B1

Dopełniacz (Genitiv) w języku niemieckim

Genitiv

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

Genitiv, czyli niemiecki dopełniacz, wyraża m.in. przynależność: das Auto meines Vaters — „samochód mojego ojca”. W liczbie pojedynczej rodzaj męski i nijaki mają zwykle des + rzeczownik z końcówką -(e)s, a rodzaj żeński ma der; w liczbie mnogiej również używa się der. Dopełniacz występuje też po przyimkach wegen, trotz, während, statt: trotz des Regens — „mimo deszczu”.

Do czego służy dopełniacz?

Przypadek to forma wyrazu, która pokazuje jego rolę w wypowiedzi. Polski dopełniacz znasz z połączeń takich jak „dom sąsiada”, „koniec tygodnia” czy „podczas spotkania”. Niemiecki Genitiv często działa podobnie, dlatego sama idea nie jest trudna. Nowością są przede wszystkim rodzajniki — krótkie wyrazy stojące przed nazwami osób, rzeczy i pojęć — oraz inne końcówki niż w polszczyźnie.

Na poziomie B1 warto opanować dwa główne zastosowania: określanie, czyje coś jest lub czego jest częścią, oraz użycie po wybranych przyimkach, czyli wyrazach takich jak „podczas”, „mimo” i „zamiast”. Dopełniacz spotkasz w wiadomościach od administracji, opisach produktów, artykułach, umowach, ale również w zwykłych połączeniach typu „adres mojej siostry”.

Nie należy jednak przypisywać niemieckiego przypadku na podstawie polskiego tłumaczenia. Po polsku mówimy „nie mam samochodu”, ale po niemiecku Ich habe kein Auto — tutaj nie ma dopełniacza. Niemiecki przypadek zależy od niemieckiej konstrukcji, a nie od pytania, które pasuje do polskiego zdania.

Jak tworzyć i stosować Genitiv

Przynależność: najpierw rzecz, potem jej właściciel

Podstawowy schemat to nazwa rzeczy + określenie w dopełniaczu:

  • das Auto meines Vaters — samochód mojego ojca;
  • die Wohnung meiner Schwester — mieszkanie mojej siostry;
  • die Mitte der Stadt — środek miasta.

W tych połączeniach drugi człon wskazuje właściciela albo doprecyzowuje pierwszy. Nie zawsze chodzi o własność: miasto nie „posiada” środka w takim samym sensie, w jakim ktoś posiada samochód. Dopełniacz opisuje także części, związki i zależności.

Niemieckie pytanie wessen? oznacza „czyj?, czyja?, czyje?”. Wessen Auto ist das? znaczy „Czyj to samochód?”. Odpowiedzią może być Das ist das Auto meines Vaters — „To samochód mojego ojca”.

Ważne: każdy człon ma własną formę. W zdaniu Ich repariere das Auto meines Vaters — „Naprawiam samochód mojego ojca” — tylko meines Vaters jest dopełniaczem. Forma das Auto zależy od tego, że samochód jest naprawiany. Nie zmieniaj całego połączenia na dopełniacz tylko dlatego, że zawiera właściciela.

Rodzajniki określone i nieokreślone

Rzeczownik to wyraz nazywający np. osobę, przedmiot lub zjawisko: Vater — ojciec, Haus — dom, Regen — deszcz. Jego rodzaj gramatyczny, czyli przypisana mu kategoria męska, żeńska lub nijaka, decyduje o formie rodzajnika. Liczy się rodzaj niemieckiego słowa, nie polskiego odpowiednika: das Mädchen — „dziewczynka” — ma rodzaj nijaki.

Rodzajnik określony (der, die, das) zwykle wskazuje coś znanego lub bliżej określonego. Nieokreślony (ein, eine) wprowadza np. jedną z wielu osób lub rzeczy.

Rodzaj lub liczba Forma podstawowa Dopełniacz z rodzajnikiem określonym Dopełniacz z rodzajnikiem nieokreślonym
Męski der Vater des Vaters eines Vaters
Nijaki das Kind des Kindes eines Kindes
Żeński die Mutter der Mutter einer Mutter
Liczba mnoga die Kinder der Kinder —

Znaczenia słów z tabeli: Vater — ojciec, Kind — dziecko, Mutter — matka, Kinder — dzieci. Rodzajnik ein nie ma liczby mnogiej. O grupie bliżej określonych dzieci powiesz np. die Eltern der Kinder — „rodzice tych dzieci”.

Najpraktyczniej zapamiętać dwie pary:

  • męski i nijaki: des / eines, zwykle również końcówka rzeczownika;
  • żeński i liczba mnoga: der / einer, przy czym einer dotyczy tylko rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej.

Określenia „mój”, „twój”, „nasz” i przeczenie

Wyrazy takie jak mein — „mój” — odmieniają się w dopełniaczu według podobnego wzoru jak ein:

Rodzaj lub liczba „Mój” „Nasz” Przeczenie z kein
Męski meines Vaters unseres Vaters keines Vaters
Nijaki meines Kindes unseres Kindes keines Kindes
Żeński meiner Mutter unserer Mutter keiner Mutter
Liczba mnoga meiner Kinder unserer Kinder keiner Kinder

Całe wyrażenie pokazuje znaczenie lepiej niż sama końcówka: der Name meines Kindes — „imię mojego dziecka”, die Adresse unserer Mutter — „adres naszej matki”. Tak samo otrzymasz deines Bruders — „twojego brata”, seiner Schwester — „jego siostry” i ihrer Eltern — „jej rodziców” lub „ich rodziców”, zależnie od kontekstu. Grzecznościowe „Pana/Pani/Państwa” zachowuje wielką literę: die Adresse Ihrer Firma — „adres Pana/Pani/Państwa firmy”.

Kiedy rzeczownik dostaje -s, a kiedy -es?

Większość rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego w liczbie pojedynczej otrzymuje -s albo -es. Zapis -(e)s oznacza właśnie te dwa warianty, a nie dowolne pomijanie końcówki.

Forma podstawowa Dopełniacz Wskazówka
der Vater des Vaters ojciec; typowo samo -s
der Lehrer des Lehrers nauczyciel; po -er zwykle -s
das Auto des Autos samochód; po samogłosce zwykle -s
das Kind des Kindes dziecko; częste -es w krótkich słowach
das Haus des Hauses dom; po -s potrzebne -es
der Platz des Platzes miejsce; po -z potrzebne -es
der Tag des Tages / des Tags dzień; możliwe oba warianty

Nie ma prostej zasady „jedna sylaba zawsze -es”. W wielu krótkich słowach istnieją dwa poprawne warianty, np. des Films i des Filmes — „filmu”. Przy wątpliwości sprawdź formę dopełniacza w słowniku i ucz się jej razem z rzeczownikiem.

Rzeczowniki rodzaju żeńskiego zwykle pozostają bez zmian: die Tasche der Frau — „torba tej kobiety”. Tak samo nie dodaje się osobnej końcówki dopełniacza w liczbie mnogiej: die Zimmer der Kinder — „pokoje dzieci”. To istotny kontrast z celownikiem, czyli przypadkiem znanym z form typu mit den Kindern — „z dziećmi”: der Kinder, ale den Kindern.

Rzeczowniki męskie z końcówką -n lub -en

Nie wszystkie rzeczowniki męskie przyjmują -s. W tzw. odmianie słabej, czyli grupie, w której rzeczownik dostaje -n lub -en w większości przypadków, także dopełniacz ma tę końcówkę:

  • der Student → des Studenten — student → studenta;
  • der Mensch → des Menschen — człowiek → człowieka;
  • der Kollege → des Kollegen — kolega → kolegi;
  • der Herr → des Herrn — pan → pana.

Powiesz więc die E-Mail des Kollegen — „e-mail kolegi”, nie des Kollegens. Warto od razu poznać też częste formy des Namens — „nazwiska/imienia”, des Gedankens — „myśli” oraz des Herzens — „serca”. Nie pasują one w pełni do najprostszego schematu, dlatego najlepiej zapamiętać je jako gotowe formy.

Gdy pojawia się przymiotnik

Przymiotnik to wyraz opisujący cechę, np. „nowy”, „dobry”, „długi”. Po odmienionym rodzajniku przymiotnik w dopełniaczu ma -en we wszystkich rodzajach i obu liczbach:

  • das Dach des alten Hauses — dach starego domu;
  • die Nummer eines neuen Kunden — numer nowego klienta;
  • die Tasche meiner jüngeren Schwester — torba mojej młodszej siostry;
  • die Namen der neuen Mitarbeiter — nazwiska nowych pracowników.

W formie eines neuen Kunden działają jednocześnie trzy reguły: eines wskazuje dopełniacz rodzaju męskiego, neuen ma końcówkę przymiotnika, a Kunden należy do odmiany słabej. Nie zastępuj końcówki rzeczownika końcówką przymiotnika — potrzebne są obie.

Przyimki wegen, trotz, während i statt

W starannej niemczyźnie te cztery przyimki łączą się zasadniczo z dopełniaczem:

Przyimek Znaczenie Połączenie Tłumaczenie
wegen z powodu wegen des Wetters z powodu pogody
trotz mimo trotz des Regens mimo deszczu
während podczas während der Besprechung podczas spotkania
statt / anstatt zamiast statt eines Briefes zamiast listu

Dla osoby polskojęzycznej te połączenia są dość intuicyjne, bo polskie „z powodu”, „mimo”, „podczas” i „zamiast” także wymagają dopełniacza. Nadal trzeba jednak zastosować niemieckie końcówki: wegen meiner Arbeit — „z powodu mojej pracy”, ale wegen meines Berufs — „z powodu mojego zawodu”.

Uwaga na während: może być przyimkiem, ale również spójnikiem, czyli wyrazem łączącym części zdania. Porównaj:

  • Während des Essens sprechen wir nicht über die Arbeit. — Podczas posiłku nie rozmawiamy o pracy.
  • Während wir essen, sprechen wir nicht über die Arbeit. — Kiedy jemy, nie rozmawiamy o pracy.

W pierwszym zdaniu während łączy się z nazwą czynności w dopełniaczu. W drugim wprowadza osobne zdanie, w którym odmieniony czasownik essen stoi na końcu. Nie ma tam grupy rzeczownikowej wymagającej dopełniacza po während.

Przykłady w kontekście

Poniższe zdania pokazują zarówno przynależność, jak i użycie po przyimkach. Krótkie połączenia z podstawowych przykładów są tu osadzone w pełnych wypowiedziach.

Niemiecki Polski Na co zwrócić uwagę
Das Auto meines Vaters steht vor dem Haus. Samochód mojego ojca stoi przed domem. Forma „mojego ojca” ma końcówki -es i -s.
Trotz des Regens gehen wir spazieren. Mimo deszczu idziemy na spacer. Przyimek „mimo” z dopełniaczem.
Die Mitte der Stadt ist für Autos gesperrt. Środek miasta jest zamknięty dla samochodów. Dopełniacz określa część miasta, nie właściciela.
Kennst du die Adresse meiner Schwester? Znasz adres mojej siostry? Rodzaj żeński: końcówka -er w określeniu właścicielki.
Die Fenster des alten Hauses sind undicht. Okna starego domu są nieszczelne. Przymiotnik ma -en, a rzeczownik -es.
Wegen eines technischen Problems beginnt die Sitzung später. Z powodu problemu technicznego posiedzenie zacznie się później. Rodzaj nijaki z rodzajnikiem nieokreślonym.
Während der Fahrt höre ich Musik. Podczas jazdy słucham muzyki. Forma żeńska po przyimku.
Statt eines teuren Geschenks bringen wir einen Kuchen mit. Zamiast drogiego prezentu przyniesiemy ciasto. Dopełniacz obejmuje całą grupę po przyimku.
Die Eltern der Kinder warten draußen. Rodzice dzieci czekają na zewnątrz. Liczba mnoga bez dodatkowego -n.
Der Vorschlag des Kollegen ist sehr praktisch. Propozycja kolegi jest bardzo praktyczna. Rzeczownik słaby: -n zamiast -s.
Annas Bruder wohnt jetzt in Leipzig. Brat Anny mieszka teraz w Lipsku. Imię właścicielki stoi przed nazwą osoby.
Wegen der hohen Kosten suchen wir eine andere Wohnung. Z powodu wysokich kosztów szukamy innego mieszkania. Dopełniacz liczby mnogiej.

Najczęstsze błędy

1. Rodzajnik jest odmieniony, ale rzeczownik już nie

  • Niepoprawnie: Das ist das Auto meines Vater.
  • Poprawnie: Das ist das Auto meines Vaters. — To samochód mojego ojca.
  • Dlaczego: w rodzaju męskim zwykle zmienia się nie tylko określenie przed rzeczownikiem, lecz także sam rzeczownik. Zapamiętuj całe meines Vaters.

2. Końcówka -s dodana do rzeczownika żeńskiego

  • Niepoprawnie: Die Tasche der Mutters ist schwer.
  • Poprawnie: Die Tasche der Mutter ist schwer. — Torba matki jest ciężka.
  • Dlaczego: przy zwykłym rzeczowniku żeńskim końcówka -s nie oznacza dopełniacza. W tym połączeniu przypadek pokazuje der. Nie myl tego z imieniem Annas.

3. Końcówka celownika przeniesiona do dopełniacza liczby mnogiej

  • Niepoprawnie: Die Zimmer der Kindern sind klein.
  • Poprawnie: Die Zimmer der Kinder sind klein. — Pokoje dzieci są małe.
  • Dlaczego: Kindern pojawia się w celowniku, np. mit den Kindern — „z dziećmi”. Dopełniacz to der Kinder.

4. Każdy rzeczownik męski potraktowany tak samo

  • Niepoprawnie: Der Ausweis des Students liegt hier.
  • Poprawnie: Der Ausweis des Studenten liegt hier. — Dokument tożsamości studenta leży tutaj.
  • Dlaczego: Student należy do odmiany słabej. Nie dodawaj też obu końcówek naraz: forma Studentens jest błędna.

5. Końcówka przymiotnika skopiowana z rodzajnika

  • Niepoprawnie: Wegen des schlechtes Wetters bleiben wir zu Hause.
  • Poprawnie: Wegen des schlechten Wetters bleiben wir zu Hause. — Z powodu złej pogody zostajemy w domu.
  • Dlaczego: po des przymiotnik ma -en, choć rodzajnik kończy się na -es.

6. Dopełniacz wstawiony po von

  • Niepoprawnie: Das ist das Fahrrad von meines Bruders.
  • Poprawnie: Das ist das Fahrrad meines Bruders. / Das ist das Fahrrad von meinem Bruder. — To rower mojego brata.
  • Dlaczego: są to dwie różne konstrukcje. Dopełniacz nie potrzebuje von. Samo von wymaga celownika, stąd meinem Bruder.

Użycie w mowie i piśmie

Czy można zastąpić Genitiv konstrukcją z von?

W rozmowie von + celownik jest bardzo częstą alternatywą dla określenia właściciela: das Auto von meinem Vater — „samochód mojego ojca”. W starannym tekście zwięzłe das Auto meines Vaters brzmi zwykle lepiej. Nie oznacza to, że każde von jest potoczne albo gorsze. Bywa ono naturalne i potrzebne, np. w ein Freund von mir — „jeden z moich znajomych”.

Unikaj natomiast przenoszenia do formalnego tekstu regionalnych konstrukcji typu meinem Vater sein Auto — „samochód mojego ojca”. Możesz je usłyszeć, ale nie stanowią neutralnego wzorca do nauki pisania.

Celownik po wegen, trotz, während i statt

W języku potocznym, szczególnie po wegen, często usłyszysz celownik: wegen dem Wetter — „z powodu pogody”. Warianty celownikowe po omawianych przyimkach zależą również od regionu i konkretnej konstrukcji; nie wszystkie są równie częste. Na egzaminie i w neutralnym tekście najbezpieczniej wybierać wegen des Wetters, trotz des Regens, während des Gesprächs, statt eines Briefes.

Nie każdą formę z celownikiem należy jednak automatycznie uznawać za błąd. Gdy liczba mnoga występuje bez rodzajnika i przymiotnika, używa się m.in. wegen Problemen — „z powodu problemów”. Z wyraźnym określeniem wraca zwykły dopełniacz: wegen technischer Probleme — „z powodu problemów technicznych”.

Przy zaimkach, czyli wyrazach zastępujących nazwy osób lub rzeczy, spotkasz wegen mir — „z mojego powodu”. W starannej wypowiedzi można użyć meinetwegen. To słowo znaczy też, zależnie od kontekstu, „jak dla mnie” lub „niech będzie”. Nie próbuj tworzyć zwykłego rzeczownikowego schematu wegen meines, gdy chodzi o „z mojego powodu”.

Więcej szczegółów dla zaawansowanych

Imiona, nazwiska i apostrof

Imiona bez rodzajnika zwykle stoją przed określaną rzeczą i dostają -s, niezależnie od płci osoby:

  • Annas Tasche — torba Anny;
  • Peters Fahrrad — rower Petera;
  • Marias Wohnung — mieszkanie Marii.

Nie dodaje się tu zwykłego rodzajnika przed całością: standardowo Annas Tasche, nie die Annas Tasche. Nie stawia się też apostrofu przed -s: poprawna zwykła pisownia to Annas, nie Anna's.

Jeśli imię kończy się w zapisie na -s, -ss, -ß, -tz, -z lub -x, zamiast dodatkowego -s stawia się apostrof: Max’ Fahrrad — „rower Maksa”, Hans’ Wohnung — „mieszkanie Hansa”. W rozmowie wygodnym rozwiązaniem jest das Fahrrad von Max — „rower Maksa”.

Dopełniacz bez rodzajnika

Bez rodzajnika większą rolę przejmuje przymiotnik. W rodzaju żeńskim i liczbie mnogiej ma on zwykle końcówkę -er:

  • trotz großer Hitze — mimo wielkiego upału;
  • wegen hoher Kosten — z powodu wysokich kosztów.

W rodzaju męskim i nijakim, gdy rzeczownik ma -(e)s, typowa końcówka przymiotnika to -en:

  • wegen starken Regens — z powodu silnego deszczu;
  • trotz schlechten Wetters — mimo złej pogody.

To ważne rozszerzenie podstawowej reguły: brak rodzajnika nie oznacza automatycznie przymiotnika zakończonego na -es. Początkowo łatwiej budować pełniejsze formy z rodzajnikiem: wegen des starken Regens.

Dessen i deren: czyjś związek z osobą lub rzeczą

Formy dessen i deren pomagają powiedzieć „którego”, „której”, „których”, gdy chodzi o przynależność. Pojawiają się m.in. w zdaniach względnych, czyli dopowiedzeniach opisujących wcześniej wspomnianą osobę lub rzecz:

  • Das ist der Mann, dessen Auto gestohlen wurde. — To mężczyzna, którego samochód skradziono.
  • Das ist die Frau, deren Tochter hier arbeitet. — To kobieta, której córka tutaj pracuje.
  • Das sind die Nachbarn, deren Hund oft bellt. — To sąsiedzi, których pies często szczeka.

Dessen odnosi się do wcześniej wymienionego rzeczownika męskiego lub nijakiego, a deren do żeńskiego lub liczby mnogiej. Wybór zależy od właściciela, nie od rzeczy posiadanej: w drugim zdaniu deren odnosi się do kobiety.

Inne przyimki, czasowniki i stałe wyrażenia

W tekstach spotkasz także innerhalb — „w obrębie, w ciągu”, außerhalb — „poza”, aufgrund — „na podstawie, z powodu” oraz angesichts — „wobec”. Przykłady: innerhalb eines Monats — „w ciągu miesiąca”, außerhalb der Stadt — „poza miastem”, aufgrund eines Fehlers — „z powodu błędu”. Polski przekład może mieć inny przypadek, choć po niemiecku nadal występuje dopełniacz.

Niektóre czasowniki także wymagają dopełniacza. Das bedarf einer Erklärung znaczy „To wymaga wyjaśnienia”. Takie konstrukcje są często bardziej formalne; najlepiej uczyć się całego połączenia czasownika z przypadkiem zamiast próbować dopasowywać je do polskiej odmiany.

Do zapamiętania jako gotowe zwroty nadają się eines Tages — „pewnego dnia” oraz meines Erachtens — „moim zdaniem”. Nie wyrażają własności i nie wynikają z czterech podstawowych przyimków. Pokazują, że dopełniacz ma też utrwalone zastosowania okolicznikowe, czyli dopowiadające np. czas lub punkt widzenia.

Nie każda zależność oznacza właściciela

W połączeniu die Entscheidung des Gerichts — „decyzja sądu” — sąd podejmuje decyzję. Natomiast die Renovierung des Hauses — „remont domu” — dotyczy domu, który jest remontowany. Ta sama forma gramatyczna może więc określać wykonawcę albo to, czego działanie dotyczy. Jeśli tekst dopuszcza dwie interpretacje, lepiej doprecyzować sens pełnym zdaniem niż polegać wyłącznie na końcówce dopełniacza.

Jak ćwiczyć

  1. Buduj małe zestawy wokół rzeczywistej sytuacji. Opisz rodzinne przedmioty: „klucze mojego ojca”, „telefon mojej siostry”, „pokój dzieci”. Zapisz die Schlüssel meines Vaters, das Handy meiner Schwester, das Zimmer der Kinder. Zaznacz osobno końcówkę przed rzeczownikiem i końcówkę samego rzeczownika.
  2. Łącz jeden przyimek z różnymi rodzajami. Do wegen dopisz kolejno des Regens, der Arbeit, des Wetters, der Kosten — „z powodu deszczu, pracy, pogody, kosztów”. Potem utwórz pełne zdania. Dzięki temu nie zapamiętasz błędnej reguły „po wegen zawsze des”.
  3. Porównuj styl, nie tylko poprawność. Przekształć das Fahrrad von meinem Bruder w das Fahrrad meines Bruders — „rower mojego brata”. Następnie w krótkim artykule prasowym wyszukaj pięć form dopełniacza i ustal, czy wyrażają zależność między rzeczownikami, czy wynikają z przyimka. Przy nowych słowach sprawdzaj też, czy nie należą do odmiany słabej.

Powiązane zagadnienia

Wymagania wstępne

Rodzajniki w celowniku w języku niemieckimA2

Więcej koncepcji B1

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach