A1

Przeczenie nicht i kein w języku niemieckim

Verneinung mit nicht/kein

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

Kein przeczy rzeczownikowi (nazwie osoby, rzeczy lub pojęcia), który w zdaniu twierdzącym miałby ein/eine albo występowałby bez rodzajnika: Das ist kein Hund — „To nie jest pies”, Ich habe keine Zeit — „Nie mam czasu”. Nicht służy do pozostałych przeczeń, na przykład czynności lub cechy: Ich verstehe nicht — „Nie rozumiem”, Das ist nicht teuer — „To nie jest drogie”. Kein zmienia końcówkę, a nicht jest nieodmienne; jego miejsce zależy od tego, czemu zaprzeczasz.

Na czym polega niemieckie przeczenie?

Po polsku często wystarczy postawić „nie” przed czasownikiem: „Nie pracuję”, „Nie mam samochodu”, „Nie znam tej osoby”. W niemieckim wybór jest nieco inny: najpierw ustalasz, czy przeczenie ma objąć rzeczownik, czy inną część wypowiedzi. Dlatego polskiemu „nie mam” może odpowiadać zarówno Ich habe kein…, jak i Ich habe … nicht.

To zagadnienie pojawia się już na poziomie A1. Przydaje się w sklepie, podczas umawiania spotkania, przy opisywaniu mieszkania i przy wyjaśnianiu, że czegoś nie rozumiesz. Nie chodzi tylko o zapamiętanie dwóch słówek: trzeba też rozpoznać rodzajnik, czyli krótkie słowo stojące przed niemieckim rzeczownikiem, takie jak ein lub der.

Na początek opanuj wybór między nicht i kein oraz kilka typowych wzorów zdania. Pełną odmianę kein i późniejsze subtelności znajdziesz niżej, oddzielone od podstawowej reguły.

Jak tworzyć przeczenia?

1. Kiedy wybierać kein?

Kein zajmuje miejsce rodzajnika nieokreślonego ein/eine, który wprowadza jakąś osobę lub rzecz, a nie wskazuje konkretnej, wcześniej znanej. Nie dodawaj więc kein do ein: zastąp jedno drugim.

Zdanie twierdzące Przeczenie Znaczenie przeczenia
Das ist ein Hund. Das ist kein Hund. To nie jest pies.
Das ist eine Rechnung. Das ist keine Rechnung. To nie jest rachunek.
Ich habe ein Auto. Ich habe kein Auto. Nie mam samochodu.
Ich brauche einen Termin. Ich brauche keinen Termin. Nie potrzebuję terminu wizyty.

Używaj kein także wtedy, gdy rzeczownik w zdaniu twierdzącym nie ma rodzajnika, a mówisz o braku czegoś lub o zerowej liczbie rzeczy:

  • Ich habe Zeit. → Ich habe keine Zeit. — Mam czas. → Nie mam czasu.
  • Wir kaufen Brot. → Wir kaufen kein Brot. — Kupujemy chleb. → Nie kupujemy chleba.
  • Hier sind Stühle. → Hier sind keine Stühle. — Tutaj są krzesła. → Tutaj nie ma krzeseł.

To ważne zwłaszcza przy liczbie mnogiej: nie ma niemieckiego odpowiednika liczby mnogiej ein, ale przeczenie keine jak najbardziej istnieje.

Jeśli przed rzeczownikiem stoi przymiotnik (wyraz opisujący cechę, np. „nowy”), kein nadal przeczy całej grupie: Das ist kein neues Problem — „To nie jest nowy problem”. Sam przymiotnik nie wymusza użycia nicht.

2. Kiedy wybierać nicht?

Nicht przeczy między innymi:

  • czynności: Ich arbeite nicht. — Nie pracuję.
  • cesze: Der Kaffee ist nicht heiß. — Kawa nie jest gorąca.
  • sposobowi działania, wyrażonemu przysłówkiem (wyrazem mówiącym np. jak coś robimy): Sie fährt nicht schnell. — Ona nie jedzie szybko.
  • miejscu lub kierunkowi: Wir fahren nicht nach Berlin. — Nie jedziemy do Berlina.
  • rzeczownikowi z rodzajnikiem określonym, wskazującym konkretną rzecz: Ich kaufe den Mantel nicht. — Nie kupuję tego płaszcza.
  • rzeczownikowi ze słowem wskazującym właściciela: Das ist nicht mein Schlüssel. — To nie jest mój klucz.

Nie kieruj się zatem samą obecnością rzeczownika. W den Mantel oraz mein Schlüssel rzecz jest już określona, więc nie zastępujesz jej określenia przez kein.

Porównaj:

  • Ich kaufe keinen Mantel. — Nie kupuję płaszcza. Mówię ogólnie, że nie kupuję żadnego.
  • Ich kaufe den Mantel nicht. — Nie kupuję tego płaszcza. Chodzi o konkretny, rozpatrywany płaszcz.

3. Podstawowa odmiana kein

Kein odmienia się według rodzaju, liczby i przypadku. Przypadek to forma pokazująca rolę wyrazu w zdaniu, podobnie jak polskie „pies”, „psa”, „psu”. Rodzaj niemieckiego rzeczownika trzeba znać z jego rodzajnikiem: nie zawsze odpowiada rodzajowi polskiego tłumaczenia.

Na początek najważniejsze są dwa przypadki:

  • Mianownik: wskazuje między innymi podmiot, czyli osobę lub rzecz, o której mówimy, że coś robi. Występuje też po sein — „być”: Das ist kein Hund — „To nie jest pies”.
  • Biernik: często wskazuje dopełnienie bliższe, czyli to, czego bezpośrednio dotyczy czynność: co mam, kupuję lub widzę. Na przykład Ich sehe keinen Hund — „Nie widzę psa”.
Przypadek Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Liczba mnoga
Mianownik kein Hund keine Tasche kein Auto keine Kinder
Biernik keinen Hund keine Tasche kein Auto keine Kinder

Znaczenia przykładów: Hund — pies, Tasche — torba, Auto — samochód, Kinder — dzieci. W tych dwóch przypadkach wyraźną zmianę widać przy rodzaju męskim: kein → keinen.

Uwaga dla polskiego czytelnika: po polsku „mam samochód” zmienia się w „nie mam samochodu”. Niemieckie przeczenie nie powoduje automatycznej zmiany przypadku. Czasownik haben nadal łączy się z biernikiem: Ich habe einen Hund → Ich habe keinen Hund — „Mam psa → Nie mam psa”.

4. Gdzie stawiać nicht?

Nie przenoś polskiego szyku mechanicznie do niemieckiego. Nicht nie stoi po prostu zawsze przed czasownikiem ani zawsze na końcu zdania.

Przed zaprzeczaną cechą lub wyróżnioną informacją:

  • Das ist nicht teuer. — To nie jest drogie.
  • Wir treffen uns nicht heute, sondern morgen. — Spotykamy się nie dzisiaj, lecz jutro.
  • Sie wohnt nicht in Hamburg. — Ona nie mieszka w Hamburgu.

Blisko końca prostego zdania, gdy zaprzeczasz całej czynności:

  • Ich verstehe nicht. — Nie rozumiem.
  • Er kommt heute nicht. — On dzisiaj nie przyjdzie.
  • Ich kenne ihn nicht. — Nie znam go.

W ostatnim przykładzie ihn — „go” — pozostaje przed nicht. Nie trzeba przesuwać tego krótkiego słowa na koniec.

Przed końcową częścią czasownika, gdy czasownik składa się w zdaniu z kilku elementów:

Niemiecki Polski Wzór
Ich kann heute nicht kommen. Nie mogę dzisiaj przyjść. Przed bezokolicznikiem, czyli podstawową formą czasownika: „przyjść”.
Ich habe die Nachricht nicht gelesen. Nie przeczytałem wiadomości. Przed imiesłowem, czyli formą czasownika używaną tutaj do utworzenia czasu przeszłego.
Ich rufe heute nicht an. Dzisiaj nie zadzwonię. Przed oddzieloną cząstką czasownika rozdzielnego, czyli takiego, którego początek może stać osobno.

Są też wyrażenia, które trzymają się blisko czasownika, na przykład Klavier spielen — „grać na pianinie”. Naturalne przeczenie to Ich spiele nicht Klavier — „Nie gram na pianinie”. Dlatego zasada „nicht zawsze na końcu” szybko przestaje wystarczać.

Przykłady w codziennych sytuacjach

W poniższych zdaniach zwróć uwagę zarówno na wybór przeczenia, jak i na jego miejsce. Tłumaczenia oddają naturalny sens po polsku, nie szyk słowo po słowie.

Niemiecki Polski Na co zwrócić uwagę
Ich verstehe nicht. Nie rozumiem. Przeczenie całej czynności.
Das ist kein Hund. To nie jest pies. Zamiast „ein Hund”.
Er kommt heute nicht. On dzisiaj nie przyjdzie. „Nicht” po informacji o czasie.
Wir haben keine Milch mehr. Nie mamy już mleka. Brak czegoś; „mehr” dodaje znaczenie „już”.
Ich brauche keinen Kassenbon. Nie potrzebuję paragonu. Rodzaj męski w bierniku.
Der Laden ist nicht geöffnet. Sklep nie jest otwarty. Przeczenie stanu.
Das ist nicht meine Tasche. To nie jest moja torba. „Meine” pozostaje na swoim miejscu.
Ich nehme den Bus heute nicht. Dzisiaj nie pojadę tym autobusem. Konkretny autobus z rodzajnikiem określonym.
Im Kühlschrank sind keine Eier. W lodówce nie ma jajek. „Keine” w liczbie mnogiej.
Wir können hier nicht parken. Nie możemy tutaj parkować. „Nicht” przed końcowym czasownikiem.
Sie hat die Rechnung nicht bezahlt. Ona nie zapłaciła rachunku. „Nicht” przed formą „bezahlt”.
Ich fahre nicht mit dem Auto, sondern mit dem Zug. Jadę nie samochodem, lecz pociągiem. Przeczenie sposobu podróży.

Najczęstsze błędy

1. Nicht zamiast kein przy nieokreślonej rzeczy

  • Błędnie w zwykłym znaczeniu braku: Ich habe nicht ein Auto.
  • Poprawnie: Ich habe kein Auto. — Nie mam samochodu.
  • Dlaczego: Nie chodzi o liczbę „jeden”, lecz o to, że nie posiadasz samochodu. Przy takim znaczeniu ein Auto zastępujemy przez kein Auto. Szczególne użycia nicht ein opisano w części dla bardziej zaawansowanych.

2. Kein przed określeniem właściciela

  • Błędnie: Das ist kein mein Schlüssel.
  • Poprawnie: Das ist nicht mein Schlüssel. — To nie jest mój klucz.
  • Dlaczego: Mein już określa rzeczownik. Nie poprzedzamy go dodatkowym kein.

3. Brak końcówki w bierniku rodzaju męskiego

  • Błędnie: Ich brauche kein Stift.
  • Poprawnie: Ich brauche keinen Stift. — Nie potrzebuję długopisu.
  • Dlaczego: Der Stift ma rodzaj męski, a po brauchen w tym zdaniu potrzebny jest biernik: einen Stift → keinen Stift.

4. Polskie „nie” tuż przed odmienionym czasownikiem

  • Błędnie: Ich nicht verstehe.
  • Poprawnie: Ich verstehe nicht. — Nie rozumiem.
  • Dlaczego: W zwykłym niemieckim zdaniu oznajmującym odmieniony czasownik zajmuje drugie miejsce składniowe. Nie wstawiaj przed niego nicht tylko dlatego, że tak układa się polskie zdanie.

5. Nicht po końcowej formie czasownika

  • Błędnie: Ich kann kommen nicht.
  • Poprawnie: Ich kann nicht kommen. — Nie mogę przyjść.
  • Dlaczego: Końcowa podstawowa forma kommen pozostaje na końcu, a nicht stawiamy przed nią.

6. Polskie podwójne przeczenie w niemieckim

  • Błędnie w znaczeniu „Nie mam czasu”: Ich habe keine Zeit nicht.
  • Poprawnie: Ich habe keine Zeit. — Nie mam czasu.
  • Dlaczego: Keine samo wystarcza do przeczenia. Niemiecki nie wymaga dodatkowego nicht, choć polskie „żaden” zwykle łączy się z „nie”, jak w „Nie mam żadnych pytań”.

Uwagi dotyczące użycia

Nein to odpowiedź, nicht i kein budują zdanie

Nein znaczy „nie” jako samodzielna odpowiedź. Nie zastępuje nicht ani kein wewnątrz zwykłego zdania:

  • Kommst du mit? — Nein, ich komme nicht mit. — Idziesz z nami? — Nie, nie idę.
  • Hast du Hunger? — Nein, ich habe keinen Hunger. — Jesteś głodny? — Nie, nie jestem głodny.

W drugim przykładzie niemiecki używa dosłownie konstrukcji „mieć głód”. Warto uczyć się całych wyrażeń: naturalne polskie tłumaczenie nie zawsze podpowie, czy po niemiecku pojawi się rzeczownik.

Odmowa może brzmieć łagodniej

Nein jest neutralne gramatycznie, ale sama krótka odpowiedź może brzmieć stanowczo. W sklepie lub w gościach przydają się Nein, danke — „Nie, dziękuję” oraz Leider habe ich keine Zeit — „Niestety nie mam czasu”. Nicht i kein należą do zwykłego języka zarówno w rozmowie, jak i w piśmie; nie ma między nimi różnicy grzeczności.

Akcent pomaga wskazać sens

Er kommt heute nicht — „On dzisiaj nie przyjdzie” — zwykle przekazuje informację o nieobecności. Er kommt nicht heute, sondern morgen — „On przyjdzie nie dzisiaj, lecz jutro” — wyraźnie poprawia termin. Miejsce nicht, kontekst i to, które słowo mocniej wymawiasz, wspólnie pokazują, co odrzucasz.

Dla bardziej zaawansowanych

Poniższych rozróżnień nie trzeba od razu czynnie stosować na A1. Pomogą jednak zrozumieć zdania, których nie da się wyjaśnić samym hasłem „rzeczownik = kein”.

Pełna odmiana kein przed rzeczownikiem

Do mianownika i biernika dochodzą celownik oraz dopełniacz. Celownik często wskazuje odbiorcę czynności i występuje po niektórych przyimkach (słowach określających relacje, np. „z”, „do”); dopełniacz może wyrażać przynależność. W niemieckim o przypadku decyduje konkretny czasownik, przyimek lub konstrukcja, nie samo polskie pytanie.

Przypadek Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Liczba mnoga
Mianownik kein keine kein keine
Biernik keinen keine kein keine
Celownik keinem keiner keinem keinen
Dopełniacz keines keiner keines keiner

Przykłady:

  • Ich fahre mit keinem Kollegen mit. — Nie jadę z żadnym kolegą. Po mit używamy celownika.
  • Das hilft keinem Kind. — To nie pomaga żadnemu dziecku. Helfen wymaga celownika.
  • Das ist die Aufgabe keines einzelnen Mitarbeiters. — To nie jest zadanie żadnego pojedynczego pracownika. Forma keines stoi tu w dopełniaczu.

W celowniku liczby mnogiej rzeczownik często otrzymuje dodatkowe -n: mit keinen Kindern — „z żadnymi dziećmi”. Końcówka rzeczownika to osobna sprawa od końcówki kein.

Gdy rzeczownik pomijamy, możliwe są samodzielne formy, np. Hast du einen Stift? — Nein, ich habe keinen — „Masz długopis? — Nie, nie mam”. Niektóre z nich różnią się od form przed rzeczownikiem: Ist noch Brot da? — Nein, es ist keines mehr da — „Jest jeszcze chleb? — Nie, już nie ma”.

Przeczenie całego stwierdzenia a poprawianie jednego elementu

Zakres przeczenia to po prostu odpowiedź na pytanie: „Co dokładnie odrzucamy?”. Porównaj:

  • Ich habe das Buch nicht gekauft. — Nie kupiłem tej książki.
  • Ich habe nicht das Buch gekauft, sondern die Zeitschrift. — Kupiłem nie książkę, lecz czasopismo.

Pierwsze zdanie nie mówi, co zrobiłem zamiast zakupu; mogłem książkę wypożyczyć albo w ogóle jej nie zdobyć. Drugie koryguje wybór przedmiotu. Do takiej korekty używamy często nicht …, sondern … — „nie…, lecz…”.

Nie oznacza to jednak, że po sondern zawsze poprzednio musi wystąpić nicht. Można też powiedzieć Das ist kein Fehler, sondern eine Absicht — „To nie jest błąd, lecz celowe działanie”. Wybór przeczenia nadal zależy od konstrukcji.

Nicht ein i kein to nie zawsze to samo

W neutralnym zdaniu o braku samochodu powiedz Ich habe kein Auto. Natomiast Ich habe nicht ein Auto, sondern zwei — „Mam nie jeden samochód, lecz dwa” — przeczy liczbie jeden. Ein jest wtedy mocniej akcentowane.

Wyrażenie nicht ein einziger znaczy „ani jeden”: Nicht ein einziger Bus ist gekommen — „Nie przyjechał ani jeden autobus”. To celowe wzmocnienie, a nie zwykły zamiennik kein w każdym zdaniu.

Przy nazwach zawodów możliwe są oba przeczenia, zależnie od perspektywy. Er ist kein Arzt — „On nie jest lekarzem” — zwyczajnie zaprzecza przynależności do zawodu. W wyraźnej korekcie można usłyszeć Er ist nicht Arzt, sondern Krankenpfleger — „On nie jest lekarzem, lecz pielęgniarzem”.

Nicht müssen to nie to samo co nicht dürfen

Przy czasownikach takich jak „musieć” i „móc” samo tłumaczenie pojedynczych słów bywa mylące:

  • Du musst nicht kommen. — Nie musisz przychodzić. Nie ma obowiązku.
  • Du darfst nicht kommen. — Nie wolno ci przychodzić. Jest zakaz.

Równie ważny jest zakres przy słowach takich jak „wszyscy”:

  • Nicht alle Gäste kommen. — Nie wszyscy goście przyjdą.
  • Keine Gäste kommen. — Żadni goście nie przyjdą.

Pierwsze zdanie nie wyklucza, że część gości się pojawi. Drugie mówi o zerowej liczbie gości.

Już nie, jeszcze nie i przeczące pytania

Noch nicht oznacza „jeszcze nie”, a nicht mehr — „już nie”:

  • Der Zug ist noch nicht da. — Pociągu jeszcze nie ma.
  • Sie wohnt nicht mehr hier. — Ona już tu nie mieszka.
  • Wir haben noch keine Antwort. — Nie mamy jeszcze odpowiedzi.
  • Wir haben keine Fragen mehr. — Nie mamy już pytań.

Na pytanie przeczące można odpowiedzieć doch, aby zaprzeczyć zawartemu w nim założeniu: Hast du kein Ticket? — Doch, ich habe ein Ticket — „Nie masz biletu? — Ależ mam bilet”. Polskie „tak” lub „nie” bywa w podobnej sytuacji niejednoznaczne; niemieckie doch wyraźnie oznacza, że pozytywna informacja jest prawdziwa.

Dwa przeczenia mogą celowo zmienić sens

Nie dodawaj nicht do kein na wzór polskiego „Nie mam żadnych…”. Możesz jednak spotkać świadome podwójne przeczenie: Das ist nicht unpraktisch — „To nie jest niepraktyczne”. Taka wypowiedź ostrożnie sugeruje, że coś jest dość praktyczne. To inna konstrukcja niż zwykła informacja o braku rzeczy i nie jest potrzebna do podstawowego budowania przeczeń.

Jak ćwiczyć?

  1. Twórz pary, ale najpierw sprawdzaj rzeczownik. Zapisz kilka zdań o mieszkaniu i zakupach, np. Ich habe einen Balkon — „Mam balkon”. Przed utworzeniem przeczenia ustal, czy występuje ein, brak rodzajnika czy określenie konkretnej rzeczy. Potem zapisz Ich habe keinen Balkon — „Nie mam balkonu”.
  2. Ćwicz miejsce nicht na całych zdaniach. Porównuj krótkie zdanie, zdanie z dwoma elementami czasownika oraz zdanie z poprawianą informacją: Ich komme nicht — „Nie przyjdę”; Ich kann nicht kommen — „Nie mogę przyjść”; Ich komme nicht heute, sondern morgen — „Przyjdę nie dzisiaj, lecz jutro”. Czytaj je na głos, akcentując poprawianą informację.
  3. Sprawdź wybór przeczenia w trzech lukach. Uzupełnij: Das ist … mein Platz — „To nie jest moje miejsce”; Ich habe … Hunger — „Nie jestem głodny”; Wir können … bleiben — „Nie możemy zostać”. Odpowiedzi: nicht, keinen, nicht. W środkowym zdaniu der Hunger jest rzeczownikiem rodzaju męskiego i po haben stoi w bierniku.

Powiązane zagadnienia

Wymagania wstępne

Rodzajniki nieokreślone w mianowniku w języku niemieckimA1

Więcej koncepcji A1

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach