A2

Przyimki z celownikiem w języku niemieckim

Präpositionen mit Dativ

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

Po przyimkach aus, bei, mit, nach, seit, von, zu, gegenüber i außer w ich podstawowych użyciach stosujemy Dativ, czyli niemiecki celownik — jedną z form odmiany wyrazów w zdaniu. Mówimy więc mit dem Bus — „autobusem”, bei meiner Schwester — „u mojej siostry” i zu den Eltern — „do rodziców”. Reguła obowiązuje również wtedy, gdy opisujemy ruch: Ich fahre zu meinem Bruder znaczy „Jadę do mojego brata”.

Na czym polega ta zasada?

Przyimek to krótki wyraz, taki jak polskie „z”, „do” lub „u”, który wskazuje relację między osobą, rzeczą, miejscem albo czasem a resztą wypowiedzi. W niemieckim wiele przyimków wymaga konkretnego przypadku, czyli określonej formy wyrazu i słów, które mu towarzyszą. Dativ jest jednym z tych przypadków. Zwykle poznaje się go przez pytanie wem? — „komu?”, ale po przyimkach samo polskie pytanie nie wystarcza do wyboru niemieckiej formy.

Na poziomie A2 ta grupa przyimków pozwala opowiadać o bardzo zwyczajnych sprawach: skąd pochodzisz, u kogo mieszkasz, z kim pracujesz, dokąd jedziesz i od kiedy uczysz się niemieckiego. Najważniejszy nawyk to łączenie przyimka od razu z całym wyrażeniem: nie samo mit, lecz mit meinem Freund — „z moim kolegą”.

Polska odmiana pomaga zrozumieć sam mechanizm, ale nie wolno przenosić polskich przypadków do niemieckiego. „Z kolegą” ma po polsku narzędnik, czyli formę odpowiadającą między innymi na pytania „z kim? z czym?”. Niemieckie mit einem Kollegen wymaga jednak celownika. Z kolei polskie „do kolegi” odpowiada niemieckiemu zu einem Kollegen — znów z celownikiem.

Jak to działa?

1. Najpierw przyimek, potem forma celownika

Podstawowy schemat to przyimek + wyrażenie w celowniku. Zmienia się zwłaszcza rodzajnik, czyli stojące przed niemiecką nazwą osoby lub rzeczy słowo takie jak der, die lub das. Rzeczownik, czyli sama nazwa osoby, rzeczy lub pojęcia, nie zawsze się zmienia.

Rodzaj lub liczba Forma podstawowa Celownik Przykład Znaczenie
Męski der Mann dem Mann mit dem Mann z tym mężczyzną
Żeński die Frau der Frau mit der Frau z tą kobietą
Nijaki das Kind dem Kind mit dem Kind z tym dzieckiem
Liczba mnoga die Kinder den Kindern mit den Kindern z dziećmi

To samo dotyczy innych wyrazów stojących przed rzeczownikiem, na przykład ein — „jakiś, pewien”, kein — „żaden” i mein — „mój”.

Forma podstawowa Wyrażenie z celownikiem Znaczenie
ein Freund mit einem Freund z pewnym kolegą
eine Freundin bei einer Freundin u pewnej koleżanki
mein Kind von meinem Kind od mojego dziecka
meine Eltern zu meinen Eltern do moich rodziców
ein Auto außer einem Auto oprócz jednego samochodu

Słowo kein odmienia się według tego samego wzoru co ein: mit keinem Auto — „żadnym samochodem”.

W liczbie mnogiej rzeczownik najczęściej otrzymuje dodatkowe -n: mit den Kindern — „z dziećmi”, bei meinen Freunden — „u moich znajomych”. Nie dodajemy go, gdy liczba mnoga już kończy się na -n lub -en, ani do form na -s: bei den Eltern — „u rodziców”, mit den Autos — „samochodami”.

2. Dziewięć przyimków i ich najważniejsze zastosowania

Przyimek Główne zastosowanie Przykład Po polsku
aus pochodzenie, wyjście ze środka, materiał aus der Küche z kuchni
bei pobyt u kogoś, miejsce pracy, okoliczność bei einer Firma w pewnej firmie
mit towarzystwo, środek transportu, narzędzie mit dem Zug pociągiem
nach kierunek do miasta lub części krajów; czas po czymś nach dem Essen po jedzeniu
seit początek lub długość trwającej sytuacji seit einer Woche od tygodnia
von źródło, nadawca, punkt wyjścia von meiner Mutter od mojej mamy
zu kierunek do osoby, placówki lub innego celu zu einem Arzt do lekarza
gegenüber położenie naprzeciwko, stosunek do kogoś gegenüber dem Bahnhof naprzeciwko dworca
außer wyjątek, wyłączenie z grupy außer meinem Bruder oprócz mojego brata

Aus i von: dwa różne „z”

Aus wskazuje przede wszystkim wyjście z wnętrza albo pochodzenie. Ich komme aus Deutschland znaczy „Pochodzę z Niemiec”. Sie kommt aus dem Büro to „Ona wychodzi z biura”. Przy nazwie materiału często nie ma rodzajnika: Der Tisch ist aus Holz — „Stół jest z drewna”.

Von wskazuje źródło lub punkt, od którego ktoś się oddala. Ich komme vom Arzt znaczy „Wracam od lekarza”, a Das Geschenk ist von meiner Schwester — „Prezent jest od mojej siostry”. Nie opisuje tu wyjścia ze środka osoby ani nie wymaga takiego obrazu.

Pomocna para to aus dem Bahnhof — „z wnętrza dworca” oraz vom Bahnhof — „z dworca, z okolicy dworca jako punktu wyjścia”. Oba wyrażenia mogą pasować do różnych opisów tej samej podróży; wybór zależy od tego, co chcesz podkreślić.

Bei i zu: „u kogoś” oraz „do kogoś”

Bei opisuje pobyt, a zu — kierunek do osoby lub miejsca:

  • Ich bin bei meiner Schwester. — „Jestem u mojej siostry”.
  • Ich gehe zu meiner Schwester. — „Idę do mojej siostry”.

Oba przyimki wymagają celownika. Zmiana znaczenia „u” na „do” nie zmienia tu przypadku. Podobnie beim Arzt oznacza „u lekarza”, a zum Arzt — „do lekarza”.

Z nazwami pracodawców bei często odpowiada polskiemu „w”: Sie arbeitet bei einer Versicherung — „Ona pracuje w firmie ubezpieczeniowej”. Może też wskazywać okoliczności: Bei diesem Wetter bleiben wir zu Hause — „Przy takiej pogodzie zostajemy w domu”.

Mit: nie tylko „z kimś”

Mit łączy się zarówno z osobami, jak i ze środkami transportu oraz narzędziami:

  • Ich fahre mit meiner Freundin. — „Jadę z moją koleżanką”.
  • Ich fahre mit der Straßenbahn. — „Jadę tramwajem”.
  • Ich schreibe mit einem Bleistift. — „Piszę ołówkiem”.

Po polsku w dwóch ostatnich zdaniach nie używamy „z”. Nie tłumacz więc mit zawsze jednym słowem; zapamiętuj całe połączenia.

Nach i zu: jak wybrać kierunek?

Do miast i krajów używanych bez rodzajnika zwykle jedziemy nach: nach Berlin — „do Berlina”, nach Deutschland — „do Niemiec”, nach Polen — „do Polski”. Brak rodzajnika nie oznacza, że przyimek przestał wymagać celownika — po prostu w tej nazwie nie widać końcówki.

Do osób i wielu punktów usługowych używamy zu: zu Anna — „do Anny”, zur Post — „na pocztę”. Jeśli chodzi o wejście do wnętrza, często potrzebny jest inny przyimek: in die Bäckerei — „do piekarni, do środka”. Nazwy krajów z rodzajnikiem również mają inny schemat: in die Schweiz — „do Szwajcarii”. Nie zastępuj zatem każdego polskiego „do” słowem nach.

Nach ma też znaczenie czasowe: nach der Arbeit — „po pracy”, nach zwei Tagen — „po dwóch dniach”.

Seit: „od” i nadal

Seit wskazuje, że sytuacja zaczęła się wcześniej i trwa do momentu, o którym mówimy. Możesz podać początek: seit Montag — „od poniedziałku”, albo długość: seit einem Jahr — „od roku”.

Seit einem Jahr lerne ich Deutsch znaczy „Uczę się niemieckiego od roku”. Ponieważ nauka nadal trwa, niemiecki używa tutaj czasu teraźniejszego — tak samo jak polski. Zwykłe seit nie oznacza „przez” przy zakończonym okresie: Ich habe dort zwei Jahre gewohnt to „Mieszkałem tam przez dwa lata”.

Gegenüber i außer

Gegenüber najłatwiej zapamiętać jako „naprzeciwko”: gegenüber der Schule — „naprzeciwko szkoły”. Może też stać po rzeczowniku: der Schule gegenüber, z tym samym znaczeniem. Z krótkim słowem zastępującym osobę zwykle stoi po nim: mir gegenüber — „naprzeciwko mnie” lub, zależnie od zdania, „wobec mnie”.

Außer wyłącza kogoś lub coś z grupy: Alle kommen außer meinem Bruder — „Wszyscy przyjdą oprócz mojego brata”. W tym zdaniu brat nie przyjdzie. Na początek zapamiętaj właśnie taki wzór z celownikiem; bardziej złożone użycia opisano niżej.

3. Połączenia z rodzajnikiem

W codziennym niemieckim niektóre przyimki i rodzajniki regularnie łączą się w jeden wyraz.

Pełna forma Forma łączna Przykład z tłumaczeniem
bei dem beim beim Arzt — u lekarza
von dem vom vom Bahnhof — z dworca
zu dem zum zum Supermarkt — do supermarketu
zu der zur zur Schule — do szkoły

Formy beim, vom, zum i zur są poprawne również w piśmie; nie są wyłącznie potocznym skrótem. Pełna forma bywa potrzebna przy wskazywaniu lub przeciwstawieniu: zu dem Arzt, nicht zu dem anderen — „do tego lekarza, nie do tamtego”.

4. Gdy zamiast nazwy osoby używasz krótkiego słowa

Zaimek osobowy, czyli wyraz zastępujący osobę lub grupę, także ma formę celownika.

Forma podstawowa Po przyimku mit Po polsku
ich mit mir ze mną
du mit dir z tobą
er mit ihm z nim
sie mit ihr z nią
es mit ihm z nim
wir mit uns z nami
ihr mit euch z wami
sie mit ihnen z nimi
Sie mit Ihnen z panem, z panią, z państwem

W grzecznościowym Ihnen zachowujemy wielką literę. Ten sam zestaw form działa po pozostałych przyimkach: bei mir — „u mnie”, von ihr — „od niej”, zu uns — „do nas”.

Przykłady w kontekście

Poniższe zdania pokazują zastosowania w podróży, domu i pracy. Zwróć uwagę, że ten sam celownik może odpowiadać kilku różnym polskim przypadkom.

Niemiecki Polski Na co zwrócić uwagę
Ich komme aus Deutschland. Pochodzę z Niemiec. Nazwa kraju bez rodzajnika.
Die Kinder kommen aus der Schule. Dzieci wychodzą ze szkoły. Wyjście z wnętrza; rodzaj żeński w celowniku.
Er wohnt bei seinen Eltern. On mieszka u swoich rodziców. Liczba mnoga po przyimku.
Ich habe die Unterlagen bei mir. Mam dokumenty przy sobie. Przyimek może też oznaczać „przy”.
Wir fahren mit dem Zug nach Krakau. Jedziemy pociągiem do Krakowa. Środek transportu i kierunek do miasta.
Nach dem Essen gehen wir spazieren. Po jedzeniu idziemy na spacer. Następstwo w czasie.
Seit einem Jahr lerne ich Deutsch. Uczę się niemieckiego od roku. Nauka nadal trwa.
Seit Montag ist die Heizung kaputt. Od poniedziałku ogrzewanie jest zepsute. Podany początek trwającego stanu.
Die Nachricht ist von meiner Kollegin. Wiadomość jest od mojej koleżanki. Nadawca wiadomości.
Ich komme gerade vom Zahnarzt. Właśnie wracam od dentysty. Połączenie przyimka z rodzajnikiem.
Morgen gehen wir zu unseren Nachbarn. Jutro idziemy do naszych sąsiadów. Ruch nie powoduje zmiany na inny przypadek.
Kannst du mich zur Haltestelle begleiten? Czy możesz odprowadzić mnie na przystanek? Kierunek do określonego punktu.
Die Apotheke liegt gegenüber dem Bahnhof. Apteka znajduje się naprzeciwko dworca. Położenie względem innego miejsca.
Alle haben zugesagt, außer meinem Bruder. Wszyscy potwierdzili, że przyjdą, oprócz mojego brata. Wyjątek od całej grupy.
Mit dir macht das Kochen mehr Spaß. Z tobą gotowanie sprawia więcej przyjemności. Forma celownika zastępująca osobę.

Najczęstsze błędy

1. Używanie formy podstawowej po mit

  • Błędnie: Ich fahre mit der Bus.
  • Poprawnie: Ich fahre mit dem Bus. — „Jadę autobusem”.
  • Dlaczego: Bus ma rodzaj męski, a po mit jego rodzajnik musi przyjąć formę dem. Polskie „autobusem” też wymaga odmiany, ale niemiecki pokazuje ją tutaj na rodzajniku.

2. Zmiana przypadku tylko dlatego, że ktoś dokądś idzie

  • Błędnie: Ich gehe zu meinen Bruder.
  • Poprawnie: Ich gehe zu meinem Bruder. — „Idę do mojego brata”.
  • Dlaczego: Zu wymaga celownika. Reguła „dokąd? — biernik” dotyczy tylko określonej innej grupy przyimków. Biernik to przypadek używany między innymi do wskazywania kierunku po niektórych przyimkach; nie jest ogólną formą dla każdego ruchu.

3. Zapominanie o liczbie mnogiej

  • Błędnie: Sie spricht mit den Kinder.
  • Poprawnie: Sie spricht mit den Kindern. — „Ona rozmawia z dziećmi”.
  • Dlaczego: W celowniku liczby mnogiej często zmienia się nie tylko rodzajnik na den, lecz także rzeczownik otrzymuje -n.

4. Tłumaczenie każdego „do” jako nach

  • Błędnie: Ich gehe nach meiner Oma.
  • Poprawnie: Ich gehe zu meiner Oma. — „Idę do mojej babci”.
  • Dlaczego: Kierunek do osoby wyrażamy przez zu. Nach występuje między innymi przy miastach i krajach bez rodzajnika.

5. Używanie seit dla zamkniętego okresu

  • Błędnie w znaczeniu zakończonego pobytu: Letztes Jahr habe ich seit zwei Wochen in Berlin gewohnt.
  • Poprawnie: Letztes Jahr habe ich zwei Wochen in Berlin gewohnt. — „W zeszłym roku mieszkałem w Berlinie przez dwa tygodnie”.
  • Dlaczego: Seit nie określa po prostu długości dowolnego zdarzenia. Łączy wcześniejszy początek ze stanem trwającym w danym momencie.

6. Wybór zaimka według polskiego brzmienia

  • Błędnie: Kommst du mit mich?
  • Poprawnie: Kommst du mit mir? — „Idziesz ze mną?”.
  • Dlaczego: Mich nie jest formą celownika. Po mit potrzebujemy mir, niezależnie od tego, jak odmienia się polskie „ja”.

Uwagi o użyciu

„W domu”, „do domu” i „z domu”

Te trzy bardzo częste wyrażenia warto zapamiętać jako gotowe całości:

  • Ich bin zu Hause. — „Jestem w domu”.
  • Ich gehe nach Hause. — „Idę do domu”.
  • Ich arbeite von zu Hause aus. — „Pracuję z domu”.

Zu Hause nie oznacza kierunku, choć sam przyimek zu często go wyraża. Końcówka -e w Hause jest pozostałością dawnej odmiany, zachowaną w tych utartych wyrażeniach. Współczesna zwykła forma rzeczownika to Haus.

Znaczenie zależy od całego połączenia

Nie każda podróż zawiera mit: zu Fuß znaczy „pieszo”, a mit dem Fahrrad — „rowerem”. Nie każde źródło wyrażamy przez aus: list jest von meinem Vater — „od mojego ojca”, ale materiał może być aus Papier — „z papieru”. Uczenie się całych wyrażeń ogranicza błędy skuteczniej niż lista pojedynczych polskich odpowiedników.

Außer jako wyjątek najlepiej na początku ćwiczyć ze słowami „wszyscy” lub „nikt”: Niemand außer dir weiß das — „Nikt oprócz ciebie tego nie wie”. Zwróć uwagę, że tutaj właśnie ty znasz tę informację. Znaczenie wyjątku zależy więc również od reszty zdania.

Dla dociekliwych: poza podstawową regułą

Na A2 wystarczy rozpoznawać dziewięć przyimków i poprawnie budować po nich celownik. Poniższe zagadnienia przydadzą się później; nie trzeba od razu używać wszystkich samodzielnie.

Celownik obejmuje całe wyrażenie

Jeśli dodajesz przymiotnik, czyli słowo opisujące cechę osoby lub rzeczy, jego końcówka także zależy od konstrukcji: mit einem guten Freund — „z dobrym kolegą”, bei schönem Wetter — „przy ładnej pogodzie”. Po einem przymiotnik ma tu -en, a bez rodzajnika w drugim przykładzie — -em. To część szerszych zasad odmiany przymiotników.

Niektóre rzeczowniki męskie otrzymują dodatkowe -n lub -en również w liczbie pojedynczej: mit dem Kollegen — „z kolegą”, zu einem Studenten — „do pewnego studenta”. Nie jest to końcówka liczby mnogiej. Te wyrazy należą do grupy o szczególnym wzorze odmiany.

Znaczenia mniej dosłowne

Gegenüber może określać stosunek do osoby, nie tylko położenie: Sie ist neuen Kollegen gegenüber sehr geduldig — „Ona jest bardzo cierpliwa wobec nowych kolegów”. Celownik pozostaje ten sam.

Nach może wskazywać kryterium: meiner Meinung nach — „moim zdaniem”. Tutaj stoi po wyrażeniu, a meiner Meinung ma formę celownika. Inne częste zastosowanie to sposób wykonania: nach dem Rezept meiner Oma — „według przepisu mojej babci”.

Aus bywa używane przy pobudce działania: aus Angst — „ze strachu”, aus Freude — „z radości”. Von może wskazywać osobę, która wykonała czynność, gdy zdanie skupia się na jej wyniku: Der Text wurde von einer Expertin geprüft — „Tekst został sprawdzony przez ekspertkę”. Polskie „przez” nie zmienia niemieckiego wymagania celownika po von.

Außer nie zawsze jest zwykłym przyimkiem

Szkolna lista „zawsze z celownikiem” dotyczy przede wszystkim przyimkowego außer: außer mir — „oprócz mnie”. Istnieją jednak konstrukcje, w których außer wprowadza wyłączony lub dodatkowy element i jego forma dostosowuje się do reszty zdania. W Niemand kam außer mein Bruder — „Nikt nie przyszedł oprócz mojego brata” — można spotkać mein Bruder, ponieważ odpowiada ono osobie wykonującej czynność. Podstawowy wariant außer meinem Bruder również jest poprawny.

Są też utarte połączenia z innym przypadkiem, na przykład etwas außer Kraft setzen — „unieważnić coś, pozbawić coś mocy obowiązującej”. Porównaj Das Gesetz ist außer Kraft — „Ustawa nie obowiązuje”. To materiał do rozpoznawania i nauki całych zwrotów, nie powód, by rezygnować z podstawowego wzoru außer + Dativ w codziennych zdaniach.

Seit jako przyimek i jako początek zdania składowego

Porównaj dwa sposoby przekazania tej samej informacji:

  • Seit meinem Umzug fahre ich mit dem Rad zur Arbeit. — „Od przeprowadzki jeżdżę do pracy rowerem”.
  • Seit ich umgezogen bin, fahre ich mit dem Rad zur Arbeit. — „Odkąd się przeprowadziłem, jeżdżę do pracy rowerem”.

W pierwszym zdaniu seit jest przyimkiem i wymaga celownika. W drugim łączy dwa zdania, więc nie odmienia słów całego wyrażenia tak jak przyimek. Zamiast tego wpływa na szyk: forma bin trafia na koniec części zaczynającej się od seit.

Jak ćwiczyć?

  1. Układaj krótkie pary „pobyt — kierunek”. Na przykład: Ich bin bei meinem Vater — „Jestem u mojego ojca”; Ich fahre zu meinem Vater — „Jadę do mojego ojca”. Zmieniaj osobę i zauważaj, że celownik zostaje mimo zmiany miejsca na kierunek.
  2. Opisuj własny tydzień sześcioma zdaniami. Wykorzystaj mit do transportu, bei do pobytu, nach do kolejności wydarzeń, seit do trwającej sytuacji, von do źródła wiadomości i zu do celu podróży. Podkreślaj całe połączenie, nie tylko przyimek, i sprawdzaj rodzajnik oraz końcówkę liczby mnogiej.
  3. Zastępuj osoby zaimkami. Przerabiaj mit meiner Schwester na mit ihr — „z moją siostrą” na „z nią”, a zu meinen Eltern na zu ihnen — „do moich rodziców” na „do nich”. Powtarzaj nowe wyrażenie na głos w pełnym zdaniu.

Powiązane zagadnienia

  • Najpierw utrwal: Celownik — rodzajniki — formy dem, der i den oraz zasady, dzięki którym poprawnie zbudujesz wyrażenia po omawianych przyimkach.

Wymagania wstępne

Rodzajniki w celowniku w języku niemieckimA2

Więcej koncepcji A2