Przymiotniki wskazujące w języku hiszpańskim
Adjetivos Demostrativos
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka hiszpański w Settemila Lingue.
W skrócie
Hiszpański rozróżnia trzy podstawowe sposoby wskazywania: este — „ten tutaj, blisko mnie”, ese — „ten przy tobie, tamten” i aquel — „tamten daleko od nas obojga”. Formę dopasowujemy do rodzaju i liczby wskazywanej osoby lub rzeczy: este libro — „ta książka”, estas casas — „te domy”. Zwykle wyraz wskazujący stoi przed nazwą, bez dodatkowego el lub la: esa mesa — „tamten stół”.
Ogólny zarys
Gdy kupujesz bilet, wybierasz pieczywo albo pytasz o budynek po drugiej stronie placu, samo „bilet”, „chleb” czy „budynek” nie zawsze wystarczy. Potrzebujesz słów, które pokażą, o który konkretnie obiekt chodzi. Służą do tego hiszpańskie demostrativos, czyli wyrazy wskazujące. W tradycyjnych opisach połączenia takie jak este libro omawia się pod nazwą „przymiotniki wskazujące”. W polskiej gramatyce odpowiadające im słowa „ten”, „ta”, „tamten” nazywamy zwykle zaimkami wskazującymi.
To temat wprowadzany na poziomie A1. Podstawy są proste: wybierz odległość, a potem właściwą końcówkę. Trudniejszy bywa sam podział przestrzeni. W polszczyźnie „ten” i „tamten” nie tworzą tak wyraźnego układu trzech odległości. Hiszpańskie ese często przetłumaczymy więc po prostu jako „ten”, mimo że nie wskazuje czegoś tuż przy osobie mówiącej.
Wyrazy te odnoszą się nie tylko do przedmiotów widocznych w chwili rozmowy. Można nimi wskazać dzień, o którym mówimy, wspomnienie albo pomysł wspomniany przez rozmówcę. Najpierw warto opanować podstawowy układ przestrzenny; użycia czasowe i bardziej subtelne omówimy oddzielnie.
Jak to działa
Trzy punkty odniesienia
Punktem wyjścia jest perspektywa osoby mówiącej, a nie odległość liczona w metrach.
| Grupa | Podstawowe znaczenie | Typowa sytuacja |
|---|---|---|
| este | ten tutaj, blisko mnie | Trzymasz przedmiot lub masz go tuż obok siebie. |
| ese | ten przy tobie, tamten | Przedmiot jest przy rozmówcy albo nieco dalej od ciebie. |
| aquel | tamten daleko | Oboje patrzycie na coś oddalonego. |
Wyobraź sobie dwie osoby przy stoliku w kawiarni. Filiżanka przy tobie to esta taza — „ta filiżanka tutaj”. Filiżanka przy osobie naprzeciwko to esa taza — „ta filiżanka przy tobie”. Filiżanka na odległym stoliku może być aquella taza — „tamta filiżanka daleko”.
To użyteczna reguła początkowa, nie sztywny pomiar. Mówiący może uznać cały stolik za „swoją” bliską przestrzeń. Ese nie wymaga też, by rzecz znajdowała się dosłownie przy słuchaczu: może po prostu oznaczać coś poza najbliższym otoczeniem mówiącego. Gest, spojrzenie i wcześniejsza rozmowa pomagają ustalić odniesienie.
Wszystkie formy
Wyraz wskazujący dopasowuje się do rzeczownika, czyli nazwy osoby, rzeczy, miejsca lub pojęcia. Liczy się jego hiszpański rodzaj gramatyczny — kategoria męska albo żeńska przypisana danemu słowu — oraz liczba: pojedyncza lub mnoga.
| Odległość | Rodzaj męski, jedna rzecz | Rodzaj żeński, jedna rzecz | Rodzaj męski, wiele rzeczy | Rodzaj żeński, wiele rzeczy |
|---|---|---|---|---|
| Blisko mówiącego | este | esta | estos | estas |
| Przy rozmówcy lub nieco dalej | ese | esa | esos | esas |
| Daleko od obojga | aquel | aquella | aquellos | aquellas |
Zwróć uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, męska liczba mnoga od este to estos, a nie estes; od ese — esos, a nie eses. Po drugie, aquel w pozostałych formach ma zapis aquell-: aquella, aquellos, aquellas.
Nie sugeruj się rodzajem polskiego tłumaczenia. Polska „książka” jest rodzaju żeńskiego, ale hiszpańskie libro jest rodzaju męskiego, dlatego mówimy este libro — „ta książka”. Polski „stół” jest rodzaju męskiego, lecz hiszpańskie mesa jest rodzaju żeńskiego: esta mesa — „ten stół”. Najlepiej zapamiętywać nazwę razem z rodzajem.
Hiszpańskie formy nie zmieniają się przez przypadki, czyli formy odpowiadające w polszczyźnie między innymi na pytania „kogo?”, „komu?” i „z kim?”. Porównaj: con este chico — „z tym chłopakiem”, para este chico — „dla tego chłopaka”. Zmienia się słowo przed całym wyrażeniem, ale este pozostaje takie samo.
Miejsce przed rzeczownikiem
Podstawowy schemat to wyraz wskazujący + rzeczownik. Jeśli dodajesz przymiotnik, czyli słowo opisujące cechę, może on stać dalej w grupie:
- esta casa — „ten dom”;
- esta casa pequeña — „ten mały dom”;
- aquellos edificios antiguos — „tamte stare budynki”.
Wyraz wskazujący w tej pozycji zastępuje rodzajnik, czyli krótkie słowo takie jak el lub la, które zwykle towarzyszy hiszpańskiemu rzeczownikowi. Mówimy więc este coche — „ten samochód”, nie el este coche.
Gdy nazwa zostaje pominięta
Jeżeli rozmówcy wiedzą już, o czym mowa, nie trzeba powtarzać rzeczownika. Wyraz wskazujący występuje wtedy samodzielnie, jako zaimek, czyli słowo zastępujące nazwę:
- Prefiero este. — „Wolę ten”.
- Estas son más baratas. — „Te są tańsze”.
- Quiero aquella. — „Chcę tamtą”.
Forma nadal zależy od domyślnej nazwy. Przy libro — „książka” — wybierzesz este, a przy camiseta — „koszulka” — esta. Samodzielne este z przykładu nie jest więc osobnym, nieodmiennym odpowiednikiem polskiego „to”.
Przykłady w kontekście
W polskich tłumaczeniach czasem dodajemy „tutaj”, „przy tobie” lub „tam daleko”, aby uwidocznić różnicę. W zwykłej rozmowie często wystarczyłby gest oraz samo „ten” albo „tamten”.
| Hiszpański | Polski | Objaśnienie |
|---|---|---|
| Este libro es interesante. | Ta książka jest ciekawa. | Książka znajduje się blisko mówiącego; hiszpańska nazwa ma rodzaj męski. |
| Esa chica es mi hermana. | Tamta dziewczyna to moja siostra. | Wskazanie osoby poza najbliższą przestrzenią mówiącego. |
| Aquellos edificios son viejos. | Tamte budynki w oddali są stare. | Rodzaj męski, liczba mnoga, duża odległość. |
| Prefiero este. | Wolę ten. | Nazwa wybranego przedmiotu wynika z kontekstu. |
| ¿Cuánto cuesta esta chaqueta? | Ile kosztuje ta kurtka? | Klient ogląda kurtkę tuż obok siebie. |
| ¿Me pasas ese bolígrafo que tienes al lado? | Podasz mi ten długopis, który masz obok siebie? | Przedmiot znajduje się przy rozmówcy. |
| Estas llaves son de Ana. | Te klucze należą do Any. | W hiszpańskim nazwa kluczy ma rodzaj żeński. |
| Esos zapatos te quedan bien. | Dobrze ci w tych butach. | Mówiący komentuje buty rozmówcy. |
| Aquella farmacia está cerrada. | Tamta apteka jest zamknięta. | Apteka znajduje się daleko od obu osób. |
| No quiero estas manzanas; quiero aquellas. | Nie chcę tych jabłek; chcę tamte. | W drugiej części pominięto nazwę jabłek, ale zachowano rodzaj i liczbę. |
| Esta semana trabajo en casa. | W tym tygodniu pracuję w domu. | Wskazanie bieżącego okresu. |
| Ese día no puedo ir. | Tego dnia nie mogę przyjść. | Dzień został już ustalony lub wspomniany. |
| En aquella época no teníamos coche. | W tamtych czasach nie mieliśmy samochodu. | Okres przedstawiony jako odległy. |
| No entiendo esa pregunta. | Nie rozumiem tego pytania. | Nawiązanie do pytania rozmówcy. |
Najczęstsze błędy
1. Dobieranie formy według polskiego rodzaju
- Niepoprawnie: Esta libro es interesante.
- Poprawnie: Este libro es interesante. — „Ta książka jest ciekawa”.
- Dlaczego: Hiszpańskie libro ma rodzaj męski. Rodzaj polskiego słowa „książka” nie decyduje o formie hiszpańskiej.
2. Tworzenie liczby mnogiej przez samo dodanie końcówki
- Niepoprawnie: Eses zapatos son nuevos.
- Poprawnie: Esos zapatos son nuevos. — „Te buty są nowe”.
- Dlaczego: Męskie formy liczby mnogiej to estos i esos. Warto zapamiętać całe pary: este–estos, ese–esos.
3. Dodawanie rodzajnika przed wyrazem wskazującym
- Niepoprawnie: La esta mesa está libre.
- Poprawnie: Esta mesa está libre. — „Ten stół jest wolny”.
- Dlaczego: W zwykłym szyku z wyrazem wskazującym przed nazwą nie dodajemy el, la, los ani las. Istnieje inna konstrukcja z wyrazem wskazującym po nazwie, ale nie polega ona na dostawieniu rodzajnika do tego samego szyku.
4. Używanie „esto” przed nazwą rzeczy
- Niepoprawnie: Esto coche es mío.
- Poprawnie: Este coche es mío. — „Ten samochód jest mój”.
- Dlaczego: Esto — „to” — jest formą samodzielną, omawianą dokładniej poniżej. Przed męską nazwą w liczbie pojedynczej używamy este, a nie esto.
5. Zmiana rodzaju przed akcentowanym „a”
- Niepoprawnie: Este agua está fría.
- Poprawnie: Esta agua está fría. — „Ta woda jest zimna”.
- Dlaczego: Agua jest rodzaju żeńskiego. Choć mówi się el agua — „woda” — ze względu na początkowe akcentowane a, ten szczególny wybór rodzajnika nie obejmuje wyrazów wskazujących. Podobnie esta aula — „ta sala lekcyjna”, mimo połączenia el aula — „sala lekcyjna”.
6. Wybór formy wyłącznie według polskiego „tamten”
- Nieodpowiednio w opisanej sytuacji: Dame aquel vaso. — gdy prosisz o szklankę tuż przy rozmówcy, a aquel nie ma dodatkowego uzasadnienia w kontekście.
- Naturalniej: Dame ese vaso. — „Podaj mi tę szklankę”.
- Dlaczego: Aquel sugeruje większą odległość. Polskie „tamten” może odpowiadać zarówno ese, jak i aquel; trzeba wyobrazić sobie położenie rzeczy względem uczestników rozmowy.
Uwagi o użyciu
Odległość jest względna
Połączenia z określeniami miejsca ułatwiają naukę: este de aquí — „ten tutaj”, ese de ahí — „ten tam”, aquel de allí — „tamten w oddali”. Nie oznacza to jednak, że trzeba za każdym razem dodawać określenie miejsca. Sam wyraz wskazujący zwykle wystarcza.
W rzeczywistych rozmowach granice między odległościami bywają płynne. U niektórych mówiących, także w części odmian amerykańskich, ese obejmuje wiele sytuacji, w których podręcznik pokazałby aquel. Wszystkie trzy grupy są jednak częścią ogólnego systemu hiszpańskiego. Na początku warto zachować wyraźny kontrast i nie wyciągać wniosku, że usłyszana inna forma zawsze jest błędem.
Wskazywanie osoby nie określa jej statusu
Wybór między este, ese i aquel nie działa jak polski wybór między „ty” a „pan/pani”. To nie są stopnie grzeczności. Mimo to sposób wskazywania człowieka może brzmieć obcesowo, zwłaszcza gdy zamiast imienia mówi się tylko „ten” lub „tamten”. Znaczenie zależy od tonu i sytuacji: Esa chica es mi hermana — „Tamta dziewczyna to moja siostra” — może być całkiem neutralne, a el tipo ese — „ten typ” — może wyrażać niechęć.
Pisownia bez znaku akcentu
W podstawowej, współczesnej pisowni używaj este, ese, aquel i ich odmienionych form bez graficznego znaku akcentu, również samodzielnie: Prefiero este — „Wolę ten”. W starszych książkach spotkasz éste, ése, aquél używane samodzielnie. Nie trzeba odtwarzać tej dawnej praktyki.
Aktualne zalecenia dopuszczają znak akcentu w samodzielnie użytym wyrazie wskazującym, gdy piszący dostrzega rzeczywistą dwuznaczność zdania. Nie jest to jednak obowiązek ani zasada „samodzielnie = z akcentem”. Formy esto, eso, aquello zawsze zapisuje się bez niego.
Więcej niż podstawy
Poniższe użycia warto rozpoznawać, ale nie trzeba opanować ich wszystkich podczas pierwszej nauki na poziomie A1.
„Esto”, „eso”, „aquello”: wskazanie bez nazwy
Te trzy formy nazywa się nijakimi, ponieważ nie dopasowują się ani do męskiej, ani do żeńskiej nazwy. Wskazują coś nienazwanego, całe zdarzenie, wypowiedź lub sytuację. Nie jest to odpowiednik polskiego rodzaju nijakiego przy rzeczowniku: hiszpańskie nazwy rzeczy nadal mają rodzaj męski albo żeński.
| Hiszpański | Polski | Objaśnienie |
|---|---|---|
| ¿Qué es esto? | Co to jest? | Pytanie o coś bliskiego, czego jeszcze nie nazywamy. |
| Eso no es verdad. | To nieprawda. | Reakcja na cudzą wypowiedź. |
| ¿Qué es aquello que se ve al fondo? | Co to jest tam w głębi? | Pytanie o odległy, nierozpoznany obiekt. |
Formy te nie stoją przed rzeczownikiem i nie mają liczby mnogiej. Jeśli pytasz o nieznaną rzecz w dłoni, możesz powiedzieć ¿Qué es esto? — „Co to jest?”. Jeżeli wiadomo już, że chodzi o klucz, odpowiednią grupą jest esta llave — „ten klucz”. Nie wybieramy formy nijakiej tylko dlatego, że polskie tłumaczenie zawiera słowo „to”.
Wskazywanie w czasie i w rozmowie
Przestrzenny układ blisko–dalej przenosi się na czas, ale nie działa jak mechaniczny przelicznik:
- este año — „w tym roku”: bieżący okres;
- esa tarde — „tego popołudnia”: popołudnie wskazane w rozmowie;
- aquellos años — „tamte lata”: lata przedstawione jako odległe, często we wspomnieniach.
Ese nie jest oznaczeniem przeszłości. Może wskazywać również przyszły termin, jeśli już o nim mowa: La reunión es el viernes. Ese día trabajo — „Spotkanie jest w piątek. Tego dnia pracuję”. Z kolei aquel pomaga nadać wspomnieniu dystans, ale samo nie określa, ile czasu minęło.
Podobnie można zbliżać lub oddalać temat rozmowy. Esta idea — „ten pomysł” — może być pomysłem, który właśnie przedstawiam; esa idea — „ten pomysł” — pomysłem przywołanym przez rozmówcę. Nie jest to sztywna zasada przypisująca pomysły ich autorom. Chodzi o sposób przedstawienia tematu jako bliższego lub bardziej odsuniętego.
Wyraz wskazujący po rzeczowniku
Oprócz neutralnego ese libro — „ta książka” — można spotkać el libro ese — „ta właśnie książka”. W takim szyku pojawia się rodzajnik, a wyraz wskazujący stoi po nazwie. Konstrukcja jest częsta w mowie i może pomagać w rozpoznaniu obiektu, szczególnie gdy mówiący szuka nazwy albo nawiązuje do czegoś znanego obu osobom.
Nie zawsze wyraża irytację, ale potrafi ją podkreślić: el ruido ese — „ten hałas”. Dlatego na początku bezpieczniej samemu używać neutralnego szyku przed rzeczownikiem, a szyk końcowy rozpoznawać w rozmowach.
Zestawianie dwóch wcześniej wymienionych elementów
W staranniejszej prozie este i aquel mogą odsyłać do dwóch wcześniej wymienionych osób lub rzeczy: este do wymienionej później, aquel do wymienionej wcześniej. To zabieg pisany, nie podstawowy sposób wskazywania w codziennej rozmowie:
Se comparan el tren y el avión: este es más rápido; aquel, más económico. — „Porównuje się pociąg i samolot: ten drugi jest szybszy, ten pierwszy — tańszy”.
W zwykłej wypowiedzi często czytelniej powtórzyć nazwy. Warto jednak znać tę możliwość, żeby nie szukać w takim tekście fizycznej odległości między przedmiotami.
Jak ćwiczyć
- Ustaw trzy przedmioty w różnych miejscach. Jedną książkę połóż przy sobie, drugą przy osobie naprzeciwko, trzecią na odległej półce. Wskazuj je jako este libro — „ta książka tutaj”, ese libro — „ta książka przy tobie” i aquel libro — „tamta książka w oddali”. Następnie zmień miejsca: forma zależy od perspektywy, nie od samego przedmiotu.
- Ćwicz całe grupy, nie tylko końcówki. Zapisz nazwy kilku rzeczy z otoczenia i ułóż połączenia: esta silla — „to krzesło”, estas sillas — „te krzesła”; ese vaso — „ta szklanka”, esos vasos — „te szklanki”. Zawsze sprawdzaj hiszpański rodzaj, zwłaszcza gdy różni się od polskiego.
- Zrób dwie rundy wyboru. Najpierw nazywaj obiekt: Quiero esta camiseta — „Chcę tę koszulkę”. Potem, gdy nazwa jest już znana, pomijaj ją: Quiero esta — „Chcę tę”. Na końcu opisz swój kalendarz wyrażeniami „w tym tygodniu”, „tego dnia” i „w tamtych czasach”, dobierając formy do kontekstu, a nie do jednego polskiego słowa.
Powiązane zagadnienia
- Podstawa: Przymiotniki regularne — wyjaśniają dopasowanie słów opisujących do rodzaju i liczby rzeczownika; ta sama umiejętność pomaga wybierać między formami wskazującymi.