A2

Rodzajniki w celowniku w języku niemieckim

Dativ (Artikel)

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

W niemieckim celowniku, czyli Dativie (przypadku wskazującym między innymi, komu coś dajemy), rodzajniki określone mają formy dem, der, dem, a w liczbie mnogiej den. Rodzajniki nieokreślone to einem, einer, einem; nie mają liczby mnogiej. W zdaniu Ich gebe dem Mann das Buch — „Daję mężczyźnie książkę” — forma dem Mann wskazuje odbiorcę, a das Buch to przekazywana rzecz. W celowniku liczby mnogiej sam rzeczownik zwykle otrzymuje dodatkowe -n, np. den Kindern — „dzieciom”.

Do czego służy celownik?

Przypadek to forma wyrazu lub całej grupy wyrazów pokazująca ich rolę w zdaniu. Po polsku mówimy „mężczyzna”, ale „daję mężczyźnie”; po niemiecku często zmienia się przede wszystkim rodzajnik, czyli krótki wyraz stojący przed rzeczownikiem. Rzeczownik nazywa osobę, rzecz lub pojęcie, a rodzajnik pomaga rozpoznać jego rodzaj, liczbę i przypadek. Porównaj: der Mann — „mężczyzna” oraz dem Mann — „mężczyźnie”.

Celownik poznaje się zwykle na poziomie A2, po bierniku, czyli przypadku używanym między innymi do wskazania rzeczy, którą dajemy, kupujemy czy czytamy. Dzięki celownikowi można powiedzieć, komu przesyłamy dokument, komu pomagamy i do kogo należy telefon. Występuje także po wielu przyimkach — krótkich wyrazach takich jak „z”, „od” czy „do” — dlatego spotkasz go w opisach podróży, pracy i codziennych spraw.

Polskie pytanie „komu? czemu?” jest dobrym punktem wyjścia, lecz nie wystarcza do wyboru niemieckiego przypadku. Niemiecki czasownik może wymagać innej konstrukcji niż jego polski odpowiednik. Ich schreibe einem Freund tłumaczymy naturalnie jako „Piszę do przyjaciela”, choć niemiecki odbiorca występuje w celowniku bez przyimka. Trzeba więc poznawać nie tylko same formy, ale też wyrażenia, które ich wymagają.

Jak tworzyć i rozpoznawać formy

Rodzajniki określone: dem, der, dem, den

Rodzajnika określonego używamy zwykle wtedy, gdy rozmówca wie, o którą osobę lub rzecz chodzi. Nie zawsze odpowiada mu polskie „ten” czy „ta”; w przekładzie często nie potrzeba żadnego dodatkowego słowa.

Mianownik to forma podstawowa, używana między innymi dla podmiotu, czyli tego, kto wykonuje czynność lub o kim coś stwierdzamy. Od tej formy najłatwiej zacząć porównanie:

Rodzaj i liczba Mianownik Celownik Przykład z tłumaczeniem
Męski, liczba pojedyncza der dem dem Mann — mężczyźnie
Żeński, liczba pojedyncza die der der Frau — kobiecie
Nijaki, liczba pojedyncza das dem dem Kind — dziecku
Liczba mnoga, wszystkie rodzaje die den den Kindern — dzieciom

Warto zapamiętać cały rytm: dem – der – dem – den. Rodzaj męski i nijaki mają tę samą formę. W liczbie mnogiej rodzaj przestaje mieć znaczenie dla wyboru rodzajnika: zawsze występuje den.

Uwaga na der: ta forma nie oznacza automatycznie rodzaju męskiego. W der Frau jest rodzajnikiem żeńskim w celowniku. Podobnie den może oznaczać biernik rodzaju męskiego albo celownik liczby mnogiej. Rozstrzyga cała grupa wyrazów i konstrukcja zdania, nie sam rodzajnik.

Rodzajniki nieokreślone: einem, einer, einem

Rodzajnik nieokreślony często wprowadza nową osobę lub rzecz, której jeszcze nie wskazaliśmy dokładnie. Polskie „jakiś” bywa pomocne w objaśnieniach, ale nie trzeba go dodawać do każdego tłumaczenia.

Rodzaj Mianownik Celownik Przykład z tłumaczeniem
Męski ein einem einem Freund — przyjacielowi
Żeński eine einer einer Kollegin — koleżance
Nijaki ein einem einem Kind — dziecku

Nie ma liczby mnogiej rodzajnika ein. Dlatego „Pomagam dzieciom” można powiedzieć Ich helfe Kindern, bez rodzajnika. Jeśli chodzi o konkretne dzieci znane z rozmowy, powiemy Ich helfe den Kindern.

Wybór między dem a einem nie zmienia przypadku. Zmienia sposób przedstawienia osoby: mit dem Arzt oznacza „z lekarzem”, o którym wiadomo, o kogo chodzi, a mit einem Arzt — „z jakimś lekarzem”, bez dokładnego wskazania. Obie grupy są w celowniku.

Liczba mnoga: den i końcówka -n

W celowniku liczby mnogiej sprawdzaj dwa miejsca: rodzajnik oraz zakończenie rzeczownika. Zwykle do formy liczby mnogiej dodajemy -n:

Podstawowa liczba mnoga Celownik z rodzajnikiem Znaczenie
die Kinder den Kindern dzieciom
die Freunde den Freunden przyjaciołom
die Bücher den Büchern książkom
die Frauen den Frauen kobietom
die Autos den Autos samochodom

Nie dodajemy drugiego -n, jeśli forma już kończy się na -n lub -en: Frauen pozostaje Frauen. Nie dodajemy go również do liczby mnogiej zakończonej na -s: Autos pozostaje Autos. Ta sama zasada działa bez rodzajnika: mit Kindern — „z dziećmi”.

Nie chodzi więc o dodawanie -n do każdej formy słownikowej. Najpierw trzeba znać liczbę mnogą: das Buch — „książka”, die Bücher — „książki”, dopiero potem den Büchern — „książkom”.

Jak wybrać właściwą formę w zdaniu?

Najpraktyczniejsza jest kolejność: konstrukcja → rodzaj i liczba → rodzajnik → końcówka rzeczownika.

  1. Sprawdź, czy czasownik lub przyimek wymaga celownika.
  2. Ustal niemiecki rodzaj rzeczownika albo rozpoznaj liczbę mnogą.
  3. Wybierz rodzajnik określony lub nieokreślony.
  4. W liczbie mnogiej sprawdź potrzebę dodania -n.

Na przykład „Pomagam koleżance” wymaga czasownika helfen — „pomagać”, który łączy się z celownikiem. Die Kollegin ma rodzaj żeński, więc otrzymujemy Ich helfe der Kollegin albo Ich helfe einer Kollegin, zależnie od kontekstu.

Nie przenoś rodzaju z polskiego. Niemieckie das Mädchen — „dziewczyna” — ma rodzaj nijaki, dlatego „Pomagam dziewczynie” to Ich helfe dem Mädchen, a nie forma z der. Rodzaj gramatyczny to kategoria wyrazu, nie zawsze informacja o płci osoby.

Celownik i biernik w jednym zdaniu

Przy dawaniu, pokazywaniu czy wysyłaniu często występują dwa dopełnienia, czyli wyrazy uzupełniające informację po czasowniku: komu? oraz co?. Odbiorca jest wtedy dopełnieniem pośrednim, a przekazywana rzecz — bezpośrednim.

Ich gebe dem Mann das Buch. — „Daję mężczyźnie książkę”.

  • Ich — podmiot: kto daje? „Ja”.
  • dem Mann — celownik: komu? „Mężczyźnie”.
  • das Buch — biernik: co? „Książkę”.

Dla rodzaju męskiego różnicę szczególnie dobrze widać w rodzajniku: Ich gebe dem Kind den Schlüssel — „Daję dziecku klucz”. Dem Kind jest w celowniku, a den Schlüssel w bierniku. Nie wszystkie wyrazy po czasowniku otrzymują ten sam przypadek.

Przykłady w codziennych sytuacjach

Pierwsze trzy zdania pokazują podstawowy zakres tego tematu. Dalsze przykłady pozwalają porównać rodzaje, liczbę mnogą i użycie po przyimkach.

Niemiecki Polski Na co zwrócić uwagę
Ich gebe dem Mann das Buch. Daję mężczyźnie książkę. Odbiorca w celowniku, rzecz w bierniku.
Sie hilft der Frau. Ona pomaga kobiecie. Rodzaj żeński z rodzajnikiem der.
Er schreibt einem Freund. On pisze do przyjaciela. W niemieckim odbiorca bez przyimka.
Kannst du dem Kind die Jacke bringen? Możesz przynieść dziecku kurtkę? Rodzaj nijaki z rodzajnikiem dem.
Wir schicken einer Kundin die Rechnung. Wysyłamy klientce fakturę. Nieokreślona osoba rodzaju żeńskiego.
Ich erkläre den Gästen den Weg. Wyjaśniam gościom, jak dojść na miejsce. Liczba mnoga z dodatkowym -n.
Die Wohnung gehört einem Kollegen. Mieszkanie należy do kolegi. Celownik po gehören; rzeczownik także zmienia końcówkę.
Der Termin passt der Ärztin nicht. Ten termin nie odpowiada lekarce. Celownik wskazuje osobę, której termin nie pasuje.
Ich fahre mit einem Bus zum Bahnhof. Jadę autobusem na dworzec. Celownik po mit; zum zawiera rodzajnik dem.
Nach der Arbeit kaufe ich ein. Po pracy robię zakupy. Celownik po nach.
Sie spricht mit den Kindern. Ona rozmawia z dziećmi. Den oraz końcówka -n przy rzeczowniku.
Wir wohnen seit einem Jahr hier. Mieszkamy tu od roku. Celownik może dotyczyć czasu, nie tylko osoby.
Auf dem Tisch liegt dein Handy. Na stole leży twój telefon. Celownik w opisie położenia.
Ich habe mit den Autos nichts zu tun. Nie mam nic wspólnego z tymi samochodami. Po liczbie mnogiej na -s nie dodajemy -n.

Najczęstsze błędy

1. Pozostawienie mianownika przy odbiorcy

  • Błędnie: Ich gebe der Mann das Buch.
  • Poprawnie: Ich gebe dem Mann das Buch. — „Daję mężczyźnie książkę”.
  • Dlaczego: mężczyzna nie jest tutaj osobą dającą, lecz odbiorcą. Potrzebny jest celownik dem Mann, a nie mianownik der Mann.

2. Uznawanie der wyłącznie za formę męską

  • Błędnie: Sie hilft die Frau.
  • Poprawnie: Sie hilft der Frau. — „Ona pomaga kobiecie”.
  • Dlaczego: helfen wymaga celownika. Dla rzeczownika żeńskiego rodzajnik die zmienia się w der. Warto uczyć się całego połączenia, nie pojedynczej formy bez kontekstu.

3. Mylenie einem z einen

  • Błędnie: Er schreibt einen Freund. — jeśli chodzi o pisanie do przyjaciela.
  • Poprawnie: Er schreibt einem Freund. — „On pisze do przyjaciela”.
  • Dlaczego: odbiorca wiadomości występuje tutaj w celowniku. Einen jest formą biernika rodzaju męskiego; końcówka -m w einem sygnalizuje celownik rodzaju męskiego lub nijakiego.

4. Pomijanie końcówki liczby mnogiej

  • Błędnie: Wir helfen den Kinder.
  • Poprawnie: Wir helfen den Kindern. — „Pomagamy dzieciom”.
  • Dlaczego: sam rodzajnik den nie wystarcza. Od liczby mnogiej Kinder tworzymy celownik Kindern. Nie przenoś jednak tego mechanicznie na Autos: poprawnie jest den Autos.

5. Wybieranie przypadku według polskiego tłumaczenia

  • Błędnie: Ich danke die Lehrerin.
  • Poprawnie: Ich danke der Lehrerin. — „Dziękuję nauczycielce”.
  • Dlaczego: danken łączy się z celownikiem. Podobieństwo do polskiego pomaga w tym przykładzie, ale nie daje uniwersalnej reguły. Po niemiecku Ich frage den Lehrer — „Pytam nauczyciela” — zawiera biernik, mimo że chodzi o osobę. Sama obecność osoby nie oznacza celownika.

6. Pomijanie rodzajnika, bo nie ma go po polsku

  • Błędnie: Ich gebe Kind das Buch. — w zwykłym zdaniu o konkretnym dziecku.
  • Poprawnie: Ich gebe dem Kind das Buch. — „Daję dziecku książkę”.
  • Dlaczego: niemiecki rzeczownik policzalny w liczbie pojedynczej, czyli nazywający coś, co można liczyć, zwykle potrzebuje rodzajnika lub innego określenia. Brak osobnego słowa w polskim przekładzie nie uzasadnia jego usunięcia z niemieckiego zdania.

Uwagi dotyczące użycia

Przyimki wymagające celownika

Częste przyimki z celownikiem to aus, bei, mit, nach, seit, von, zu. Ich znaczenie zależy od połączenia; lepiej zapamiętywać gotowe grupy niż sam polski odpowiednik.

Niemiecki Polski
aus dem Büro z biura
bei einer Freundin u przyjaciółki
mit dem Zug pociągiem
nach dem Essen po jedzeniu
seit einer Woche od tygodnia
von der Arbeit z pracy
zu einem Kunden do klienta

Polskie „z” nie wskazuje jednego niemieckiego przyimka: mit dem Zug opisuje środek transportu, aus dem Büro — wyjście z wnętrza, a von der Arbeit — powrót z pracy. Celownik pozostaje ten sam, lecz sens połączenia jest inny.

Skrócone połączenia z rodzajnikiem

Niektóre przyimki łączą się z rodzajnikiem w jeden wyraz. To normalna część języka, także pisanego, a nie wyłącznie potoczny skrót:

Połączenie Zwykła forma łączna Przykład z tłumaczeniem
bei + dem beim beim Arzt — u lekarza
von + dem vom vom Bahnhof — z dworca
zu + dem zum zum Bahnhof — na dworzec
zu + der zur zur Arbeit — do pracy
in + dem im im Büro — w biurze
an + dem am am Fenster — przy oknie

Pełna forma może zostać zachowana, gdy rodzajnik jest mocno zaakcentowany lub wskazuje konkretną osobę czy rzecz w przeciwstawieniu do innej. Na początku wystarczy rozpoznawać zwykłe formy im, am, beim, vom, zum, zur jako połączenia zawierające celownik.

Najpierw konstrukcja, potem pytanie

Niemieckie pytanie wem? odpowiada polskiemu „komu?”. Możesz nim sprawdzić odbiorcę: Wem gibst du das Buch? — „Komu dajesz książkę?”. Nie zastąpi ono jednak znajomości połączeń z czasownikiem czy przyimkiem. W wyrażeniu mit dem Zug nie pytamy po polsku „komu?”, a mimo to niemieckie dem Zug stoi w celowniku.

Dla dociekliwych: co warto poznać później

Poniższe zagadnienia rozwijają podstawową zasadę. Na poziomie A2 nie musisz jeszcze swobodnie używać wszystkich tych konstrukcji; warto jednak wiedzieć, skąd biorą się formy spotykane w tekstach.

Przymiotnik też otrzymuje końcówkę

Przymiotnik to wyraz opisujący cechę, np. „miły” lub „nowy”. Gdy stoi między rodzajnikiem a rzeczownikiem w celowniku, po rodzajniku określonym i nieokreślonym ma końcówkę -en:

Niemiecki Polski
mit dem neuen Kollegen z nowym kolegą
bei einer netten Nachbarin u miłej sąsiadki
mit einem kleinen Kind z małym dzieckiem
mit den neuen Büchern z nowymi książkami

Bez rodzajnika końcówki mogą być inne: mit kaltem Wasser — „zimną wodą”. Nie należy więc traktować -en jako zasady dla każdego przymiotnika w celowniku; dotyczy ona tutaj opisanych połączeń z rodzajnikiem.

Kein i określenia właściciela

Kein służy do przeczenia przy rzeczowniku, a formy takie jak mein — „mój” czy dein — „twój” wskazują właściciela. W celowniku przyjmują podobne końcówki jak ein, ale mają również formy liczby mnogiej:

Rodzaj i liczba Przeczenie Określenie właściciela Znaczenie przykładów
Męski keinem Mann meinem Vater żadnemu mężczyźnie; mojemu ojcu
Żeński keiner Frau meiner Mutter żadnej kobiecie; mojej matce
Nijaki keinem Kind meinem Kind żadnemu dziecku; mojemu dziecku
Liczba mnoga keinen Kindern meinen Freunden żadnym dzieciom; moim przyjaciołom

Końcówka rzeczownika w liczbie mnogiej nadal obowiązuje: Ich helfe meinen Freunden — „Pomagam moim przyjaciołom”.

Niektóre rzeczowniki męskie zmieniają formę również w liczbie pojedynczej

W tak zwanej słabej odmianie rzeczowników, często nazywanej N-Deklination, pewne rzeczowniki męskie otrzymują -n lub -en poza mianownikiem. Dlatego występują formy dem Kollegen — „koledze” oraz einem Studenten — „studentowi”.

To nie jest końcówka celownika liczby mnogiej. Porównaj mit einem Kollegen — „z jednym kolegą” i mit den Kollegen — „z kolegami”. Liczbę pokazuje tu przede wszystkim określenie przed rzeczownikiem. Zwykłe rzeczowniki takie jak Mann nie należą do tego wzorca: poprawnie dem Mann, nie dem Mannen we współczesnym neutralnym użyciu.

Celownik nie oznacza po prostu „braku ruchu”

Przy przyimkach takich jak in, an, auf wybór między celownikiem a biernikiem zależy od tego, czy opisujemy miejsce, czy kierunek do nowego położenia. Sama obecność ruchu nie rozstrzyga sprawy:

  • Ich laufe im Park. — „Biegam w parku”. Ruch odbywa się wewnątrz wskazanego miejsca, więc jest celownik.
  • Ich laufe in den Park. — „Wbiegam do parku”. Park jest celem przemieszczania się, więc jest biernik.

Nie przenoś tej zasady na wszystkie przyimki. Zu wymaga celownika także przy kierunku: Ich gehe zum Bahnhof — „Idę na dworzec”.

Kolejność wyrazów i celownik po zastąpieniu rzeczownika

Gdy oba dopełnienia są grupami z rzeczownikiem, neutralnie często stawiamy odbiorcę przed rzeczą: Ich gebe dem Mann das Buch — „Daję mężczyźnie książkę”. Kolejność może się zmieniać zależnie od nacisku i od tego, co jest już znane rozmówcy; samą rolę odbiorcy nadal wskazuje przypadek.

Po zastąpieniu rzeczownika zaimkiem, czyli wyrazem takim jak „mu” lub „jej”, zmienia się forma i często szyk: Ich gebe es dem Mann — „Daję to mężczyźnie”; Ich gebe es ihm — „Daję mu to”. Rodzajników i zaimków nie należy mieszać: dem i ihm nie są wymiennymi rodzajnikami.

Starsze formy i inne użycia

W zwrotach takich jak zu Hause — „w domu” i nach Hause — „do domu” zachowała się dawna końcówka celownika -e. Nie dodajemy jej dzisiaj swobodnie do zwykłych rzeczowników: neutralnie mówimy mit dem Buch — „z książką”.

W potocznej mowie można też usłyszeć celownik tam, gdzie staranna norma pisana preferuje dopełniacz, czyli przypadek wyrażający między innymi przynależność. Przykładowo wegen dem Wetter — „z powodu pogody” — jest rozpowszechnione w mowie; w formalnym tekście bezpieczniej użyć wegen des Wetters. Nie oznacza to, że celownik dowolnie zastępuje pozostałe przypadki.

Jak ćwiczyć

  1. Przekształcaj całe grupy, nie same rodzajniki. Zapisz der Mann → dem Mann, die Frau → der Frau, das Kind → dem Kind, die Kinder → den Kindern. Potem ułóż zdania z helfen — „pomagać” i danken — „dziękować”. Przy nowych rzeczownikach zawsze notuj rodzaj oraz liczbę mnogą.
  2. Rozdzielaj odbiorcę i rzecz. Weź schemat „Daję komuś coś” i podstawiaj znane osoby oraz przedmioty: Ich gebe meiner Mutter den Schlüssel — „Daję mamie klucz”. Oznacz jednym kolorem celownik, drugim biernik. Sprawdzaj oddzielnie każdą grupę, zamiast odmieniać wszystkie wyrazy tak samo.
  3. Zbieraj połączenia z własnego dnia. Zapisz trzy prawdziwe informacje, np. mit dem Bus — „autobusem”, nach der Arbeit — „po pracy”, bei einer Freundin — „u przyjaciółki”. Następnego dnia zmień rzeczowniki i ponownie wybierz rodzajnik. Dzięki temu celownik zacznie kojarzyć się z sytuacją, a nie tylko tabelą.

Powiązane zagadnienia

Wymagania wstępne

Rodzajniki w bierniku w języku niemieckimA1

Koncepcje, które na tym bazują

Więcej koncepcji A2

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach