Konstrukcje nieosobowe w języku polskim
Konstrukcje Nieosobowe
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka polski w Settemila Lingue.
W skrócie
Trzeba + bezokolicznik wyraża konieczność, można + bezokolicznik — możliwość lub pozwolenie, a warto + bezokolicznik — ocenę, że dana czynność przyniesie korzyść. Bezokolicznik to podstawowa forma wyrazu nazywającego czynność, np. zrobić, naprawić, spróbować: Trzeba to zrobić. Czy można to naprawić? Warto spróbować. Do opisywania warunków i samopoczucia służą także zdania takie jak Jest zimno, Ściemnia się oraz Jest mi dobrze.
Na czym polegają konstrukcje nieosobowe?
Czasem najważniejsze jest nie to, kto działa, lecz to, co należy zrobić albo jakie panują warunki. Zamiast Musimy zamknąć okno można powiedzieć Trzeba zamknąć okno. Drugie zdanie nie wskazuje wykonawcy. Z sytuacji zwykle wiadomo, kogo dotyczy potrzeba, ale samo zdanie tego nie rozstrzyga.
Na poziomie B1 warto sprawnie używać takich konstrukcji w rozmowach o obowiązkach, zasadach, planach i zdrowiu. Przydają się na dworcu, w urzędzie, w pracy i w domu: Tutaj można zapłacić kartą, Trzeba odpocząć, Warto zarezerwować stolik. Pozwalają również opisywać odczucia bez przypisywania komuś świadomego działania: Jest mi zimno, Zrobiło mi się słabo.
Nie należy jednak utożsamiać każdego zdania bez nazwy osoby ze zdaniem bezosobowym. Podmiot, czyli część zdania wskazująca, kto lub co wykonuje czynność albo znajduje się w danym stanie, nie zawsze oznacza człowieka. W zdaniu Pada deszcz podmiotem jest deszcz. W zdaniu Pada opisującym pogodę takiego podmiotu nie ma. Oba sposoby mówienia o pogodzie są ważne, ale mają inną budowę.
Jak budować te zdania?
Trzeba, można i warto z bezokolicznikiem
Najprostszy schemat to trzeba / można / warto + bezokolicznik. Te trzy wyrazy nie zmieniają formy zależnie od tego, czy chodzi o mnie, o ciebie, czy o kilka osób. Informację o czynności przekazuje bezokolicznik, a pozostałe wyrazy dopowiadają szczegóły.
| Schemat i przykład | Główne znaczenie | Co przekazuje rozmówca? |
|---|---|---|
| Trzeba wysłać dokumenty. | Konieczność | Wysłanie dokumentów jest potrzebne lub wymagane. |
| Można wysłać dokumenty pocztą. | Możliwość albo pozwolenie | Poczta jest dostępnym lub dozwolonym sposobem wysyłki. |
| Warto wysłać dokumenty wcześniej. | Korzyść, dobra rada | Wcześniejsza wysyłka jest rozsądnym rozwiązaniem. |
Trzeba może wyrażać zarówno wymóg, jak i praktyczną potrzebę: Trzeba mieć bilet oraz Trzeba coś zjeść. Nie oznacza więc wyłącznie nakazu urzędowego.
Można ma dwa częste odczytania. W pytaniu Czy można tu usiąść? zwykle prosimy o pozwolenie. W pytaniu Czy można to naprawić? pytamy raczej, czy naprawa jest możliwa. Dokładny sens wynika z sytuacji.
Warto zachęca, ale nie nakazuje: Warto zabrać parasol to rada, a Trzeba zabrać parasol przedstawia zabranie parasola jako konieczność. Te zdania mogą dotyczyć tej samej sytuacji, lecz mówiący inaczej ocenia siłę potrzeby.
Pytania i przeczenia
Pytanie można utworzyć, dodając czy: Czy trzeba się zapisać? Czy można wejść? Czy warto czekać? W swobodnej rozmowie samo podniesienie głosu również może sygnalizować pytanie: Można wejść?
Najważniejsza różnica dotyczy przeczeń. Nie trzeba oznacza brak konieczności, natomiast nie można oznacza zakaz albo brak możliwości. Nie warto jest oceną: dana czynność nie przyniesie wystarczającej korzyści.
| Zdanie | Znaczenie |
|---|---|
| Nie trzeba rezerwować miejsca. | Rezerwacja nie jest konieczna; nie wynika z tego, że jest zabroniona. |
| Nie można rezerwować miejsc. | Rezerwacja jest niedozwolona albo niedostępna. |
| Nie warto rezerwować miejsca. | Według mówiącego rezerwacja nie daje tu istotnej korzyści. |
| Trzeba nie otwierać drzwi do końca kontroli. | Konieczne jest powstrzymanie się od otwierania drzwi. |
Ostatni przykład pokazuje znaczenie miejsca wyrazu nie. Nie trzeba otwierać drzwi znaczy, że nie ma takiej potrzeby. Trzeba nie otwierać drzwi znaczy, że drzwi powinny pozostać zamknięte. Ta druga konstrukcja jest możliwa, ale często naturalniej powiedzieć Nie należy otwierać drzwi albo po prostu Proszę nie otwierać drzwi.
Przeszłość, przyszłość i sytuacja hipotetyczna
W teraźniejszości mówimy Trzeba poczekać, bez dodawania jest. Aby przenieść wypowiedź w przeszłość lub przyszłość, używamy form było i będzie. Pozostają one takie same niezależnie od płci i liczby osób, których sprawa dotyczy.
| Kiedy lub w jakiej sytuacji? | Konieczność | Możliwość | Korzyść |
|---|---|---|---|
| Teraz, ogólnie | Trzeba poczekać. | Można wejść. | Warto spróbować. |
| W przeszłości | Trzeba było poczekać. | Można było wejść. | Warto było spróbować. |
| W przyszłości | Trzeba będzie poczekać. | Będzie można wejść. | Warto będzie spróbować. |
| Jako przypuszczenie lub rada | Trzeba byłoby poczekać. | Można by wejść. | Warto byłoby spróbować. |
Formy byłoby oraz by pozwalają mówić o sytuacji wyobrażonej, zależnej od warunku lub przedstawianej ostrożniej. To zastosowanie trybu przypuszczającego, czyli sposobu mówienia o tym, co mogłoby się wydarzyć, a nie tylko o faktach. Można by przełożyć spotkanie jest propozycją; Można przełożyć spotkanie stwierdza dostępną możliwość.
Warto zapamiętać pisownię: można by, trzeba by, warto by — osobno; byłoby — łącznie. Naturalne są też szyki Można było wejść i Było można wejść, choć pierwszy bywa wygodniejszy w zwykłej rozmowie.
Pogoda i warunki otoczenia
Opis pogody nie zawsze wymaga wskazania czegoś, co działa. Można powiedzieć Pada, Grzmi, Świta, Ściemnia się. Przy opisie warunków często używamy jest + określenie stanu, np. Jest zimno, Jest duszno, Jest ciemno.
Wyrazy takie jak zimno i duszno to tutaj przysłówki — nieodmienne określenia mówiące, jak jest. Nie dopasowujemy ich do płci osoby znajdującej się w pomieszczeniu. Zarówno kobieta, jak i mężczyzna mogą powiedzieć Jest tu duszno.
| Rodzaj opisu | Teraźniejszość | Przeszłość | Przyszłość |
|---|---|---|---|
| Warunki | Jest zimno. | Było zimno. | Będzie zimno. |
| Zjawisko pogodowe | Pada. | Padało. | Będzie padać. |
| Zmiana warunków | Ściemnia się. | Ściemniało się. | Będzie się ściemniać. |
Można też nazwać zjawisko: Pada deszcz, Pada śnieg, Wieje wiatr. W takich zdaniach występuje podmiot. Widać to szczególnie w przeszłości: Padał deszcz, Padała mżawka. Końcówka zmienia się zgodnie z nazwą zjawiska. Bez takiej nazwy, w bezosobowym opisie pogody, mówimy Padało.
Samopoczucie i osoba odczuwająca stan
Aby powiedzieć, kto czegoś doświadcza, używamy form takich jak mi, ci, mu, jej, nam, wam, im: Jest mi zimno, Było nam przykro, Będzie im wygodnie. Są to formy celownika, czyli przypadku — postaci wyrazu dobieranej do jego roli w zdaniu — odpowiadającego zwykle na pytania komu? czemu?
Osobę można też nazwać: Annie jest zimno, Dziecku jest niedobrze, Gościom było wygodnie. Osoba odczuwająca stan nie staje się przez to podmiotem. Nadal mówimy Annie było zimno, a nie Annie była zimno.
Rozróżniaj opis otoczenia i własne odczucie:
- Jest zimno — opisuję temperaturę lub warunki.
- Jest mi zimno — mówię o swoim odczuciu, nawet jeśli innym jest ciepło.
- Zrobiło mi się zimno — podkreślam zmianę: wcześniej nie odczuwałem chłodu.
Podobnie działają wyrażenia Jest mi smutno, Zrobiło jej się słabo i Było nam miło. W rozmowie można pominąć jest: Zimno mi, Przykro mi. Nie jest to błąd ani osobny czas.
Przykłady w kontekście
Ponieważ objaśnienia i przykłady są tutaj po polsku, druga kolumna podaje prostszą parafrazę, a nie tłumaczenie na inny język.
| Przykład | Innymi słowami | Sytuacja i sens |
|---|---|---|
| Trzeba to zrobić. | Wykonanie tego jest konieczne. | Obowiązek bez wskazania wykonawcy. |
| Czy można to naprawić? | Czy naprawa jest możliwa? | Pytanie w serwisie. |
| Pada deszcz. | Trwa opad deszczu. | Opis pogody; podmiotem jest „deszcz”. |
| Warto spróbować. | Próba może przynieść coś dobrego. | Zachęta bez nakazu. |
| Przed badaniem trzeba być na czczo. | Przed badaniem nie należy jeść. | Instrukcja dla pacjenta. |
| Czy można tu zapłacić kartą? | Czy płatność kartą jest dostępna? | Pytanie przy kasie. |
| Nie trzeba drukować biletu. | Bilet papierowy nie jest wymagany. | Wystarczy bilet w telefonie. |
| W tej sali nie można jeść. | Jedzenie w tej sali jest zabronione. | Zasada korzystania z pomieszczenia. |
| Trzeba było wyjść wcześniej. | Należało wyjść wcześniej. | Ocena wcześniejszej sytuacji. |
| Jutro będzie można odebrać wyniki. | Odbiór wyników będzie dostępny jutro. | Informacja z przychodni. |
| Warto byłoby zapytać sąsiadkę. | Zapytanie sąsiadki mogłoby pomóc. | Ostrożna sugestia. |
| Wieczorem szybko się ściemnia. | Wieczorem szybko robi się ciemno. | Warunki podczas spaceru. |
| W poczekalni było duszno. | W poczekalni brakowało świeżego powietrza. | Opis warunków w pomieszczeniu. |
| Po długiej podróży zrobiło mi się niedobrze. | Po podróży zacząłem odczuwać mdłości. | Zmiana samopoczucia. |
| Miło nam pana poznać. | Cieszymy się z poznania pana. | Uprzejma formuła powitalna. |
Najczęstsze błędy
1. Dodawanie formy osobowej po „trzeba”
- Błędnie: Trzeba zrobimy zakupy.
- Poprawnie: Trzeba zrobić zakupy.
- Dlaczego: Po trzeba w tym schemacie występuje bezokolicznik. Jeśli chcesz wprost wskazać wykonawców, powiedz Musimy zrobić zakupy.
2. Mylenie braku obowiązku z zakazem
- Błędnie, jeśli chodzi o zakaz: Nie trzeba tutaj palić.
- Poprawnie: Nie można tutaj palić.
- Dlaczego: Nie trzeba mówi, że czynność nie jest potrzebna. Zakaz wyrażają nie można lub nie wolno.
3. Dopasowywanie „było” do osoby odczuwającej stan
- Błędnie: Annie była zimno.
- Poprawnie: Annie było zimno.
- Dlaczego: Annie wskazuje, komu jest zimno, ale nie jest podmiotem. W tym schemacie używamy było, niezależnie od płci tej osoby.
4. Wstawianie „jest” do podstawowej konstrukcji
- Błędnie: Jest można wejść?
- Poprawnie: Czy można wejść?
- Dlaczego: W teraźniejszości można nie potrzebuje dodatkowego jest. Inaczej jest w opisie stanu: Jest ciepło to prawidłowa konstrukcja.
5. Traktowanie każdego opisu pogody jak zdania bez podmiotu
- Błędnie: Wczoraj padało deszcz.
- Poprawnie: Wczoraj padał deszcz albo Wczoraj padało.
- Dlaczego: Gdy podmiotem jest deszcz, forma przeszła brzmi padał. Bez nazwanego podmiotu używamy w opisie pogody formy padało.
6. Łączna pisownia „można by”
- Błędnie: Możnaby zamówić taksówkę.
- Poprawnie: Można by zamówić taksówkę.
- Dlaczego: W połączeniach można by, trzeba by i warto by element by zapisujemy osobno.
Uwagi o użyciu
Ogólna zasada czy polecenie dla konkretnej osoby?
Trzeba posprzątać kuchnię nie zawiera słowa ty, ale w odpowiedniej sytuacji może być odebrane jako polecenie skierowane właśnie do słuchacza. Brak wskazanego wykonawcy nie gwarantuje więc łagodnego tonu. Gdy prosisz konkretną osobę o pomoc, wyraźna prośba Czy możesz posprzątać kuchnię? bywa uprzejmiejsza i mniej dwuznaczna.
W instrukcji ogólność jest natomiast zaletą: Trzeba zachować potwierdzenie przelewu. Zdanie dotyczy każdego, kto wykonuje opisywaną czynność.
„Można” a umiejętność
Można tu pływać znaczy, że pływanie jest dozwolone albo warunki na to pozwalają. Nie informuje o umiejętnościach konkretnej osoby. Jeśli chodzi o nabytą umiejętność, naturalne jest Umiem pływać. Mogę pływać może z kolei dotyczyć pozwolenia, zdrowia lub aktualnej możliwości.
„Trzeba było” a wyrzut
Trzeba było skręcić w lewo może być neutralnym objaśnieniem trasy, ale po pomyłce kierowcy zabrzmi jak wyrzut. Trzeba było zadzwonić! często sugeruje, że ktoś nie zadzwonił i teraz jest za późno. Sama konstrukcja nie dowodzi jednak, że czynności nie wykonano: Trzeba było okazać dowód i właśnie to zrobiliśmy jest całkowicie poprawne.
Styl codzienny i oficjalny
Trzeba i warto są naturalne w codziennej rozmowie oraz w zwykłym tekście informacyjnym. W regulaminach często spotkasz także należy: Należy zachować ostrożność. Wyraźny zakaz to Nie wolno wchodzić. Nie trzeba zastępować każdego trzeba słowem należy — dobór zależy od sytuacji, nie od tego, że jedna forma byłaby zawsze poprawniejsza.
Dla dociekliwych: dalsze zastosowania
Nie tylko bezokolicznik
Trzeba może wystąpić także z określeniem potrzebnej rzeczy: Trzeba czasu, Trzeba cierpliwości. Formy czasu i cierpliwości są w dopełniaczu, czyli przypadku odpowiadającym zwykle na pytania kogo? czego? Takie zdanie nie nazywa czynności, tylko potrzebny zasób. Można też powiedzieć Potrzeba czasu.
Nie rozszerzaj jednak tego schematu automatycznie na można i warto. Warto czasu nie oznacza tego samego co Warto poświęcić czas. W pytaniu Można kawę? pominięto czynność, np. podanie lub zamówienie kawy; jest to skrót zrozumiały w rozmowie, a nie podstawowy wzór do budowania wszystkich zdań.
„Warto zrobić” i „jest warte zrobienia”
Porównaj Warto przeczytać tę książkę oraz Ta książka jest warta przeczytania. Pierwsze zdanie ocenia czynność i nie ma podmiotu. W drugim podmiotem jest książka, dlatego forma warta dopasowuje się do niej: Ten reportaż jest wart przeczytania, Te książki są warte przeczytania.
Samo warto z bezokolicznikiem się nie zmienia: Warto przeczytać ten reportaż, Warto przeczytać te książki. To wygodny sposób wyrażania rekomendacji bez dopasowywania formy do ocenianej rzeczy.
Ogólne „się” i formy na „-no”, „-to”
Szersza rodzina konstrukcji nieosobowych obejmuje również zdania Tutaj pracuje się spokojnie oraz Wczoraj zamknięto drogę. W pierwszym chodzi o ludzi ogólnie; w drugim wiadomo, że ktoś wykonał czynność, ale nie podajemy kto.
W przeszłości bezosobowe się łączy się z formą taką jak pracowało: W małym zespole pracowało się sprawniej. Porównaj to ze zdaniem Anna uczyła się polskiego. Tutaj Anna jest podmiotem, a się należy do połączenia uczyć się. Sama obecność się nie czyni więc zdania bezosobowym.
Formy zrobiono, zamknięto, odwołano mówią o przeszłości. Odwołano spotkanie informuje o dokonanej czynności bez wskazywania jej wykonawcy. Inny punkt widzenia ma zdanie Spotkanie zostało odwołane: na pierwszy plan wysuwa spotkanie. To przykład strony biernej, czyli konstrukcji pokazującej przede wszystkim to, co podlega działaniu. Warto rozpoznawać tę różnicę, choć szczegółowe tworzenie obu typów zdań wymaga osobnej nauki.
Opis stanu a zmiana stanu
Było mi smutno opisuje trwające odczucie. Zrobiło mi się smutno wskazuje moment lub wynik zmiany, np. reakcję na wiadomość. Podobnie Było ciemno opisuje warunki, a Zrobiło się ciemno informuje, że warunki się zmieniły.
Nie każda para ma jednak identyczne znaczenie: Jest mi dobrze może dotyczyć zadowolenia lub wygody, natomiast Zrobiło mi się dobrze wymaga kontekstu i nie zawsze jest najlepszym sposobem powiedzenia, że samopoczucie się poprawiło. W takiej sytuacji zwykle prościej powiedzieć Poczułem się lepiej albo Poczułam się lepiej.
Jak ćwiczyć?
- Zmieniaj siłę wypowiedzi. Wybierz pięć czynności z codziennego życia i układaj serie: Trzeba zarezerwować stolik — Można zarezerwować stolik — Warto zarezerwować stolik. Następnie dodaj przeczenia i wyjaśnij własnymi słowami różnicę między brakiem obowiązku, zakazem a radą.
- Przenieś sytuację w czasie. Zapisz trzy zdania, np. Można odebrać paczkę, Jest mi zimno, Pada. Ułóż wersje ze słowami wczoraj i jutro. Sprawdź szczególnie formy można było, było mi zimno, padało oraz będzie można.
- Oddziel warunki od odczuć. Po spacerze opisz otoczenie i reakcję dwóch osób: Było chłodno. Mnie było zimno, ale bratu było ciepło. Potem napisz, co warto zrobić następnym razem. W ten sposób połączysz opis stanu z naturalną radą.
Powiązane zagadnienia
- Podstawa: Czasownik „być” — pomaga tworzyć opisy stanu oraz formy było, będzie i byłoby.
- Dalsza nauka: Konstrukcje bezokolicznikowe — pokazują, jak łączyć nazwy czynności z innymi wyrazami i budować bardziej rozbudowane wypowiedzi.