albo świadomie stylizowane. W codziennej uprzejmej rozmowie należy najpierw opanować formy pan i pani.

Jak ćwiczyć?

  1. Zmieniaj osobę w całym zdaniu. Zacznij od Ja pracuję tutaj, potem powiedz Ty pracujesz tutaj, Ona pracuje tutaj i pozostałe formy. Następnie powtórz serię bez zaimków. W ten sposób łączysz osobę z czasownikiem i oswajasz naturalne pomijanie podmiotu.
  2. Sortuj konkretne grupy. Zapisz: Anna i Ewa; Piotr i Anna; dwa koty; klucze; dzieci. Dobierz oni lub one i dodaj czekają, śpią albo leżą. Odpowiedzi to kolejno: one, oni, one, one, one. Przy dzieci przypomnij sobie, że liczy się również gramatyczna postać nazwy.
  3. Porównuj wypowiedź neutralną z kontrastem. Powiedz Dzisiaj gotuję, a potem Ja dzisiaj gotuję, a ty odpoczywasz. Podczas słuchania rozmów szukaj podobnych par. Zwracaj uwagę nie tylko na to, jaki zaimek pada, lecz także na to, po co mówiący go użył.

Powiązane zagadnienia

Koncepcje, które na tym bazują

Więcej koncepcji A1

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach