Koniugacja II w języku polskim: -ę, -isz/-ysz
Koniugacja II
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka polski w Settemila Lingue.
W skrócie
Koniugacja II to sposób odmiany czasowników według wzoru mówię — mówisz albo uczę — uczysz. W czasie teraźniejszym używamy końcówek -ę, -isz/-ysz, -i/-y, -imy/-ymy, -icie/-ycie, -ą. Najlepiej zapamiętywać razem trzy formy: ja mówię, ty mówisz, oni mówią oraz ja uczę się, ty uczysz się, oni uczą się, ponieważ część czasowników zmienia także środek wyrazu.
Na czym polega druga koniugacja?
Koniugacja, czyli odmiana czasownika przez osoby, pozwala powiedzieć, kto coś robi. Czasownik to wyraz nazywający czynność lub stan, na przykład robić, mówić, widzieć. Zmieniając robię na robisz, wskazujemy inną osobę, choć nadal mówimy o tej samej czynności. Druga koniugacja przydaje się od poziomu A1: dzięki niej opowiesz o pracy, nauce, upodobaniach i codziennych obowiązkach.
Do tej grupy należą bardzo częste słowa: mówić, robić, lubić, uczyć się, widzieć, słyszeć, liczyć. Nie trzeba na początku znać wszystkich wyjątków. Wystarczy opanować pełną odmianę kilku czasowników i zauważyć, które części się powtarzają. Z czasem coraz łatwiej rozpoznasz ten sam wzór w nowych wyrazach.
Opis dotyczy przede wszystkim czasu teraźniejszego, czyli form takich jak mówię i robimy. Obejmuje on zarówno to, co dzieje się właśnie teraz, jak i zwyczaje: Teraz robię obiad oraz Codziennie robię obiad. W dalszej części znajdziesz także wskazówki dotyczące trudniejszych zmian w odmianie i form odnoszących się do przyszłości.
Jak tworzyć formy?
Dwa warianty jednego wzoru
Osoba gramatyczna wskazuje, czy mowa o mnie, rozmówcy, czy kimś innym. Liczba pojedyncza dotyczy jednej osoby lub rzeczy, a liczba mnoga — większej ich liczby. Poniższa tabela pokazuje wszystkie formy potrzebne w codziennej rozmowie.
| Osoba | Końcówki | Mówić | Uczyć się |
|---|---|---|---|
| ja | -ę | mówię | uczę się |
| ty | -isz / -ysz | mówisz | uczysz się |
| on, ona, ono | -i / -y | mówi | uczy się |
| my | -imy / -ymy | mówimy | uczymy się |
| wy | -icie / -ycie | mówicie | uczycie się |
| oni, one | -ą | mówią | uczą się |
Wariant z i tworzy ciąg mówisz — mówi — mówimy — mówicie, a wariant z y: uczysz — uczy — uczymy — uczycie. Nie wybieramy między nimi dowolnie. Są częścią ustalonej odmiany danego czasownika. Dlatego warto uczyć się form mówisz i uczysz, a nie samego hasła słownikowego.
Bezokolicznik, czyli forma słownikowa bez wskazania osoby, to tutaj mówić lub uczyć się. Samo zakończenie bezokolicznika nie daje jednak pewności, jak odmienić czasownik. Na przykład pisać ma formy piszę — piszesz, więc nie należy do omawianego wzoru, mimo że forma ja również kończy się na -ę. O przynależności do drugiej koniugacji mówi para -ę oraz -isz/-ysz, a nie samo -ę.
Najpierw rozpoznaj powtarzającą się część
Temat to część wyrazu, do której dołączamy końcówki niosące informację o osobie. W prostym przykładzie robić łatwo zobaczyć powtarzające się rob- w formach robisz, robi, robimy, robicie. Przy tworzeniu form nie wystarczy jednak zawsze odciąć -ć od bezokolicznika. W polskiej odmianie zmieniają się niekiedy także litery i głoski przed końcówką.
| Osoba | Robić | Lubić | Liczyć |
|---|---|---|---|
| ja | robię | lubię | liczę |
| ty | robisz | lubisz | liczysz |
| on, ona, ono | robi | lubi | liczy |
| my | robimy | lubimy | liczymy |
| wy | robicie | lubicie | liczycie |
| oni, one | robią | lubią | liczą |
W zapisie robię, lubię, robią, lubią pojawia się i. Pomaga ono zapisać miękką wymowę poprzedzającej spółgłoski. Spółgłoska to głoska taka jak b, m, s, w odróżnieniu od samogłosek, na przykład a, e, i. Nie usuwaj więc i tylko dlatego, że w wykazie końcówek widzisz samo -ę lub -ą: poprawnie piszemy robię, nie robę.
Zmiany w temacie: widzę — widzisz
Przy części czasowników potrzebne są dwa warianty tematu. Taką wymianę, czyli zmianę głoski lub grupy głosek w odmianie, widać w zestawieniu noszę — nosisz. Inny temat występuje w formie ja oraz oni/one, a inny w pozostałych osobach.
| Osoba | Widzieć | Nosić | Jeździć |
|---|---|---|---|
| ja | widzę | noszę | jeżdżę |
| ty | widzisz | nosisz | jeździsz |
| on, ona, ono | widzi | nosi | jeździ |
| my | widzimy | nosimy | jeździmy |
| wy | widzicie | nosicie | jeździcie |
| oni, one | widzą | noszą | jeżdżą |
Podobnie odmieniają się prosić — proszę, prosisz, proszą oraz chodzić — chodzę, chodzisz, chodzą. Nie próbuj tworzyć wszystkich form wyłącznie na podstawie ja. Od widzę nie utworzymy formy ty widzysz. Poprawna forma to widzisz.
Dobra zasada robocza brzmi: zapamiętaj bezokolicznik oraz formy ja, ty, oni/one. Forma ty zwykle pozwala przewidzieć środkową część tabeli: widzisz → widzi, widzimy, widzicie. Formy ja i oni/one pomagają uchwycić drugi wariant tematu: widzę — widzą.
Co dzieje się z „się”?
W wyrażeniu uczyć się słowo się pozostaje niezmienne. Odmieniamy czasownik: uczę się, uczysz się, uczy się, uczymy się, uczycie się, uczą się. Nie pomijamy się, gdy chodzi o własną naukę.
Porównaj:
- Uczę się polskiego. — zdobywam znajomość języka.
- Uczę polskiego. — przekazuję komuś znajomość języka, na przykład jako nauczyciel.
W prostych zdaniach najwygodniej stawiać się po czasowniku. Można jednak powiedzieć zarówno Dziś uczę się w domu, jak i Dziś się uczę w domu. Nie zaczynamy zwykłego zdania od samego się.
Przykłady w codziennych sytuacjach
Ponieważ zarówno przykłady, jak i objaśnienia są po polsku, druga kolumna podaje sens zdania prostszymi słowami, zamiast powtarzać je jako tłumaczenie.
| Zdanie | Sens zdania | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Mówię po polsku. | Używam języka polskiego. | Forma „ja”; zaimek nie jest konieczny. |
| Robisz to dobrze. | Dobrze wykonujesz tę czynność. | Forma „ty” z końcówką -isz. |
| Uczę się polskiego. | Poznaję język polski. | „Się” należy do wyrażenia „uczyć się”. |
| Oni widzą nas. | Jesteśmy dla nich widoczni. | Temat jak w formie „widzę”. |
| Co robicie po pracy? | Jak spędzacie czas po zakończeniu pracy? | Pytanie do kilku osób. |
| Moja siostra uczy się wieczorami. | Siostra zwykle poświęca wieczory na naukę. | Jedna osoba: „uczy się”. |
| Nie słyszę telefonu. | Nie dociera do mnie dźwięk telefonu. | Przeczenie z „nie”. |
| Czy lubisz tę kawę? | Czy ta kawa ci smakuje? | Pytanie z „czy”. |
| Zwykle chodzimy do pracy pieszo. | Najczęściej docieramy do pracy na własnych nogach. | Forma „my” i czynność zwyczajowa. |
| Dlaczego tak szybko liczysz? | Skąd takie tempo liczenia? | Wariant z -ysz. |
| Dziewczyny noszą wygodne buty. | Dziewczyny mają na nogach wygodne obuwie. | „One noszą”, tak samo jak „oni noszą”. |
| Często jeździmy nad morze. | Regularnie wybieramy się nad morze. | W formie „my” piszemy „jeździmy”. |
| Proszę o rachunek. | Chcę otrzymać rachunek. | Częsty zwrot w restauracji. |
| Czy pani mówi po polsku? | Pytam rozmówczynię o znajomość polskiego. | Grzecznościowe „pani” łączy się z „mówi”. |
Najczęstsze błędy
1. Przenoszenie końcówek z innej koniugacji
- Niepoprawnie: Ty mówiesz bardzo cicho.
- Poprawnie: Ty mówisz bardzo cicho.
- Dlaczego: Czasownik mówić odmienia się według pary mówię — mówisz. Forma piszesz nie jest dla niego właściwym wzorem.
2. Tworzenie wszystkich form od „ja”
- Niepoprawnie: Widzysz ten dom?
- Poprawnie: Widzisz ten dom?
- Dlaczego: W widzę — widzisz — widzą zmienia się temat. Warto od razu zapamiętać tę trójkę, zamiast dopisywać -ysz do części widz-.
3. Pomijanie litery „i”
- Niepoprawnie: Lubę tę muzykę.
- Poprawnie: Lubię tę muzykę.
- Dlaczego: Miękkość spółgłoski musi być widoczna w zapisie. Ucz się całych form: lubię — lubisz — lubią.
4. Zmiana wykonawcy bez zmiany czasownika
- Niepoprawnie: My robią zakupy.
- Poprawnie: My robimy zakupy.
- Dlaczego: Robią pasuje do oni/one, a robimy do my. Najpierw ustal, kto wykonuje czynność, a potem wybierz końcówkę.
5. Pomijanie „się” przy opisie własnej nauki
- Niepoprawnie w znaczeniu własnej nauki: Uczę polskiego od miesiąca.
- Poprawnie w tym znaczeniu: Uczę się polskiego od miesiąca.
- Dlaczego: Pierwsze zdanie samo w sobie jest poprawne, ale znaczy, że od miesiąca uczysz kogoś polskiego. Dodanie się zmienia znaczenie.
6. Używanie formy „wy” przy „państwo”
- Niepoprawnie w neutralnej, starannej wypowiedzi: Czy państwo mówicie po polsku?
- Poprawnie: Czy państwo mówią po polsku?
- Dlaczego: Grzecznościowe państwo łączymy standardowo z formą taką jak dla oni/one. Do znajomych, z którymi jesteśmy na ty, powiemy Czy mówicie po polsku?
Wskazówki dotyczące użycia
Kiedy potrzebne są „ja”, „ty” i „my”?
Zaimek osobowy, czyli słowo zastępujące nazwę osoby, na przykład ja albo ty, często można opuścić. Końcówka czasownika już pokazuje, o kogo chodzi: Robię obiad. Uczymy się razem. Co mówisz? Takie zdania brzmią naturalnie.
Zaimek warto dodać, gdy wprowadzasz kontrast: Ja robię obiad, a ty robisz zakupy. Podkreślone ty w zdaniu Ty zawsze mówisz to samo może też wzmacniać zarzut. Nie trzeba więc mechanicznie dodawać zaimka do każdego czasownika.
Pytania i przeczenia
Pytanie nie wymaga zmiany końcówki. Można użyć czy: Czy lubisz herbatę? Można też zapytać samą intonacją, czyli melodią głosu: Lubisz herbatę? Przy pytaniach o szczegóły dodajemy odpowiedni wyraz: Co robisz? Gdzie się uczysz?
W przeczeniu stawiamy nie przed czasownikiem i zapisujemy je osobno: nie mówię, nie widzimy, nie liczą. Przy się naturalne są między innymi zdania Nie uczę się dziś oraz Dziś się nie uczę. Przeczenie nie zmienia sposobu odmiany czasownika.
„Oni” i „one” mają taką samą formę
W czasie teraźniejszym powiemy zarówno Mężczyźni robią zakupy, jak i Kobiety robią zakupy. Różnica między oni i one nie wpływa tu na końcówkę. Tak samo on mówi, ona mówi, ono mówi: forma czasownika nie wskazuje płci.
Dla dociekliwych: poza podstawową tabelą
Poniższe zagadnienia można zostawić na później. Pomagają jednak zrozumieć, dlaczego znajomość sześciu końcówek nie rozwiązuje jeszcze każdego problemu z odmianą.
Mniej oczywiste czasowniki
Nie wszystkie czasowniki tej grupy wyglądają w bezokoliczniku jak robić lub uczyć. Przykładowo stać ma formy stoję — stoisz — stoją. Z kolei spać odmienia się śpię — śpisz — śpią. Oba pasują do wzoru -ę, -isz, choć trudno przewidzieć ich temat z samego bezokolicznika.
Warto też znać siedzieć — siedzę, siedzisz, siedzą oraz myśleć — myślę, myślisz, myślą. Nie trzeba dopasowywać ich na siłę do jednej reguły odcinania liter. Słownikowa trójka podstawowych form jest pewniejsza niż zgadywanie.
Podobne formy mogą mówić o przyszłości
Aspekt to właściwość czasownika pokazująca między innymi, czy przedstawiamy czynność jako trwającą lub powtarzaną, czy jako zamkniętą całość. Czasowniki niedokonane, takie jak robić, pozwalają mówić o trwaniu lub powtarzaniu. Czasowniki dokonane, takie jak zrobić, ujmują czynność jako całość, często z osiągniętym wynikiem.
Porównaj robię — robisz — robią oraz zrobię — zrobisz — zrobią. Wzór końcówek jest podobny, ale zrobię odnosi się do przyszłości, nie do czynności wykonywanej teraz:
- Teraz robię kolację. — czynność właśnie trwa.
- Za godzinę zrobię kolację. — wykonanie czynności jest dopiero planowane.
Sama końcówka nie wystarcza więc do rozpoznania czasu. Trzeba znać również znaczenie i aspekt czasownika. Nie należy też tworzyć par dokonanych przez przypadkowe dodanie początku wyrazu: na przykład mówić i powiedzieć mają wyraźnie różne formy.
Ten wzór nie opisuje całej odmiany czasownika
Koniugacja II pomaga przede wszystkim uporządkować formy typu lubię — lubisz. Nie oznacza, że w każdym czasie wystarczy użyć tych samych końcówek. W przeszłości pojawiają się formy lubiłem, lubiłam, lubiliśmy, a przy zwykłym poleceniu do jednej osoby — lub. To osobne zagadnienia.
Także tryb rozkazujący, czyli formy poleceń, próśb i zachęt, wymaga dalszej nauki. Częste przykłady to rób, mów, ucz się. Na etapie A1 lepiej najpierw pewnie odróżniać robisz od robicie, zamiast próbować wyprowadzać z jednej tabeli wszystkie możliwe formy.
Numer koniugacji a opisany wzór
Różne opracowania mogą inaczej dzielić polskie czasowniki na grupy i podgrupy. Tutaj nazwa koniugacja II oznacza konkretnie wzór -ę, -isz/-ysz. Przy porównywaniu podręczników sprawdzaj przede wszystkim przykładowe formy, a nie tylko numer grupy.
Jak ćwiczyć?
- Zapisuj czasowniki w czwórkach. Przygotuj zestawy widzieć — widzę — widzisz — widzą i uczyć się — uczę się — uczysz się — uczą się. Następnie dopisz formy dla on, my, wy. To ćwiczenie utrwala końcówki i od razu ujawnia zmiany tematu.
- Przekształcaj krótkie, sensowne zdania. Zacznij od Uczę się wieczorem, potem powiedz Uczymy się wieczorem i Oni uczą się wieczorem. Dodaj pytanie i przeczenie: Czy uczycie się wieczorem? Nie uczymy się wieczorem. Pilnuj obecności się.
- Sprawdź końcówki w krótkiej powtórce. Uzupełnij: Ja… (robić) obiad. Ty… (widzieć) autobus. My… (liczyć) pieniądze. One… (nosić) okulary. Odpowiedzi: robię, widzisz, liczymy, noszą. Jeżeli pojawił się błąd, wróć do całej trójki form danego czasownika, nie tylko do jednej końcówki.
Powiązane zagadnienia
- Zaimki osobowe — pomoc w rozpoznawaniu osób oraz w wyborze między ja, ty, on, my, wy, oni i one.
- Czasowniki modalne — słowa wyrażające między innymi możliwość i konieczność; formy muszę — musisz wykorzystują omawiany wzór, ale nie wszystkie czasowniki tej grupy odmieniają się tak samo.
- Wyrażanie upodobań — praktyczne użycie form lubię — lubisz — lubią oraz porównanie ich z konstrukcją podoba mi się.