B1

Câu bị động trong tiếng Anh

Passive Voice

Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.

Nắm nhanh

Câu bị động đưa người hoặc vật chịu tác động lên đầu câu, với cấu trúc chủ ngữ + be + quá khứ phân từ: The letter was sent yesterday. — Lá thư đã được gửi hôm qua. Dạng của be thay đổi theo thời gian và chủ ngữ; quá khứ phân từ giữ nguyên. Chỉ thêm by + người thực hiện khi thông tin ấy cần thiết, không phải câu bị động nào cũng cần nêu người làm.

Tổng quan

Khi kể một việc, ta có thể chú ý đến người làm hoặc đến đối tượng chịu tác động. Someone stole my bike. — Ai đó đã lấy trộm xe đạp của tôi — hướng sự chú ý vào người lấy. My bike was stolen. — Xe đạp của tôi đã bị lấy trộm — đặt chiếc xe vào trung tâm câu chuyện. Sự việc không đổi, nhưng cách dẫn dắt thông tin khác nhau. Cách thứ nhất là câu chủ động; cách thứ hai là câu bị động.

Ở trình độ B1, câu bị động giúp bạn đọc thông báo, trao đổi công việc và kể lại sự việc khi không biết ai thực hiện. Bạn sẽ gặp nó trong hướng dẫn sử dụng, tin tức, mô tả sản phẩm và cả trò chuyện hằng ngày. Đây không chỉ là bài tập đổi câu: đôi khi nói ai làm là thừa, còn người nghe chỉ cần biết chuyện gì đã xảy ra.

Người Việt dễ liên hệ câu bị động với “bị” và “được”, nhưng hai hệ thống không trùng khít. Trong tiếng Việt, “bị” thường gợi điều không mong muốn, còn “được” có thể gợi lợi ích hoặc sự cho phép. Câu bị động tiếng Anh tự nó không mang đánh giá tốt hay xấu. Chẳng hạn, The road was repaired. có thể dịch tự nhiên là “Con đường đã được sửa”, còn My phone was stolen. là “Điện thoại của tôi bị lấy trộm”. Cả hai đều dùng cùng một kiểu cấu trúc.

Cấu tạo và cách dùng

Hiểu ba thành phần chính

Chủ ngữ là người hoặc vật mà câu nói đến, thường đứng trước động từ trong câu kể. Động từ là từ chỉ hành động hoặc trạng thái. Quá khứ phân từ, thường gọi là V3, là một dạng của động từ dùng trong câu bị động và một số cấu trúc khác; tên gọi này không có nghĩa rằng hành động luôn thuộc quá khứ.

Công thức cơ bản:

Người/vật chịu tác động + dạng phù hợp của be + V3 + (by + người/vật thực hiện)

Trong cấu trúc này, be làm trợ động từ, tức là từ đi kèm để tạo cấu trúc ngữ pháp. Tác nhân là người hoặc vật thực hiện hay gây ra hành động.

  • The room is cleaned every morning. — Căn phòng được dọn mỗi sáng.
  • The room was cleaned this morning. — Căn phòng đã được dọn sáng nay.

Hành động chính vẫn là dọn phòng. Is và was cho biết sự khác biệt về thời gian; cleaned không đổi.

Chọn đúng quá khứ phân từ

Với động từ có quy tắc, V3 thường có đuôi -ed, giống dạng quá khứ đơn. Với động từ bất quy tắc, hai dạng có thể khác nhau nên cần học riêng.

Dạng gốc Quá khứ đơn Quá khứ phân từ Nghĩa
clean cleaned cleaned dọn, làm sạch
make made made làm, chế tạo
send sent sent gửi
write wrote written viết
speak spoke spoken nói
take took taken lấy, đưa đi
build built built xây

Trong The book was written by Orwell. — Cuốn sách do Orwell viết — phải dùng written, không dùng wrote. Thời quá khứ đã được thể hiện qua was.

Chuyển từ chủ động sang bị động

Tân ngữ là thành phần chỉ người hoặc vật mà hành động hướng tới. Trong The technician repaired the printer. — Kỹ thuật viên đã sửa máy in — the printer là tân ngữ, vì máy in là thứ được sửa.

Có thể đổi câu theo bốn bước:

  1. Đưa đối tượng chịu tác động lên làm chủ ngữ mới.
  2. Giữ thời gian của sự việc, nhưng thể hiện nó bằng dạng thích hợp của be.
  3. Chuyển động từ chính sang V3.
  4. Nếu cần, đưa người thực hiện xuống sau by.

Kết quả: The printer was repaired by the technician. — Máy in đã được kỹ thuật viên sửa.

Không phải lúc nào cũng cần giữ phần cuối. Nếu người hỏi chỉ muốn biết máy in đã dùng được chưa, The printer was repaired yesterday. — Máy in đã được sửa hôm qua — thường đủ thông tin.

Khi đổi vai trò, đại từ — từ thay cho tên người hoặc vật — có thể đổi dạng: She invited me. — Cô ấy đã mời tôi — thành I was invited by her. — Tôi đã được cô ấy mời. Dùng I ở vị trí chủ ngữ và her sau by, không giữ nguyên me và she.

Các thì thường gặp

Thì là cách dạng động từ thể hiện thời gian và góc nhìn về sự việc. Đừng học mỗi câu bị động như một công thức rời: hãy xác định thời gian trước, sau đó tạo cụm be + V3 phù hợp.

Thì hoặc dạng Cấu trúc bị động Ví dụ Nghĩa
Hiện tại đơn am/is/are + V3 The doors are locked at ten. Các cửa được khóa lúc mười giờ.
Quá khứ đơn was/were + V3 The doors were locked at ten. Các cửa đã được khóa lúc mười giờ.
Tương lai với will will be + V3 The doors will be locked at ten. Các cửa sẽ được khóa lúc mười giờ.
Hiện tại tiếp diễn am/is/are being + V3 The house is being painted. Ngôi nhà đang được sơn.
Quá khứ tiếp diễn was/were being + V3 The house was being painted when we arrived. Khi chúng tôi đến, người ta đang sơn ngôi nhà.
Hiện tại hoàn thành have/has been + V3 The parcel has been delivered. Bưu kiện đã được giao rồi.
Quá khứ hoàn thành had been + V3 The parcel had been delivered before I called. Bưu kiện đã được giao trước khi tôi gọi.
Tương lai hoàn thành will have been + V3 The work will have been completed by Friday. Công việc sẽ được hoàn tất chậm nhất vào thứ Sáu.
Tương lai với going to am/is/are going to be + V3 The bridge is going to be repaired. Cây cầu sắp được sửa.

Dạng tiếp diễn nhìn hành động như đang diễn ra ở một thời điểm; vì vậy có thêm being. Dạng hoàn thành nhìn hành động trong quan hệ với một mốc thời gian, chẳng hạn việc đã xong tính đến hiện tại; vì vậy có been sau have/has/had.

Ở giai đoạn đầu, nên dùng vững hiện tại đơn, quá khứ đơn, tương lai với will, hiện tại tiếp diễn và hiện tại hoàn thành. Các hàng còn lại giúp bạn tra cứu khi gặp câu phức tạp hơn.

Chủ ngữ số ít, số nhiều và câu phủ định

Be phải phù hợp với chủ ngữ mới, không phải với người thực hiện:

  • The report is checked every week. — Bản báo cáo được kiểm tra hằng tuần.
  • The reports are checked every week. — Các bản báo cáo được kiểm tra hằng tuần.

Để phủ định, đặt not sau trợ động từ đầu tiên:

  • The letter was not sent. — Lá thư chưa được gửi.
  • The results have not been announced. — Kết quả chưa được công bố.
  • The room will not be used tomorrow. — Căn phòng sẽ không được sử dụng vào ngày mai.

Đặt câu hỏi

Trong câu hỏi có hoặc không, đưa trợ động từ đầu tiên lên trước chủ ngữ. Không thêm do, does hoặc did vào các cấu trúc bị động với be này.

  • Was the letter sent yesterday? — Lá thư đã được gửi hôm qua chưa?
  • Is the house being painted? — Ngôi nhà có đang được sơn không?
  • Has the payment been received? — Đã nhận được khoản thanh toán chưa?

Với từ hỏi, đặt từ hỏi ở đầu: When was the bridge built? — Cây cầu được xây khi nào?

Động từ tình thái

Động từ tình thái là những từ như can, must, should, diễn đạt khả năng, sự bắt buộc hoặc lời khuyên. Cấu trúc là động từ tình thái + be + V3; be ở đây giữ nguyên dạng.

  • This form must be signed. — Mẫu đơn này phải được ký.
  • The ticket can be changed online. — Vé có thể được đổi trực tuyến.
  • The files should be checked again. — Các tệp nên được kiểm tra lại.

Khi nào không đổi được sang bị động?

Thông thường, động từ phải có đối tượng chịu tác động mới tạo được câu bị động tương ứng. The train arrived late. — Tàu đến muộn — không có thứ gì “được đến”, nên không đổi thành câu với was arrived. Tương tự, động từ happen trong The accident happened yesterday. — Tai nạn xảy ra hôm qua — không dùng ở bị động.

Ngay cả khi có tân ngữ, việc đổi câu vẫn phải hợp nghĩa và tự nhiên. Những động từ diễn tả sở hữu hoặc trạng thái không phải lúc nào cũng thích hợp với bị động. Không cần cố biến mọi câu chủ động thành câu bị động chỉ vì có thể tìm thấy một tân ngữ.

Ví dụ trong ngữ cảnh

Các bản dịch dưới đây ưu tiên cách nói tự nhiên trong tiếng Việt. Vì thế, có câu tiếng Anh bị động nhưng bản dịch dùng “người ta” hoặc không dùng “bị/được”.

Câu tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Điểm cần chú ý
English is spoken here. Ở đây có nói tiếng Anh. Thông báo chung; không cần nêu người nói.
The letter was sent yesterday. Lá thư đã được gửi hôm qua. Sự việc đã xảy ra ở thời điểm xác định.
The house is being painted. Ngôi nhà đang được sơn. Công việc đang diễn ra.
The book was written by Orwell. Cuốn sách do Orwell viết. Tác giả là thông tin quan trọng.
These cups are made in Vietnam. Những chiếc cốc này được sản xuất tại Việt Nam. Thông tin về nơi sản xuất.
My bike was stolen outside the station. Xe đạp của tôi bị lấy trộm bên ngoài nhà ga. Không biết người thực hiện.
Your application has been approved. Hồ sơ của bạn đã được chấp thuận. Thông báo kết quả tính đến hiện tại.
The road was being repaired when we passed. Khi chúng tôi đi qua, con đường đang được sửa. Hành động đang diễn ra tại một thời điểm quá khứ.
You will be notified by email. Bạn sẽ nhận được thông báo qua thư điện tử. Cách thông báo thường gặp trong dịch vụ.
The medicine must be kept in the fridge. Thuốc phải được bảo quản trong tủ lạnh. Yêu cầu bắt buộc.
Has the meeting been cancelled? Cuộc họp đã bị hủy chưa? Đảo trợ động từ đầu tiên để hỏi.
We were given new instructions this morning. Sáng nay chúng tôi được hướng dẫn lại. Người nhận thông tin làm chủ ngữ.

Những lỗi thường gặp

1. Bỏ mất be vì chỉ nghĩ đến nghĩa “được”

  • Sai: The room cleaned every day.
  • Đúng: The room is cleaned every day. — Căn phòng được dọn mỗi ngày.
  • Giải thích: Tiếng Việt có thể diễn đạt rất gọn, nhưng câu bị động đầy đủ trong tiếng Anh cần dạng của be. Một mình cleaned chưa tạo được câu bị động hiện tại đơn.

2. Dùng quá khứ đơn thay cho quá khứ phân từ

  • Sai: The report was wrote yesterday.
  • Đúng: The report was written yesterday. — Bản báo cáo đã được viết hôm qua.
  • Giải thích: Sau be trong cấu trúc bị động phải là V3. Với write, dạng đó là written, không phải wrote.

3. Nhầm being với been

  • Sai: The kitchen is been cleaned now.
  • Đúng: The kitchen is being cleaned now. — Nhà bếp đang được dọn.
  • Giải thích: Is being cleaned diễn tả hành động đang diễn ra. Nếu muốn nói đã dọn xong, dùng The kitchen has been cleaned. — Nhà bếp đã được dọn rồi. Đừng chọn theo từ “đã/đang” một cách máy móc; hãy xét ý nghĩa cả câu.

4. Quên be sau động từ tình thái

  • Sai: The form must signed today.
  • Đúng: The form must be signed today. — Mẫu đơn phải được ký hôm nay.
  • Giải thích: Cần đủ ba phần must + be + signed. Không đổi be thành is hay was sau must.

5. Tạo bị động với động từ không có đối tượng chịu tác động

  • Sai: The accident was happened yesterday.
  • Đúng: The accident happened yesterday. — Tai nạn xảy ra hôm qua.
  • Giải thích: “Xảy ra” không phải hành động được một người thực hiện lên tai nạn. Việc có ý nghĩa không may không làm câu trở thành bị động.

6. Dùng by cho cả người thực hiện và dụng cụ

  • Sai trong ý “dùng chìa khóa”: The door was opened by a key.
  • Tự nhiên hơn: The door was opened with a key. — Cánh cửa đã được mở bằng chìa khóa.
  • Giải thích: Thường dùng by cho tác nhân và with cho dụng cụ. So sánh: The door was opened by the guard. — Cánh cửa đã được người bảo vệ mở. Việc chọn từ phụ thuộc vào vai trò của thành phần ấy, không chỉ vào bản dịch “bằng” hoặc “bởi”.

Lưu ý khi sử dụng

Không phải câu nào cũng cần by

Bỏ tác nhân khi không biết, không quan trọng hoặc người nghe đã hiểu. My luggage has been lost. — Hành lý của tôi đã bị thất lạc — không nhất thiết phải thêm một người làm mất. The patient was examined this morning. — Bệnh nhân đã được khám sáng nay — thường không cần nói người khám là nhân viên y tế.

Ngược lại, hãy giữ tác nhân khi nó là trọng tâm. Trong The portrait was painted by my grandmother. — Bức chân dung do bà tôi vẽ — người vẽ là điều đáng nói. Bỏ phần đó sẽ làm mất thông tin chính.

Bị động không đồng nghĩa với trang trọng

Câu bị động rất thường gặp trong văn bản trang trọng vì người viết muốn tập trung vào quy trình hoặc kết quả. Tuy nhiên, I've been invited to a wedding. — Tôi được mời đi đám cưới — hoàn toàn tự nhiên trong trò chuyện.

Điều nên tránh là lạm dụng bị động khiến câu mơ hồ. A mistake was made. — Đã có sai sót xảy ra — không cho biết ai chịu trách nhiệm. Nếu cần giải thích rõ trách nhiệm, I made a mistake. — Tôi đã mắc lỗi — thẳng thắn và dễ hiểu hơn.

Chọn chủ động hay bị động theo mạch thông tin

Nếu đang nói về một ngôi nhà, câu It was built in 1920. — Ngôi nhà ấy được xây năm 1920 — giúp giữ nguyên chủ đề. Chuyển sang “một người nào đó đã xây nó” có thể làm người đọc mất tập trung.

Ngược lại, nếu đang kể về người thợ và các công việc họ làm, chủ động thường thuận hơn. Câu bị động là một cách tổ chức thông tin, không phải phiên bản “hay hơn” của mọi câu chủ động.

Mở rộng sau phần cơ bản

Phần này giúp nhận diện những cấu trúc gặp ở trình độ cao hơn. Chưa cần dùng tất cả ngay, nhưng nên phân biệt được chúng với công thức nền tảng.

Hành động hay trạng thái?

The door is closed. có thể hiểu là “Cửa đang đóng” theo nghĩa cửa ở trạng thái không mở. Trong ngữ cảnh này, closed có thể đóng vai trò tính từ, tức là từ mô tả đặc điểm hoặc trạng thái, chứ không nhất thiết kể một hành động bị động.

So sánh:

  • The door is closed at nine every evening. — Cửa được đóng lúc chín giờ mỗi tối: lịch thực hiện hành động.
  • The door is being closed. — Cánh cửa đang được đóng lại: hành động đang diễn ra.
  • The door is still closed. — Cửa vẫn đóng: chú ý đến trạng thái.

Không phải cứ thấy be + V3 là phải dịch cứng thành “được”. Ngữ cảnh giúp xác định người nói đang mô tả trạng thái hay kể việc xảy ra.

Người nhận hoặc đồ vật đều có thể làm chủ ngữ

Một số động từ, như give — cho — có thể đi với cả người nhận và vật được cho. Từ They gave Lan a refund. — Họ đã hoàn tiền cho Lan — có hai cách đặt trọng tâm:

  • Lan was given a refund. — Lan đã được hoàn tiền.
  • A refund was given to Lan. — Một khoản tiền hoàn lại đã được trả cho Lan.

Cách thứ nhất đặt người nhận lên đầu. Cách thứ hai đặt khoản tiền lên đầu và giữ to trước người nhận. Không suy rộng rằng mọi động từ đều cho phép cả hai cách.

Giữ phần giới từ đi cùng động từ

Giới từ là từ thể hiện quan hệ, chẳng hạn vị trí, hướng hoặc quan hệ giữa các thành phần. Một số tổ hợp động từ và giới từ cho phép bị động; khi đó không được bỏ giới từ.

  • The children were looked after by their aunt. — Các em được dì chăm sóc.
  • This issue has already been dealt with. — Vấn đề này đã được xử lý rồi.

Hãy học cả cụm look after — chăm sóc — và deal with — xử lý — thay vì chỉ học từ đầu tiên. Những cấu trúc này giải thích vì sao đôi khi câu bị động kết thúc bằng một giới từ.

Bị động với get

Trong lời nói, đôi khi dùng get + V3, nhất là để kể một việc xảy đến với ai đó:

  • He got injured during the match. — Anh ấy bị thương trong trận đấu.
  • She got promoted last month. — Cô ấy được thăng chức tháng trước.

Cấu trúc này thường nhấn vào sự thay đổi hoặc sự việc xảy ra, có thể tốt hoặc xấu. Nó không thay được be trong mọi trường hợp. Khi viết hướng dẫn, báo cáo hoặc chưa chắc cách dùng, be + V3 là lựa chọn trung tính hơn.

Bị động trong lời tường thuật

Khi đưa tin hoặc nhắc lại nhận định mà không nêu nguồn cụ thể, thường gặp hai mẫu:

  • It is believed that the painting is valuable. — Người ta cho rằng bức tranh có giá trị.
  • The painting is believed to be valuable. — Bức tranh được cho là có giá trị.

Ở câu thứ hai, to be là động từ nguyên mẫu có to, tức là dạng to + dạng gốc của động từ. Nếu hành động được nói đến xảy ra trước nhận định, có thể gặp to have + V3: He is said to have left the country. — Người ta nói rằng anh ấy đã rời khỏi đất nước. Đây là phần nên học tiếp sau khi đã vững bị động thông thường.

Phân biệt bị động với nhờ người khác làm

I had my laptop repaired. — Tôi đã mang máy tính xách tay đi sửa — có mẫu have + vật + V3. Câu này thường có nghĩa tôi thu xếp để người khác sửa, không phải bản thân tôi bị sửa. So với My laptop was repaired. — Máy tính xách tay của tôi đã được sửa — nó đưa thêm thông tin về người thu xếp công việc.

Các dạng dài có thể đúng nhưng ít dùng

Về ngữ pháp, bị động có thể kết hợp với nhiều dạng thì và cấu trúc. Tuy nhiên, các chuỗi dài như has been being repaired — đã ở trong quá trình được sửa — rất nặng và hiếm trong cách diễn đạt thông thường. Thay vì cố ghép công thức, người nói thường đổi sang chủ động: They have been repairing the bridge for months. — Họ đã sửa cây cầu suốt mấy tháng nay.

Tương tự, khi đọc The files should have been deleted. — Lẽ ra các tệp phải được xóa rồi — hãy tách thành should + have been + V3. Dạng này nói về điều đáng lẽ phải xảy ra trước hiện tại, không chỉ một yêu cầu cho tương lai.

Gợi ý luyện tập

  1. Kể một sự việc theo hai góc nhìn. Chọn ba việc như giao hàng, sửa xe, gửi thư. Viết câu chủ động trước, rồi viết câu bị động và tự hỏi: “Mình có thật sự cần nêu người làm không?” Việc chọn thông tin quan trọng hữu ích hơn đổi câu hàng loạt.
  2. Giữ một hành động, đổi mốc thời gian. Với việc sửa cầu, lần lượt diễn đạt “được sửa hằng năm”, “đang được sửa”, “đã sửa xong” và “sẽ được sửa”. Kiểm tra xem đã có đủ dạng của be, có cần being hay been, và động từ chính đã là V3 chưa.
  3. Đọc thông báo rồi dịch tự nhiên. Tìm vài câu bị động trên nhãn hàng, thư xác nhận hoặc thông báo nơi làm việc. Gạch chân cả cụm động từ, sau đó dịch sang tiếng Việt mà không ép câu nào cũng phải có “bị/được”. Cuối cùng xác định vì sao người viết chọn bị động ở câu ấy.

Các chủ điểm liên quan

Điều kiện tiên quyết

Quá khứ đơn với động từ có quy tắc trong tiếng AnhA2

Các khái niệm xây dựng trên khái niệm này

Thêm khái niệm B1

Khái niệm này trong các ngôn ngữ khác

So sánh qua tất cả ngôn ngữ