Zaimki osobowe w języku polskim
Zaimki Osobowe
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka polski w Settemila Lingue.
W skrócie
Polskie zaimki osobowe to ja, ty, on, ona, ono, my, wy, oni, one: wskazują, o kim mówimy, bez powtarzania imienia lub nazwy. Często można je pominąć, bo forma czasownika już wskazuje osobę: Pracuję tutaj znaczy tyle co Ja pracuję tutaj. W zwykłych odniesieniach do ludzi oni oznacza grupę mężczyzn albo grupę mieszaną, a one — grupę kobiet; one odnosi się też do zwierząt i rzeczy.
Do czego służą zaimki osobowe?
Zamiast powtarzać Anna mieszka w Warszawie. Anna pracuje w szkole, możemy powiedzieć: Anna mieszka w Warszawie. Ona pracuje w szkole. Wyraz ona to zaimek osobowy, czyli słowo wskazujące uczestnika rozmowy albo osobę lub rzecz, o której mowa. Nie podaje imienia, ale pozwala rozpoznać, do kogo odnosi się zdanie.
Na poziomie A1 poznaje się przede wszystkim zaimki w funkcji podmiotu, czyli części zdania wskazującej, kto coś robi lub o kim coś stwierdzamy. W zdaniu My pracujemy tutaj podmiotem jest my. Nie trzeba jednak znać szkolnych nazw, żeby zacząć mówić: najważniejsze jest łączenie odpowiedniego zaimka z formą czasownika, czyli słowa opisującego czynność lub stan, na przykład pracujemy albo jesteśmy.
Zaimki są potrzebne przy przedstawianiu się, opowiadaniu o rodzinie, ustalaniu obowiązków i zadawaniu pytań. W polszczyźnie ważna jest jednak nie tylko ich postać. Liczy się również to, kiedy ich użyć, a kiedy naturalniej je opuścić. Zdanie bez wyrażonego zaimka nie jest przez to niepełne.
Jak działa ten system?
Osoba i liczba
Osoba gramatyczna wskazuje rolę w rozmowie: pierwsza osoba mówi, druga jest adresatem wypowiedzi, a o trzeciej się mówi. Liczba pojedyncza oznacza jedną osobę lub rzecz, a liczba mnoga — więcej niż jedną.
| Osoba | Liczba pojedyncza | Liczba mnoga | Kogo wskazuje? |
|---|---|---|---|
| Pierwsza | ja | my | Osobę mówiącą; w liczbie mnogiej także inne osoby |
| Druga | ty | wy | Rozmówcę albo grupę rozmówców |
| Trzecia | on, ona, ono | oni, one | Osoby lub rzeczy, o których mówimy |
My nie zawsze obejmuje rozmówcę. W zdaniu My już mamy bilety, a wy? mówiący wyraźnie oddziela swoją grupę od grupy adresatów. Natomiast My wszyscy tu mieszkamy może obejmować wszystkich obecnych. Rozstrzyga sytuacja, nie inna forma zaimka.
Ja jestem, ty jesteś, oni są
Zaimek i czasownik muszą do siebie pasować. Odmiana czasownika to zmiana jego formy zależnie między innymi od tego, kto wykonuje czynność. Dobrze uczyć się zaimków razem z konkretnym czasownikiem, a nie jako osobnej listy.
| Zaimek | Być — stan lub tożsamość | Pracować — czynność |
|---|---|---|
| ja | jestem | pracuję |
| ty | jesteś | pracujesz |
| on, ona, ono | jest | pracuje |
| my | jesteśmy | pracujemy |
| wy | jesteście | pracujecie |
| oni, one | są | pracują |
W czasie teraźniejszym, czyli przy opisywaniu tego, co dzieje się teraz lub regularnie, on, ona, ono łączą się z taką samą formą: jest, pracuje. Tak samo oni i one łączą się z są, pracują. Różnicy między oni a one nie widać więc w formie pracują, ale nadal trzeba właściwie wybrać zaimek.
On, ona czy ono?
W odniesieniu do dorosłych ludzi najprostsze przykłady to Marek — on i Anna — ona. Jednak przy zastępowaniu nazw rzeczy oraz innych nazw osób znaczenie ma rodzaj gramatyczny, czyli kategoria wyrazu, od której zależą formy łączących się z nim słów.
Rzeczownik to wyraz nazywający kogoś lub coś, na przykład brat, siostra, dziecko, telefon. Rzeczowniki mają rodzaj męski, żeński lub nijaki. Dlatego mówimy:
- Telefon jest nowy. On ma dobry aparat. — telefon ma rodzaj męski;
- Książka jest ciekawa. Ona opowiada o podróży. — książka ma rodzaj żeński;
- Dziecko śpi. Ono potrzebuje odpoczynku. — dziecko ma rodzaj nijaki.
Słowo ono nie oznacza zatem wyłącznie rzeczy. Może odnosić się do dziecka, bo taki rodzaj ma rzeczownik dziecko. Jeśli mówimy o dziecku po imieniu, zwykle wybieramy formę odpowiednią dla tej osoby: Zosia śpi. Ona jest zmęczona.
Nie należy jednak wstawiać on, ona, ono przy każdej wzmiance o przedmiocie. Częściej naturalne będzie: Telefon jest nowy. Ma dobry aparat. Zaimka warto użyć wtedy, gdy rzeczywiście coś wyjaśnia lub podkreśla.
Oni czy one?
Na początek wystarczą trzy typowe sytuacje:
| O kim lub o czym mówimy? | Zaimek | Przykład |
|---|---|---|
| O grupie mężczyzn | oni | Piotr i Adam? Oni pracują tutaj. |
| O grupie mieszanej | oni | Anna i Piotr? Oni pracują tutaj. |
| O grupie kobiet | one | Anna i Ewa? One pracują tutaj. |
| O zwierzętach | one | Koty? One śpią na kanapie. |
| O rzeczach | one | Klucze? One leżą na stole. |
W gramatyce rozróżnienie to nazywa się rodzajem męskoosobowym i niemęskoosobowym. Pierwszy obejmuje w typowych przykładach grupy mężczyzn i grupy mieszane; drugi — między innymi kobiety, zwierzęta i rzeczy.
Nie wystarczy więc zapytać: „Czy to są ludzie?”. Anna i Ewa to ludzie, ale mówimy o nich one. Nie wystarczy też sprawdzić rodzaju pojedynczego wyrazu: pies łączy się z on, lecz psy — z one. Bardziej złożone sytuacje, w których znaczenie grupy i budowa jej nazwy nie pokrywają się w prosty sposób, omówiono dalej.
Kiedy opuszczać zaimek?
Jeśli wiadomo, kto jest wykonawcą czynności, zaimek zwykle nie jest konieczny:
- Jestem Polakiem.
- Mówisz po angielsku?
- Pracujemy tutaj.
Pełne wersje Ja jestem Polakiem, Ty mówisz po angielsku? i My pracujemy tutaj także są poprawne. W zależności od sytuacji mogą jednak mocniej wyróżniać osobę. Opuszczanie zaimka to możliwość, nie bezwzględny nakaz.
Zostaw zaimek, gdy pokazujesz przeciwieństwo: Ja gotuję, a ty zmywasz. Użyj go także, gdy trzeba odróżnić kilka osób: Anna rozmawiała z Ewą. Ona jutro wyjeżdża może być niejasne, ponieważ ona pasuje do obu kobiet. Wtedy lepiej powtórzyć imię: Ewa jutro wyjeżdża.
Przykłady w kontekście
Ponieważ zarówno objaśnienia, jak i przykłady są po polsku, druga kolumna podaje sens zdania prostszymi słowami zamiast tłumaczenia na inny język.
| Zdanie | Sens w tej sytuacji | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Ja jestem Polakiem. | Mówiący przedstawia swoją narodowość. | Zaimka ja można użyć przy przedstawianiu się lub dla podkreślenia. |
| Ty mówisz po angielsku. | Osoba, do której mówię, zna angielski. | Ty łączy się z mówisz. |
| Ona mieszka w Warszawie. | Wspomniana kobieta ma mieszkanie w Warszawie. | Ona odsyła do znanej z rozmowy osoby. |
| My pracujemy tutaj. | Mówiący i inne osoby mają tu pracę. | My obejmuje mówiącego. |
| Jesteś już w domu? | Pytam rozmówcę, czy dotarł do domu. | Forma jesteś pozwala opuścić ty. |
| On zamawia kawę, a ona herbatę. | Mężczyzna wybiera kawę, a kobieta herbatę. | Zaimki pomagają zestawić dwie osoby. |
| Dziecko płacze. Ono chyba jest głodne. | Prawdopodobną przyczyną płaczu jest głód. | Ono pasuje do rzeczownika dziecko. |
| Wy jedziecie autobusem, a my idziemy pieszo. | Dwie grupy wybierają inny sposób podróży. | Wyrażone zaimki podkreślają różnicę. |
| Adam i Paweł już są. Oni czekają przy wejściu. | Dwaj mężczyźni dotarli i czekają. | Grupa mężczyzn: oni. |
| Marta i Jan wracają jutro. Oni mają poranny pociąg. | Kobieta i mężczyzna podróżują razem. | Grupa mieszana: oni. |
| Kasia i Ola są na miejscu. One mają nasze bilety. | Dwie kobiety już dotarły i mają bilety. | Grupa kobiet: one. |
| Te psy są spokojne. One nie gryzą. | Nie trzeba obawiać się tych psów. | Zwierzęta: one, mimo że pojedynczo mówimy on. |
| Czy pani ma chwilę? | Uprzejmie pytam rozmówczynię, czy może porozmawiać. | Forma grzecznościowa wymaga ma, nie masz. |
| Kto odbierze paczkę? — Ja. | Mówiący zgłasza, że odbierze przesyłkę. | W krótkiej odpowiedzi sam zaimek wystarcza. |
Najczęstsze błędy
1. Łączenie zaimka z niewłaściwą formą czasownika
- Niepoprawnie: Ja jest gotowy.
- Poprawnie: Ja jestem gotowy. lub Jestem gotowy.
- Dlaczego: przy ja używamy jestem. Jeśli mówi kobieta, typowa forma to Jestem gotowa. Sam zaimek ja nie zmienia się zależnie od płci mówiącego.
2. Używanie „oni” do każdej grupy ludzi
- Niepoprawnie w odniesieniu do Anny i Ewy: Oni pracują razem.
- Poprawnie: One pracują razem.
- Dlaczego: przy grupie kobiet wybieramy one. Oni pasuje na przykład do Anny i Marka albo do Marka i Adama.
3. Przenoszenie „on” z liczby pojedynczej na mnogą
- Niepoprawnie w odniesieniu do psów: Oni są spokojni.
- Poprawnie: One są spokojne.
- Dlaczego: o zwierzętach w zwykłej wypowiedzi mówimy w liczbie mnogiej one. Wyjątki związane z literaturą nie są podstawowym wzorem do naśladowania.
4. Traktowanie „pani” jak „ty”
- Niepoprawnie w standardowej uprzejmej rozmowie: Czy pani masz czas?
- Poprawnie: Czy pani ma czas?
- Dlaczego: w zwrocie grzecznościowym pan i pani wymagają formy takiej jak przy on lub ona. Nie łączymy ich automatycznie z formą dla ty.
5. Powtarzanie zaimka bez potrzeby
- Niezręcznie w neutralnej opowieści: Ja mieszkam w Łodzi. Ja pracuję w banku. Ja lubię swoją pracę.
- Naturalniej: Mieszkam w Łodzi. Pracuję w banku i lubię swoją pracę.
- Dlaczego: pierwsza wersja nie zawiera błędu odmiany, ale ciągłe ja może brzmieć natarczywie. Powtórzenie ma sens, jeśli świadomie podkreślamy własny udział.
Jak używać zaimków w rozmowie i piśmie?
Ty i wy a formy grzecznościowe
Ty jest zwykłą formą w kontaktach z rodziną, przyjaciółmi i osobami, z którymi jesteśmy na ty. Wy kierujemy do kilku takich rozmówców: Czy wy też idziecie? Współcześnie nie jest to neutralny, ogólny sposób uprzejmego zwracania się do jednej nieznajomej osoby.
W bardziej oficjalnym kontakcie używamy pan, pani, a wobec grupy panowie, panie, państwo: Czy pan jest gotowy? Czy pani jest gotowa? Czy państwo są gotowi? Wyrazy te nie należą do podstawowej listy zaimków osobowych, ale pełnią ważną funkcję w zwracaniu się do rozmówcy.
Przy grupie samych kobiet powiemy Czy panie są gotowe? Przy państwo, oznaczającym grupę osób, standardowa forma to Czy państwo są gotowi? W mowie można usłyszeć Czy państwo macie bilety?; w starannej wypowiedzi bezpieczniej wybrać Czy państwo mają bilety?
Mała czy wielka litera?
W zwykłym opisie piszemy: ja, ty, on, ona, my, wy, oni, one. W listach, wiadomościach i zaproszeniach formy odnoszące się do adresata często zapisujemy wielką literą jako wyraz szacunku: Dziękuję Ci za pomoc. Czy Wy też przyjedziecie? To konwencja grzecznościowa, a nie nowa forma gramatyczna. Zaimek ja nie wymaga wielkiej litery poza początkiem zdania.
Nie mów „on”, gdy lepiej podać imię
Zaimek powinien mieć czytelne odniesienie. Gdy w rozmowie uczestniczy kilka osób, on powiedział może nie wystarczyć do ich rozróżnienia. Ponadto mówienie o obecnej osobie wyłącznie on lub ona, zamiast użycia imienia czy odpowiedniego tytułu, bywa odbierane jako lekceważące. Nie jest to zakaz gramatyczny; chodzi o sposób traktowania rozmówców.
Dalsze zagadnienia — po opanowaniu podstaw
Poniższych rozróżnień nie trzeba od razu aktywnie stosować. Pomagają jednak zrozumieć zdania spotykane poza pierwszymi lekcjami.
Rodzaj w innych wyrazach zdania
Chociaż ja i ty mają jedną postać, inne wyrazy pokazują rodzaj: Jestem zmęczony albo Jestem zmęczona. Wyraz zmęczony jest tu przymiotnikiem, czyli słowem opisującym cechę lub stan. Podobne różnice pojawiają się w czasie przeszłym, gdy opowiadamy o wcześniejszych zdarzeniach: Ja pracowałem lub Ja pracowałam.
W liczbie mnogiej rozróżnienie oni/one wpływa również na te formy:
| Forma męskoosobowa | Forma niemęskoosobowa | Co się zmienia? |
|---|---|---|
| Oni są gotowi. | One są gotowe. | Forma określenia gotowi/gotowe |
| Oni pracowali. | One pracowały. | Forma czasownika w przeszłości |
| My byliśmy gotowi. | My byłyśmy gotowe. | Formy zależą od składu grupy, mimo wspólnego my |
| Wy byliście pierwsi. | Wy byłyście pierwsze. | Ten sam zaimek wy, ale inne formy pozostałych wyrazów |
Tak więc my może oznaczać grupę kobiet albo grupę mieszaną, lecz całe zdanie nie zawsze będzie zbudowane identycznie.
Dlaczego „osoby” i „dzieci” łączą się z „one”?
Prosta zasada o składzie grupy nie wyjaśnia każdej nazwy. Znaczenie ma także gramatyczna postać rzeczownika. Mówimy Te osoby są gotowe. One już czekają, nawet jeśli wśród tych osób są mężczyźni. Podobnie: Dzieci są zmęczone. One chcą spać.
Nie przeczy to zdaniu Anna i Piotr są gotowi. Oni już czekają. W pierwszym przykładzie punktem odniesienia jest nazwa osoby, a w drugim — wymienione osoby. Przy trudniejszych nazwach grup warto uczyć się całego połączenia: te osoby — one, te dzieci — one, ci ludzie — oni.
Ja, mnie, mi — różne funkcje tej samej osoby
Ja służy przede wszystkim jako podmiot: Ja widzę Annę. Gdy ta sama osoba pełni inną rolę, forma się zmienia: Anna widzi mnie. Anna mi pomaga. To odmiana przez przypadki, czyli dobór postaci wyrazu do jego funkcji i połączeń w zdaniu.
Nie można zatem wszędzie wstawiać ja: zamiast Anna widzi ja trzeba powiedzieć Anna widzi mnie. Podobnie ty zmienia się między innymi w ciebie i tobie, a ona w ją i jej. Krótkie i dłuższe formy, takie jak mi/mnie czy ci/tobie, oraz formy po słowach do, z, o, wymagają osobnej nauki. Podstawową listę z tego artykułu traktuj jako punkt wyjścia, nie zbiór form do każdej pozycji w zdaniu.
Nacisk, literatura i styl
Wyrażony zaimek może zmienić wydźwięk wypowiedzi. Zrobię to jest zwykłą deklaracją, a Ja to zrobię może znaczyć „wezmę to na siebie” albo „ja, nie ktoś inny”. Znaczenie zależy także od akcentu i sytuacji. Nie każde ja oznacza więc przechwalanie się, a nie każde ty — zarzut.
W bajkach zwierzęta mówią i zachowują się jak ludzie. Takie uosobienie, czyli przedstawienie zwierzęcia lub rzeczy jako osoby, może prowadzić do form męskoosobowych, na przykład w opowieści o wilku i lisie: Oni postanowili założyć sklep. Jest to zabieg stylistyczny, nie zwykła reguła opisywania zwierząt.
W dawnych tekstach można też spotkać wy skierowane do jednej osoby. Współcześnie takie użycie bywa regionalne, historyczne albo świadomie stylizowane. W codziennej uprzejmej rozmowie należy najpierw opanować formy pan i pani.
Jak ćwiczyć?
- Zmieniaj osobę w całym zdaniu. Zacznij od Ja pracuję tutaj, potem powiedz Ty pracujesz tutaj, Ona pracuje tutaj i pozostałe formy. Następnie powtórz serię bez zaimków. W ten sposób łączysz osobę z czasownikiem i oswajasz naturalne pomijanie podmiotu.
- Sortuj konkretne grupy. Zapisz: Anna i Ewa; Piotr i Anna; dwa koty; klucze; dzieci. Dobierz oni lub one i dodaj czekają, śpią albo leżą. Odpowiedzi to kolejno: one, oni, one, one, one. Przy dzieci przypomnij sobie, że liczy się również gramatyczna postać nazwy.
- Porównuj wypowiedź neutralną z kontrastem. Powiedz Dzisiaj gotuję, a potem Ja dzisiaj gotuję, a ty odpoczywasz. Podczas słuchania rozmów szukaj podobnych par. Zwracaj uwagę nie tylko na to, jaki zaimek pada, lecz także na to, po co mówiący go użył.
Powiązane zagadnienia
- Czasownik „być” — podstawowe połączenia: ja jestem, ty jesteś, oni są.
- Czasownik „mieć” — ćwiczenie osób na częstym czasowniku: mam, masz, mają.
- Koniugacja II — odmiana czasowników, na przykład mówię, mówisz; koniugacja to właśnie wzór odmiany czasownika.
- Koniugacja IV — połączenia takie jak ja mieszkam, ty mieszkasz.
- Zaimki w funkcji dopełnienia — formy typu mnie, ci, go, ją, potrzebne, gdy zaimek nie jest podmiotem.