Liczebniki porządkowe w języku niemieckim
Ordinalzahlen
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.
W skrócie
Niemieckie liczebniki porządkowe odpowiadają na pytanie „który z kolei?”: erste — pierwszy, zweite — drugi, dritte — trzeci. Od 1 do 19 zwykle tworzymy je za pomocą -t-, a od 20 za pomocą -st-; następnie dodajemy końcówkę tak jak w przymiotniku, czyli wyrazie opisującym osobę lub rzecz: der zweite Tag — drugi dzień, am zweiten Tag — drugiego dnia. W zapisie cyframi liczebnik porządkowy oznacza kropka: der 2. Mai — drugi maja, am 2. Mai — drugiego maja.
Do czego służą liczebniki porządkowe?
Liczebnik główny podaje ilość: drei Tickets to „trzy bilety”. Liczebnik porządkowy wskazuje miejsce w szeregu: das dritte Ticket to „trzeci bilet”. Przydaje się przy datach, piętrach, kolejności zgłoszeń, etapach podróży i rocznicach. Na poziomie A2 warto przede wszystkim opanować formy do 31 oraz połączenia takie jak am ersten Tag — pierwszego dnia.
Polskie „pierwszy”, „pierwsza”, „pierwszego” dobrze podpowiadają, że forma zależy od otoczenia. W niemieckim także trzeba dopasować liczebnik do rzeczownika, czyli wyrazu nazywającego osobę, rzecz lub pojęcie. Dodatkowo liczy się rodzajnik — krótkie słowo przed rzeczownikiem, np. der, die, das — albo zastępujący go wyraz, np. mein „mój”. Dlatego obok das erste Auto występuje mein erstes Auto: oba połączenia mówią o pierwszym samochodzie, ale mają inne końcówki.
Nie trzeba od razu zapamiętywać całej odmiany. Najpierw naucz się rozpoznawać liczebnik i używać go w kilku gotowych połączeniach. Pełniejsze zestawienia poniżej pomogą sprawdzić formę, gdy pojawi się nowy kontekst.
Jak tworzyć i odmieniać te formy?
1. Liczby od 1 do 19
Dla większości liczb od 1 do 19 schemat to liczebnik główny + -t- + końcówka odmiany. Forma z -e, np. vierte, jest wygodną formą do nauki, ale w zdaniu może zmienić się na vierten, viertes itd.
Najważniejsze odstępstwa to erste zamiast formy opartej na eins, dritte zamiast formy opartej na całym drei oraz achte, bez dodatkowego t. Przy siódemce standardową, najczęściej używaną formą jest siebte; spotyka się też siebente.
| Liczba | Forma z końcówką -e | Znaczenie |
|---|---|---|
| 1 | erste | pierwszy |
| 2 | zweite | drugi |
| 3 | dritte | trzeci |
| 4 | vierte | czwarty |
| 5 | fünfte | piąty |
| 6 | sechste | szósty |
| 7 | siebte | siódmy |
| 8 | achte | ósmy |
| 9 | neunte | dziewiąty |
| 10 | zehnte | dziesiąty |
| 11 | elfte | jedenasty |
| 12 | zwölfte | dwunasty |
| 13 | dreizehnte | trzynasty |
| 14 | vierzehnte | czternasty |
| 15 | fünfzehnte | piętnasty |
| 16 | sechzehnte | szesnasty |
| 17 | siebzehnte | siedemnasty |
| 18 | achtzehnte | osiemnasty |
| 19 | neunzehnte | dziewiętnasty |
Zwróć uwagę na sechzehnte i siebzehnte. Punktem wyjścia są sechzehn i siebzehn, więc nie przywracamy liter, których nie ma już w tych liczebnikach głównych.
2. Od 20 wzwyż: -st-
Od 20 dodajemy do liczebnika głównego -st- i odpowiednią końcówkę. Dotyczy to również liczb złożonych: 21 to einundzwanzigste, nie połączenie oddzielnych form „dwudziesty” i „pierwszy”. Całość zapisujemy jako jeden wyraz.
| Liczba | Forma z końcówką -e | Znaczenie |
|---|---|---|
| 20 | zwanzigste | dwudziesty |
| 21 | einundzwanzigste | dwudziesty pierwszy |
| 22 | zweiundzwanzigste | dwudziesty drugi |
| 30 | dreißigste | trzydziesty |
| 31 | einunddreißigste | trzydziesty pierwszy |
| 40 | vierzigste | czterdziesty |
| 100 | hundertste | setny |
| 101 | hunderterste | sto pierwszy |
| 1 000 | tausendste | tysięczny |
W większych liczbach znaczenie ma końcowy człon: 101 kończy się na „jeden”, stąd hunderterste; 103 to hundertdritte. Natomiast pełne setki i tysiące mają -st-: hundertste, tausendste. Dla początkującej osoby najważniejsze są na razie formy potrzebne do dat.
3. Końcówka zależy od całego połączenia
Liczebniki porządkowe odmieniają się jak przymiotniki. Odmiana uwzględnia rodzaj, liczbę oraz przypadek — formę wskazującą, jaką rolę wyraz pełni w zdaniu. Niemiecki ma cztery przypadki:
- Mianownik, Nominativ: najczęściej wskazuje, kto lub co wykonuje czynność, albo występuje po „być”.
- Biernik, Akkusativ: często wskazuje osobę lub rzecz, na którą bezpośrednio kieruje się czynność, np. co kupuję.
- Celownik, Dativ: często wskazuje odbiorcę, ale występuje też po określonych słowach, np. mit „z”.
- Dopełniacz, Genitiv: wyraża m.in. przynależność lub relację, podobnie jak polskie „kogo? czego?”.
Nazwy są podobne do polskich, ale nie wolno automatycznie przenosić polskiego przypadku do niemieckiego. Polskie „drugiego dnia” i niemieckie am zweiten Tag mają tę samą funkcję czasową, lecz inną budowę.
Po der, die, das
Poniższe zestawienie pokazuje odmianę po rodzajniku określonym, czyli takim, który zwykle wskazuje na znaną lub konkretną osobę albo rzecz. W większości pól występuje -en. Końcówkę -e zachowujemy w mianowniku liczby pojedynczej oraz w bierniku rodzaju żeńskiego i nijakiego.
| Przypadek | Rodzaj męski: dzień | Rodzaj żeński: podróż | Rodzaj nijaki: dziecko | Liczba mnoga: dni |
|---|---|---|---|---|
| Mianownik | der erste Tag | die erste Reise | das erste Kind | die ersten Tage |
| Biernik | den ersten Tag | die erste Reise | das erste Kind | die ersten Tage |
| Celownik | dem ersten Tag | der ersten Reise | dem ersten Kind | den ersten Tagen |
| Dopełniacz | des ersten Tages | der ersten Reise | des ersten Kindes | der ersten Tage |
Po dieser „ten” działa ten sam wzorzec: dieser zweite Versuch — ta druga próba; bei diesem zweiten Versuch — przy tej drugiej próbie. Zauważ też, że w tabeli czasem zmienia się sam rzeczownik: Tages, Kindes, Tagen. Nie są to części liczebnika.
Po mein, dein, ein i podobnych wyrazach
Mein oznacza „mój”, dein — „twój”, a ein jest rodzajnikiem nieokreślonym, wprowadzającym zwykle osobę lub rzecz jako jedną z możliwych. Po takich słowach nie zawsze wystarczy erste. Porównaj formy w liczbie pojedynczej:
| Przypadek | Rodzaj męski: próba | Rodzaj żeński: podróż | Rodzaj nijaki: samochód |
|---|---|---|---|
| Mianownik | mein erster Versuch | meine erste Reise | mein erstes Auto |
| Biernik | meinen ersten Versuch | meine erste Reise | mein erstes Auto |
| Celownik | meinem ersten Versuch | meiner ersten Reise | meinem ersten Auto |
| Dopełniacz | meines ersten Versuchs | meiner ersten Reise | meines ersten Autos |
Stąd zdanie Das ist mein erstes Auto. — „To mój pierwszy samochód”. Auto ma rodzaj nijaki, a samo mein w tym miejscu nie pokazuje rodzaju końcówką, dlatego odpowiedni sygnał pojawia się w erstes. Porównaj: das erste Auto, ale mein erstes Auto.
W liczbie mnogiej po formach takich jak meine liczebnik ma -en: meine ersten Versuche — moje pierwsze próby. Choć próba „pierwsza” wydaje się jedna, liczba mnoga jest naturalna, gdy chodzi o kilka początkowych prób albo pierwsze próby różnych osób.
4. Daty: der zweite Mai czy am zweiten Mai?
Przy datach rozróżniaj dwie podstawowe konstrukcje:
| Niemiecki | Polski | Wyjaśnienie |
|---|---|---|
| Heute ist der zweite Mai. | Dzisiaj jest drugi maja. | Podajemy dzisiejszą datę; mianownik. |
| Der Termin ist am zweiten Mai. | Spotkanie odbędzie się drugiego maja. | Mówimy, kiedy coś się odbędzie; celownik. |
| Ich habe am einundzwanzigsten Juni Geburtstag. | Mam urodziny dwudziestego pierwszego czerwca. | Tak samo przy większej liczbie. |
Am to połączenie an dem. Dlatego po nim mamy zweiten, dritten, zwanzigsten. Nie ucz się więc samego „2 maja”, tylko całej pary: der zweite Mai — drugi maja; am zweiten Mai — drugiego maja.
W polszczyźnie miesiąc ma w dacie formę „maja”, „czerwca”. Niemiecka nazwa miesiąca pozostaje w tych konstrukcjach niezmieniona: Mai, Juni. Nie próbuj dopisywać do niej polskiej końcówki ani dodatkowego niemieckiego -s.
5. Kropka po cyfrze zastępuje zapis słowny
Der 3. Versuch czytamy der dritte Versuch — trzecia próba. Mit dem 3. Versuch czytamy mit dem dritten Versuch — za trzecią próbą. Sama cyfra nie pokazuje końcówki, więc trzeba ją dobrać podczas czytania.
W pełnej dacie zapisanej cyframi kropki stoją po dniu i miesiącu: am 03.05.2026. Dzień i miesiąc odczytujemy porządkowo; tutaj: am dritten Fünften zweitausendsechsundzwanzig — trzeciego maja dwa tysiące dwudziestego szóstego roku. Fünften ma wielką literę, ponieważ liczebnik występuje samodzielnie zamiast nazwy miesiąca. Sam rok odczytujemy jako liczebnik główny, nie porządkowy.
Przykłady w codziennych sytuacjach
Zwróć uwagę przede wszystkim na wyraz stojący przed liczebnikiem. To on często podpowiada, czy potrzebujesz -e, -en, -er czy -es.
| Niemiecki | Polski | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Das ist mein erstes Auto. | To mój pierwszy samochód. | Rodzaj nijaki po mein: -es. |
| Heute ist der zweite Mai. | Dzisiaj jest drugi maja. | Data w mianowniku. |
| Er kam als Dritter an. | Przybył jako trzeci. | Samodzielna nazwa osoby, stąd wielka litera. |
| Nehmen Sie bitte die dritte Straße rechts. | Proszę skręcić w trzecią ulicę w prawo. | Die Straße ma rodzaj żeński. |
| Wir wohnen im vierten Stock. | Mieszkamy na czwartym piętrze. | Im to in dem; końcówka -en. |
| Am ersten Arbeitstag war ich sehr nervös. | Pierwszego dnia pracy bardzo się denerwowałem. | Gotowe połączenie czasowe z am. |
| Sie hat ihren zwanzigsten Geburtstag gefeiert. | Świętowała swoje dwudzieste urodziny. | Geburtstag jest w niemieckim w liczbie pojedynczej. |
| Den zweiten Teil habe ich noch nicht gelesen. | Drugiej części jeszcze nie przeczytałem. | Der Teil zmienia się w bierniku na den Teil. |
| Unsere erste gemeinsame Reise ging nach Wien. | W naszą pierwszą wspólną podróż pojechaliśmy do Wiednia. | Erste może stać przed kolejnym określeniem. |
| Beim dritten Versuch hat es geklappt. | Udało się za trzecim razem. | Beim to bei dem. |
| Der Kurs beginnt am fünfzehnten September. | Kurs zaczyna się piętnastego września. | Termin wydarzenia z am. |
| Sie ist die Zweite in der Warteschlange. | Jest druga w kolejce. | Zweite samodzielnie nazywa osobę. |
| Das ist schon das dritte Mal diese Woche. | To już trzeci raz w tym tygodniu. | Das dritte Mal: liczebnik opisuje rzeczownik. |
Najczęstsze błędy
1. Tworzenie wszystkich form całkowicie regularnie
- Błędnie: Das ist der dreite Versuch.
- Poprawnie: Das ist der dritte Versuch. — To trzecia próba.
- Dlaczego: Nie wystarczy dopisać -te do każdej liczby. Erste, dritte i achte warto zapamiętać jako całe formy.
2. Używanie -te zamiast -ste od dwudziestki
- Błędnie: Heute ist der zwanzigte Mai.
- Poprawnie: Heute ist der zwanzigste Mai. — Dzisiaj jest dwudziesty maja.
- Dlaczego: Od 20 podstawowy schemat zawiera -st-: zwanzigste, einundzwanzigste, dreißigste.
3. Pozostawianie -e po am
- Błędnie: Wir kommen am dritte Juni.
- Poprawnie: Wir kommen am dritten Juni. — Przyjedziemy trzeciego czerwca.
- Dlaczego: Am zawiera dem, a to wymaga tutaj formy dritten. Tak samo mówimy am ersten, am achten, am dreißigsten.
4. Przenoszenie końcówki z das na mein
- Błędnie: Das ist mein erste Auto.
- Poprawnie: Das ist mein erstes Auto. — To mój pierwszy samochód.
- Dlaczego: Rodzajnik das i wyraz mein nie zachowują się identycznie. Ucz się połączeń das erste Auto oraz mein erstes Auto, nie samego erste.
5. Pomijanie kropki przy zapisie porządkowym
- Błędnie: Wir wohnen im 4 Stock.
- Poprawnie: Wir wohnen im 4. Stock. — Mieszkamy na czwartym piętrze.
- Dlaczego: Kropka sygnalizuje, że chodzi o „czwarty”, a nie o ilość „cztery”. Nie dodajemy do cyfry zapisanej końcówki -te ani -ste.
6. Pisanie samodzielnej nazwy osoby małą literą
- Błędnie: Er kam als dritter an.
- Poprawnie: Er kam als Dritter an. — Przybył jako trzeci.
- Dlaczego: Tutaj liczebnik sam pełni funkcję nazwy osoby. Natomiast przed rzeczownikiem zostaje mała litera: der dritte Teilnehmer — trzeci uczestnik.
Uwagi dotyczące użycia
Numer nie zawsze oznacza miejsce w kolejności
Polskie „numer dwa” i „drugi” również nie są wymienne w każdej sytuacji. Po niemiecku powiemy Zimmer zwei — pokój numer dwa, ale das zweite Zimmer — drugi pokój. Pierwsze wyrażenie podaje oznaczenie na drzwiach, a drugie miejsce w pewnym szeregu. Podobnie Linie drei oznacza linię numer trzy, nie „trzecią linię”.
Piętra a poziom ulicy
Im ersten Stock to zwykle „na pierwszym piętrze”, czyli powyżej parteru. Parter to das Erdgeschoss. Dla osoby z Polski jest to znajomy sposób liczenia, ale w budynkach międzynarodowych warto sprawdzić oznaczenia windy. Sam napis 1. OG odnosi się do pierwszej kondygnacji nad parterem; OG to skrót od Obergeschoss.
Naturalne odpowiedniki polskiego „raz”
Zestawienie das erste Mal oznacza „pierwszy raz”, a zum ersten Mal — „po raz pierwszy”. Można powiedzieć Ich bin zum ersten Mal in Berlin — „Jestem po raz pierwszy w Berlinie”. Zum to zu dem, dlatego występuje końcówka -en.
Z kolei zum dritten Mal oznacza „po raz trzeci”, a beim dritten Mal — „za trzecim razem”. Ta druga forma skupia się często na konkretnej próbie: Beim dritten Mal hat es funktioniert — „Za trzecim razem zadziałało”.
Krok dalej: formy samodzielne i szczególne zastosowania
Tę część można zostawić na później. Do codziennych rozmów na poziomie A2 najważniejsze są daty oraz odmiana w typowych połączeniach.
Liczebnik bez rodzajnika
Gdy przed liczebnikiem nie ma rodzajnika ani słowa takiego jak mein, sam liczebnik musi wyraźniej pokazać rodzaj i przypadek. W praktyce spotkasz to m.in. w nagłówkach, etykietach i opisach: erster Preis — pierwsza nagroda, erste Hilfe — pierwsza pomoc. Poniżej pełny wzorzec bez rodzajnika; polskie znaczenia rzeczowników to odpowiednio „próba”, „podróż”, „samochód” i „próby”.
| Przypadek | Rodzaj męski | Rodzaj żeński | Rodzaj nijaki | Liczba mnoga |
|---|---|---|---|---|
| Mianownik | erster Versuch | erste Reise | erstes Auto | erste Versuche |
| Biernik | ersten Versuch | erste Reise | erstes Auto | erste Versuche |
| Celownik | erstem Versuch | erster Reise | erstem Auto | ersten Versuchen |
| Dopełniacz | ersten Versuchs | erster Reise | ersten Autos | erster Versuche |
To wzorzec gramatyczny, nie zachęta do usuwania rodzajników z każdego zdania. W zwykłym zdaniu o konkretnej pierwszej podróży najczęściej potrzebne będzie np. die erste Reise albo meine erste Reise.
Samodzielna nazwa osoby a pominięty rzeczownik
W zdaniu Er kam als Dritter an liczebnik został użyty rzeczownikowo, czyli sam nazywa osobę. Ma wielką literę, ale nadal się odmienia:
- Er ist der Dritte. — On jest trzeci.
- Sie ist die Dritte. — Ona jest trzecia.
- Ich spreche mit dem Dritten. — Rozmawiam z trzecim uczestnikiem.
Nie każda sytuacja bez rzeczownika oznacza jednak wielką literę. Jeżeli rzeczownik jest oczywisty z wcześniejszej części zdania, liczebnik może pozostać zapisany małą literą: Der erste Versuch scheiterte, der zweite gelang — „Pierwsza próba się nie powiodła, druga się udała”. Zweite nadal odnosi się tutaj do pominiętego Versuch. To różnica między „drugą osobą” jako samodzielną nazwą a „drugą [próbą]” odsyłającą do konkretnego słowa.
Wyliczanie argumentów: erstens, zweitens, drittens
Formy erstens, zweitens, drittens znaczą „po pierwsze”, „po drugie”, „po trzecie”. Nie dopasowują końcówki do rzeczownika, bo służą do porządkowania wypowiedzi:
Erstens ist die Wohnung zu teuer, zweitens ist sie zu klein. — „Po pierwsze mieszkanie jest za drogie, po drugie jest za małe”.
Nie zastępują zwykłych form przed rzeczownikiem: „drugi powód” to der zweite Grund, nie der zweitens Grund. W swobodnej rozmowie zuerst znaczy natomiast „najpierw”: Zuerst trinken wir einen Kaffee — „Najpierw wypijemy kawę”.
Władcy i nazwy wydarzeń
Rzymska cyfra przy imieniu władcy także jest odczytywana porządkowo: Friedrich II. czytamy Friedrich der Zweite — Fryderyk II. W połączeniu z innym przypadkiem zmienia się też odczyt: unter Friedrich II. można odczytać jako unter Friedrich dem Zweiten — za panowania Fryderyka II.
W nazwach wydarzeń obowiązują dodatkowo zasady pisowni nazw własnych, np. der Zweite Weltkrieg — druga wojna światowa. Wielka litera w takim połączeniu wynika z utrwalonej nazwy, a nie z ogólnej zasady dotyczącej wszystkich liczebników porządkowych.
Jak ćwiczyć?
- Przećwicz kalendarz w dwóch wersjach. Wybierz pięć dat, w tym ósmą, dwudziestą i trzydziestą pierwszą. Dla każdej powiedz najpierw, jaki jest dzień, a potem, kiedy odbędzie się spotkanie: Heute ist der achte März — dzisiaj jest ósmy marca; Der Termin ist am achten März — spotkanie jest ósmego marca. Sprawdzaj zmianę -e → -en.
- Ucz się całych połączeń z różnymi rodzajami. Zapisz po polsku „pierwszy dzień”, „moja pierwsza podróż”, „mój pierwszy samochód”, a po drugiej stronie kartki odpowiednio der erste Tag, meine erste Reise, mein erstes Auto. Następnie dodaj „z”: mit dem ersten Tag, mit meiner ersten Reise, mit meinem ersten Auto. Nie odmieniaj samego liczebnika w oderwaniu od otoczenia.
- Czytaj cyfry na głos w zdaniach. Zapisz im 4. Stock, am 21. Juni i der 3. Versuch. Przeczytaj je jako im vierten Stock — na czwartym piętrze, am einundzwanzigsten Juni — dwudziestego pierwszego czerwca i der dritte Versuch — trzecia próba. To sprawdza jednocześnie tworzenie formy oraz dobór końcówki.
Powiązane zagadnienia
- Podstawa: Liczby i podawanie czasu — przypomnij sobie niemieckie liczebniki główne, zwłaszcza kolejność członów w liczbach takich jak einundzwanzig.