A2

Przyimki dwukierunkowe w języku niemieckim

Wechselpräpositionen

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

Dziewięć niemieckich przyimków — an, auf, hinter, in, neben, über, unter, vor, zwischen — łączy się w opisach przestrzeni z dwoma przypadkami, czyli formami wyrazów pokazującymi ich rolę w zdaniu. Akkusativ (biernik) wskazuje zwykle cel przemieszczenia: Ich lege das Buch auf den Tisch — „Kładę książkę na stole”. Dativ (celownik) określa miejsce: Das Buch liegt auf dem Tisch — „Książka leży na stole”. Nie pytaj tylko, czy ktoś się rusza: ważniejsze jest, czy wyrażenie odpowiada na wohin? — dokąd?, czy na wo? — gdzie?.

Na czym polega ta różnica?

Nazwa Wechselpräpositionen, po polsku „przyimki dwukierunkowe” lub „przyimki zmienne”, oznacza przyimki, po których przypadek zależy od znaczenia całego wyrażenia. Przyimek to krótki wyraz, taki jak „w”, „na” czy „pod”, który łączy się z określeniem osoby, rzeczy albo miejsca. Ten temat pojawia się zwykle na poziomie A2 i pozwala precyzyjnie mówić o mieszkaniu, drodze do pracy, odkładaniu rzeczy oraz poruszaniu się po mieście.

Osoba polskojęzyczna zna podobne rozróżnienie: „idę do kuchni”, ale „jestem w kuchni”; „wkładam coś pod stół”, ale „trzymam coś pod stołem”. Nie da się jednak kopiować polskich końcówek ani nazw przypadków. Polskiemu „w kuchni” odpowiada niemiecki celownik, choć po polsku jest to miejscownik. Polskie „kładę książkę na stole” również nie pokazuje wprost niemieckiego wyboru biernika.

Najłatwiej wyobrazić sobie dwie sceny: strzałkę prowadzącą do nowego miejsca oraz obszar, w którym coś już się znajduje lub odbywa. Niemiecki często zaznacza tę różnicę w rodzajniku, czyli wyrazie stojącym przed rzeczownikiem i wskazującym między innymi jego rodzaj. Rzeczownik to nazwa osoby, rzeczy lub pojęcia, na przykład Tisch — „stół”.

Jak wybierać przypadek?

Najpierw znaczenie, potem końcówka

Dla podstawowych opisów przestrzeni wystarcza następująca zasada:

Co chcesz wyrazić? Wybór przypadku Przykład niemiecki Znaczenie po polsku
Dokąd ktoś lub coś trafia? Biernik Ich gehe in den Garten. Idę do ogrodu.
Gdzie ktoś lub coś jest? Celownik Ich bin im Garten. Jestem w ogrodzie.
Gdzie odbywa się ruch? Celownik Ich laufe im Garten. Biegam w ogrodzie.
Dokąd przenoszony jest przedmiot? Biernik Ich stelle die Tasche neben den Stuhl. Stawiam torbę obok krzesła.

W trzecim przykładzie osoba biega, ale ogród jest miejscem biegania, a nie celem, do którego dopiero wbiega. To najważniejsza poprawka do szkolnego skrótu „ruch = biernik”.

Porównaj też:

  • Die Kinder springen auf dem Bett. — „Dzieci skaczą na łóżku”. Są na nim i tam skaczą.
  • Die Kinder springen auf das Bett. — „Dzieci wskakują na łóżko”. Łóżko jest celem skoku.

Sam czasownik, czyli wyraz określający czynność lub stan, nie wystarcza do wyboru przypadku. W obu zdaniach występuje springen, a przypadek zmienia znaczenie.

Wszystkie dziewięć przyimków

Nie ucz się wyłącznie listy. Do każdego przyimka warto zapamiętać parę zdań: czynność prowadzącą do określonego położenia oraz opis tego położenia.

Przyimek Podstawowe znaczenie Cel — biernik Po polsku Miejsce — celownik Po polsku
an przy, przy powierzchni Ich hänge das Bild an die Wand. Wieszam obraz na ścianie. Das Bild hängt an der Wand. Obraz wisi na ścianie.
auf na powierzchni Ich lege das Heft auf den Tisch. Kładę zeszyt na stole. Das Heft liegt auf dem Tisch. Zeszyt leży na stole.
hinter za Ich stelle die Kiste hinter die Tür. Stawiam skrzynkę za drzwiami. Die Kiste steht hinter der Tür. Skrzynka stoi za drzwiami.
in w, do środka Ich lege das Brot in den Schrank. Wkładam chleb do szafki. Das Brot liegt im Schrank. Chleb jest w szafce.
neben obok Ich stelle den Stuhl neben das Bett. Stawiam krzesło obok łóżka. Der Stuhl steht neben dem Bett. Krzesło stoi obok łóżka.
über nad, ponad Ich hänge die Lampe über den Tisch. Wieszam lampę nad stołem. Die Lampe hängt über dem Tisch. Lampa wisi nad stołem.
unter pod Ich schiebe den Koffer unter das Bett. Wsuwam walizkę pod łóżko. Der Koffer liegt unter dem Bett. Walizka leży pod łóżkiem.
vor przed Ich stelle das Fahrrad vor das Haus. Stawiam rower przed domem. Das Fahrrad steht vor dem Haus. Rower stoi przed domem.
zwischen między Ich stelle den Tisch zwischen die Stühle. Stawiam stół między krzesłami. Der Tisch steht zwischen den Stühlen. Stół stoi między krzesłami.

Przy an często chodzi o kontakt z pionową powierzchnią albo położenie przy krawędzi. Auf typowo opisuje powierzchnię, na której coś spoczywa. Nie jest to jednak sztywna reguła geometryczna dla wszystkich połączeń: część wyrażeń trzeba poznawać jako całość.

Co zmienia się w rodzajnikach?

Rodzaj niemieckiego rzeczownika trzeba zapamiętywać razem z nim. Nie zawsze zgadza się z polskim: das Bett to „łóżko”, ale der Stuhl to „krzesło”. Poniżej znajdują się formy rodzajnika określonego, używanego między innymi wtedy, gdy wiadomo, o jaki przedmiot chodzi.

Rodzaj lub liczba Forma słownikowa Biernik — dokąd? Celownik — gdzie?
Męski der Tisch auf den Tisch auf dem Tisch
Żeński die Bank auf die Bank auf der Bank
Nijaki das Bett auf das Bett auf dem Bett
Liczba mnoga die Stühle zwischen die Stühle zwischen den Stühlen

W liczbie mnogiej celownik zwykle dodaje rzeczownikowi -n, jeśli wyraz nie ma już końcówki -n lub -en. Stąd die Stühle → den Stühlen. Nie dodajemy go do liczby mnogiej zakończonej na -s: zwischen den Autos — „między samochodami”.

Podobna zmiana zachodzi przy rodzajniku nieokreślonym, czyli odpowiedniku „jakiś, pewien”, oraz przy wyrazach takich jak mein — „mój” i kein — „żaden”.

Rodzaj Biernik Celownik Znaczenie całego zestawienia
Męski in einen Schrank in einem Schrank do jakiejś szafki / w jakiejś szafce
Żeński in eine Tasche in einer Tasche do jakiejś torby / w jakiejś torbie
Nijaki in ein Zimmer in einem Zimmer do jakiegoś pokoju / w jakimś pokoju
Męski, z określeniem właściciela auf meinen Tisch auf meinem Tisch na mój stół / na moim stole

Nie każdy przypadek rozpoznasz więc po zmianie der na den. W rodzaju żeńskim i nijakim biernik ma tu tę samą postać rodzajnika co forma słownikowa.

Przydatne pary czasowników

W opisach układania rzeczy często występują pary:

  • legen / liegen — „kłaść / leżeć”: Ich lege den Schlüssel auf den Tisch — „Kładę klucz na stole”; Der Schlüssel liegt auf dem Tisch — „Klucz leży na stole”.
  • stellen / stehen — „stawiać / stać”: Ich stelle die Flasche in den Kühlschrank — „Wstawiam butelkę do lodówki”; Die Flasche steht im Kühlschrank — „Butelka stoi w lodówce”.
  • sich setzen / sitzen — „siadać / siedzieć”: Ich setze mich auf den Stuhl — „Siadam na krześle”; Ich sitze auf dem Stuhl — „Siedzę na krześle”.
  • hängen / hängen — „wieszać / wisieć”: Ich hänge die Jacke an den Haken — „Wieszam kurtkę na haczyku”; Die Jacke hängt am Haken — „Kurtka wisi na haczyku”.

Te pary pomagają zauważyć różnicę między nadawaniem położenia a jego opisywaniem. Nie oznacza to jednak, że każdy niemiecki przedmiot musi zawsze „stać” lub „leżeć” dokładnie tak, jak powiedzielibyśmy po polsku.

Przykłady w codziennych sytuacjach

W poniższych zdaniach zwróć uwagę nie tylko na rodzajnik, lecz także na to, co dokładnie opisuje wyrażenie z przyimkiem.

Po niemiecku Po polsku Na co zwrócić uwagę
Ich lege das Buch auf den Tisch. Kładę książkę na stole. Książka trafia na stół: biernik.
Das Buch liegt auf dem Tisch. Książka leży na stole. Opis położenia: celownik.
Er geht in die Küche. On idzie do kuchni. Kuchnia jest celem: biernik.
Er geht in der Küche auf und ab. On chodzi po kuchni tam i z powrotem. Kuchnia jest miejscem chodzenia: celownik.
Wir setzen uns ans Fenster. Siadamy przy oknie. Zajmujemy miejsce przy oknie: biernik.
Wir sitzen am Fenster. Siedzimy przy oknie. Miejsce siedzenia: celownik.
Stell die Schuhe bitte unter die Bank. Postaw proszę buty pod ławką. Buty mają trafić pod ławkę.
Die Schuhe stehen unter der Bank. Buty stoją pod ławką. Buty już tam są.
Sie stellt sich neben ihren Bruder. Ona staje obok swojego brata. Zajmuje nowe położenie: biernik.
Sie steht neben ihrem Bruder. Ona stoi obok swojego brata. Opisuje miejsce: celownik.
Der Hund läuft hinter das Haus. Pies biegnie za dom. Biegnie do miejsca za domem.
Der Hund läuft hinter dem Haus. Pies biega za domem. Ruch odbywa się za domem.
Zwischen den Häusern gibt es einen kleinen Garten. Między domami jest mały ogród. Celownik liczby mnogiej.
Häng den Spiegel bitte über das Waschbecken. Powieś proszę lustro nad umywalką. Docelowe położenie lustra: biernik.
Vor der Apotheke warten schon drei Leute. Przed apteką czekają już trzy osoby. Miejsce czekania: celownik.

Najczęstsze błędy

1. Każdy ruch traktowany jako powód do użycia biernika

  • Błędnie w znaczeniu „pływam w basenie”: Ich schwimme in das Schwimmbad.
  • Poprawnie: Ich schwimme im Schwimmbad. — „Pływam na basenie”.
  • Dlaczego: basen jest miejscem pływania. Biernik sugerowałby wpłynięcie do niego, a nie pływanie w środku.

2. Celownik, gdy coś dopiero trafia na miejsce

  • Błędnie w znaczeniu „wkładam telefon do torby”: Ich lege das Handy in der Tasche.
  • Poprawnie: Ich lege das Handy in die Tasche. — „Wkładam telefon do torby”.
  • Dlaczego: torba jest celem przeniesienia telefonu. To, że po polsku używamy tutaj „do”, nie zmienia niemieckiego przyimka in.

3. Przenoszenie polskiego „na” zawsze jako auf

  • Błędnie przy obrazie wiszącym na pionowej ścianie: Das Bild hängt auf der Wand.
  • Poprawnie: Das Bild hängt an der Wand. — „Obraz wisi na ścianie”.
  • Dlaczego: w tym połączeniu niemiecki używa an. Poprawny przypadek nie wystarczy, jeżeli sam przyimek jest źle dobrany.

4. Łączenie każdego dokąd? z biernikiem

  • Błędnie: Ich gehe zu den Bahnhof.
  • Poprawnie: Ich gehe zum Bahnhof. — „Idę na dworzec”.
  • Dlaczego: zu nie należy do dziewięciu przyimków dwukierunkowych; wymaga celownika także przy celu podróży. Zum oznacza zu dem. Reguła „dokąd? — biernik” dotyczy omawianych tu przyimków w ich użyciu przestrzennym, a nie wszystkich niemieckich przyimków.

5. Pomijanie końcówki liczby mnogiej

  • Błędnie: Die Tasche liegt zwischen den Stühle.
  • Poprawnie: Die Tasche liegt zwischen den Stühlen. — „Torba leży między krzesłami”.
  • Dlaczego: celownik liczby mnogiej ma tutaj zarówno rodzajnik den, jak i końcówkę -n przy rzeczowniku.

Ważne uwagi o użyciu

Skrócone połączenia z rodzajnikiem

W codziennym języku przyimek i rodzajnik często łączą się w jeden wyraz. To zwyczajne formy języka ogólnego, nie błędy ani wyłącznie potoczne skróty.

Połączenie Przykład Przypadek Tłumaczenie przykładu
in dem → im im Zimmer Celownik w pokoju
in das → ins ins Zimmer Biernik do pokoju
an dem → am am Fenster Celownik przy oknie
an das → ans ans Fenster Biernik do miejsca przy oknie
auf das → aufs aufs Bett Biernik na łóżko

Pełna forma pozostaje możliwa, zwłaszcza gdy mocno wskazujemy konkretny przedmiot: in dem Haus, nicht in diesem — „w tamtym domu, nie w tym”. Nie skracaj jednak dowolnych połączeń według własnego pomysłu: nie ma analogicznej standardowej formy zastępującej auf dem.

Pytania pomagają, ale nie tłumacz ich mechanicznie

Po polsku naturalnie pytamy „Gdzie położyć książkę?”, choć chodzi o docelowe miejsce. Po niemiecku właściwe pytanie w tej sytuacji brzmi Wohin soll ich das Buch legen? — „Gdzie mam położyć książkę?”. Zamiast opierać się na samym polskim słowie „gdzie”, ustal, czy pytasz o wynik umieszczenia, czy o obecne położenie.

Podobnie „nad morzem” to często am Meer, a nie dosłownie wyrażenie z über. Wir sind am Meer znaczy „Jesteśmy nad morzem”; Wir fahren ans Meer — „Jedziemy nad morze”. Ucz się takich zestawień parami.

Dla dociekliwych — poza podstawową regułą

Poniższe zagadnienia można zostawić na później. Nie unieważniają podstawowego rozróżnienia miejsca i celu, lecz pokazują, dlaczego nie da się całego niemieckiego systemu sprowadzić do hasła „ruch albo bezruch”.

Biernik może też wskazywać trasę

Przyimek über z biernikiem opisuje również drogę przez coś lub ponad czymś:

  • Wir gehen über die Brücke. — „Przechodzimy przez most”.
  • Das Flugzeug fliegt über die Stadt. — „Samolot przelatuje nad miastem”.

Nie chodzi tu o zatrzymanie się na moście ani o umieszczenie samolotu w nowym położeniu nad miastem. Wyrażenie wyznacza trasę. Dla porównania Das Flugzeug kreist über der Stadt — „Samolot krąży nad miastem” — przedstawia przestrzeń nad miastem jako obszar krążenia i używa celownika. Także zdanie z fliegen i celownikiem może opisywać lot odbywający się nad określonym miejscem; różnicę tworzy sposób przedstawienia sytuacji, nie sam czasownik.

Znaczenia czasowe mają własne zasady

Pytania wo? i wohin? są narzędziem do opisu przestrzeni. Nie wyjaśnią wyrażeń czasu:

  • am Montag — „w poniedziałek”: an z celownikiem;
  • in einer Woche — „za tydzień”: in z celownikiem;
  • vor dem Essen — „przed posiłkiem”: vor z celownikiem;
  • über die Feiertage — „przez okres świąt”: über z biernikiem.

Takie połączenia poznawaj osobno. In einer Woche może również, w odpowiednim kontekście, oznaczać czas potrzebny na wykonanie zadania: Er hat das Buch in einer Woche gelesen — „Przeczytał książkę w tydzień”. Wybór znaczenia zależy od zdania, ale nie staje się przez to wyborem między miejscem a kierunkiem.

Połączenia z czasownikami trzeba zapamiętać

Niektóre czasowniki wymagają określonego przyimka i przypadku, mimo że nie opisują fizycznego położenia:

Zdanie Tłumaczenie Stałe połączenie
Ich denke an dich. Myślę o tobie. an z biernikiem
Sie nimmt an dem Kurs teil. Ona uczestniczy w kursie. an z celownikiem
Wir warten auf den Bus. Czekamy na autobus. auf z biernikiem
Wir sprechen über den Film. Rozmawiamy o filmie. über z biernikiem

W tych zdaniach nie wybieramy przypadku przez wyobrażanie sobie strzałki. Zapamiętujemy całe połączenie, na przykład warten auf z biernikiem — „czekać na”. Przy formach takich jak dich — „ciebie” — przypadek pokazuje zaimek, czyli wyraz zastępujący nazwę osoby lub rzeczy, a nie rodzajnik.

Przypadek przyimka to nie przypadek całego zdania

W zdaniu Ich lege das Buch auf den Tisch — „Kładę książkę na stole” — występują dwa bierniki, ale z różnych powodów. Das Buch wskazuje przedmiot, który kładę, a auf den Tisch określa cel jego przeniesienia. W zdaniu Ich suche das Buch auf dem Tisch — „Szukam książki na stole” — książka nadal jest przedmiotem czynności, lecz auf dem Tisch opisuje miejsce i ma celownik.

Praktyczny wniosek: rozpatruj osobno każdą grupę wyrazów. Niemieckie zdanie nie ma jednego wspólnego przypadku, który należałoby zastosować wszędzie.

Jak ćwiczyć skutecznie?

  1. Opisuj odkładanie rzeczy i jego rezultat. Weź klucz, kubek i torbę. Powiedz na przykład: Ich lege den Schlüssel auf den Tisch — „Kładę klucz na stole”, a potem Der Schlüssel liegt auf dem Tisch — „Klucz leży na stole”. Zmieniaj miejsce i rodzaj rzeczownika, nie tylko sam przedmiot.
  2. Ćwicz ten sam ruch w dwóch znaczeniach. Zestawiaj Ich laufe in den Park — „Wbiegam do parku” z Ich laufe im Park — „Biegam w parku”. Przy każdym zdaniu narysuj strzałkę do obszaru albo ruch wewnątrz obszaru. To utrwala właściwą zasadę lepiej niż zapamiętanie samego hasła „ruch”.
  3. Sprawdzaj odpowiedź w trzech krokach. Najpierw wybierz przyimek, potem ustal miejsce, cel lub trasę, a na końcu dobierz formę rodzajnika i rzeczownika. Spróbuj uzupełnić: Das Buch liegt auf ___ Tisch — „Książka leży na stole”; Ich lege es auf ___ Tisch — „Kładę ją na stole”; Wir laufen zwischen ___ Häusern — „Biegamy między domami”. Odpowiedzi to kolejno dem, den, den.

Powiązane zagadnienia

Wymagania wstępne

Rodzajniki w celowniku w języku niemieckimA2

Więcej koncepcji A2