A1

Zaimki wskazujące w języku niemieckim

Demonstrativpronomen

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

Niemieckie dieser, diese, dieses wskazują konkretną osobę lub rzecz, podobnie jak polskie „ten, ta, to”. Wybór formy zależy od niemieckiego rodzaju, liczby i przypadku: dieser Mann — „ten mężczyzna”, diese Frau — „ta kobieta”, dieses Buch — „ta książka”. Mogą stać przed nazwą rzeczy albo ją zastępować. Jener, jene, jenes zwykle odpowiadają polskiemu „tamten, tamta, tamto”, ale w codziennej rozmowie są znacznie rzadsze.

Na czym polega wskazywanie?

Gdy w sklepie prosisz o „tę torbę”, nie chodzi o dowolną torbę. Wyróżniasz jedną spośród innych — gestem, spojrzeniem albo nawiązaniem do wcześniejszej rozmowy. Do tego służą zaimki wskazujące, czyli wyrazy pozwalające wskazać osobę, rzecz lub treść. Niemieckie Demonstrativpronomen spotkasz już na poziomie A1 przy zakupach, przedstawianiu ludzi, wybieraniu przedmiotów i ustalaniu terminów.

Warto od razu rozpoznać dwa zastosowania. W dieses Buch — „ta książka” — wyraz wskazujący towarzyszy rzeczownikowi, czyli nazwie osoby, rzeczy lub pojęcia. W Dieses ist gut — „Ta jest dobra”, gdy mowa o książce — zastępuje rzeczownik. W dokładniejszym opisie gramatycznym pierwsze użycie nazywa się określnikiem wskazującym, a drugie zaimkiem użytym samodzielnie. Dla osoby początkującej najważniejsze jest to, że w obu zastosowaniach obowiązuje zasadniczo ta sama tabela odmiany.

Polszczyzna daje tu dobre oparcie: mówimy przecież „ten człowiek”, „widzę tego człowieka”, „pomagam temu człowiekowi”. Trzeba jednak pilnować rodzaju niemieckiego wyrazu, a nie jego polskiego tłumaczenia. Niemieckie das Buch jest rodzaju nijakiego, choć polska „książka” jest rodzaju żeńskiego. Dlatego poprawne jest dieses Buch, nie diese Buch.

Jak dobierać i odmieniać formy

Pierwszy krok: rodzaj i liczba

Na początek naucz się form w mianowniku. Mianownik to przypadek używany między innymi dla podmiotu — osoby lub rzeczy, o której zdanie mówi, co robi albo jaka jest.

Rodzaj lub liczba Rodzajnik Wyrażenie wskazujące Znaczenie
Męski der dieser Mann ten mężczyzna
Żeński die diese Frau ta kobieta
Nijaki das dieses Buch ta książka
Liczba mnoga die diese Bücher te książki

Rodzajnik to krótki wyraz stojący przy niemieckim rzeczowniku, na przykład der, die lub das. Ucz się nazw przedmiotów razem z nim: pomaga zapamiętać ich rodzaj. W liczbie mnogiej, czyli gdy chodzi o więcej niż jedną osobę lub rzecz, nie ma osobnych form zależnych od rodzaju. Zarówno „ci mężczyźni”, jak i „te kobiety” czy „te dzieci” wymagają w mianowniku diese.

Wyraz wskazujący zajmuje miejsce rodzajnika, zamiast się do niego dodawać:

  • das Buch — „książka”, o której wiadomo, o którą chodzi;
  • dieses Buch — „ta książka”, wyraźnie wyróżniona spośród innych.

Nie łączymy ich w wyrażenie das dieses Buch. Polski nie ma rodzajników, dlatego dobrze jest ćwiczyć całe pary, a nie tylko pojedyncze końcówki.

Drugi krok: przypadek

Przypadek to forma wyrazu pokazująca jego rolę w zdaniu. Niemiecki ma cztery przypadki. Polskie pytania pomagają je zrozumieć, ale nie są niezawodną metodą tłumaczenia: niemiecki czasownik lub przyimek może wymagać innego przypadku niż jego polski odpowiednik.

  • Mianownik — Nominativ: zwykle wskazuje, kto lub co wykonuje czynność albo jest opisywane.
  • Biernik — Akkusativ: często wskazuje osobę lub rzecz bezpośrednio objętą czynnością, na przykład to, co kupujesz.
  • Celownik — Dativ: występuje między innymi przy odbiorcy czynności oraz po określonych czasownikach i przyimkach.
  • Dopełniacz — Genitiv: często wyraża przynależność, czyli to, do kogo lub do czego coś należy.

Poniższa tabela jest pełną ściągawką. Na początku skup się na mianowniku i bierniku; do celownika i dopełniacza wracaj wraz z poznawaniem nowych konstrukcji.

Przypadek Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Liczba mnoga
Mianownik dieser diese dieses diese
Biernik diesen diese dieses diese
Celownik diesem dieser diesem diesen
Dopełniacz dieses dieser dieses dieser

Najważniejsza zmiana dla początkujących: w rodzaju męskim mianownik dieser przechodzi w bierniku w diesen.

  • Dieser Tisch ist teuer. — „Ten stół jest drogi”.
  • Ich kaufe diesen Tisch. — „Kupuję ten stół”.

W rodzaju żeńskim i nijakim oraz w liczbie mnogiej mianownik i biernik mają tę samą postać. Dlatego diese Frau wygląda identycznie w zdaniu „Ta kobieta tu mieszka” i „Znam tę kobietę”.

Zwróć uwagę na celownik liczby mnogiej. Końcówkę ma nie tylko diesen: rzeczownik zwykle otrzymuje dodatkowe -n, o ile jego liczba mnoga nie kończy się już na -n lub -s: mit diesen Kindern — „z tymi dziećmi”, ale mit diesen Frauen — „z tymi kobietami” i mit diesen Autos — „tymi samochodami”.

A jak odmienia się jener?

Formy od jen- mają dokładnie te same końcówki co formy od dies-. Różnica dotyczy znaczenia i stylu, nie schematu odmiany.

Przypadek Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Liczba mnoga
Mianownik jener jene jenes jene
Biernik jenen jene jenes jene
Celownik jenem jener jenem jenen
Dopełniacz jenes jener jenes jener

Jenes Haus to „tamten dom”, a mit jener Frau — „z tamtą kobietą”. Na poziomie A1 wystarczy rozpoznawać te formy i wiedzieć, że nie tworzą odrębnego systemu. Nie trzeba używać jener przy każdym polskim „tamten”.

Z rzeczownikiem i bez rzeczownika

Jeśli wiadomo, o jaką rzecz chodzi, nie musisz powtarzać jej nazwy. Forma wskazująca zachowuje rodzaj i liczbę tego, co zastępuje, natomiast przypadek dobierasz do roli w nowym zdaniu.

  • Welchen Mantel möchtest du? — Diesen. — „Który płaszcz chcesz? — Ten”. Forma diesen zastępuje diesen Mantel i jest w bierniku.
  • Welche Tasche ist deine? — Diese. — „Która torba jest twoja? — Ta”. Chodzi o die Tasche, a odpowiedź jest w mianowniku.
  • Mit welchem Bus fahren wir? — Mit diesem. — „Którym autobusem jedziemy? — Tym”. Przyimek mit, czyli „z” lub „za pomocą”, wymaga celownika.

Samodzielnie użyte dieser, diese i dieses zapisujemy małą literą, chyba że rozpoczynają zdanie. Brak rzeczownika nie zmienia ich automatycznie w wyrazy pisane wielką literą.

Przykłady w codziennych sytuacjach

Pierwsze trzy przykłady pokazują podstawowy zakres tego zagadnienia. Kolejne pozwalają zobaczyć wybór przedmiotu, samodzielne użycie oraz rzadsze jener.

Po niemiecku Po polsku Na co zwrócić uwagę
Dieses Buch ist gut. Ta książka jest dobra. Niemieckie „Buch” ma rodzaj nijaki.
Diese Frau kenne ich. Znam tę kobietę. Biernik rodzaju żeńskiego; wskazana osoba stoi na początku zdania.
Dieser Mann ist mein Chef. Ten mężczyzna jest moim szefem. Mianownik rodzaju męskiego.
Ich nehme diesen Pullover. Wezmę ten sweter. Biernik rodzaju męskiego przy wybieraniu towaru.
Diese Schuhe sind zu klein. Te buty są za małe. Liczba mnoga i forma czasownika „sind”.
Mit diesem Zug kommen wir um acht an. Tym pociągiem przyjedziemy o ósmej. Po „mit” występuje celownik.
Ich helfe dieser Frau. Pomagam tej kobiecie. Czasownik „helfen” wymaga celownika.
Wir spielen mit diesen Kindern. Bawimy się z tymi dziećmi. Celownik liczby mnogiej, także końcówka rzeczownika.
Dieses Wochenende bleiben wir zu Hause. W ten weekend zostajemy w domu. Określenie czasu bez przyimka.
Welche Jacke möchtest du? — Diese hier. Którą kurtkę chcesz? — Tę tutaj. Zaimek samodzielny, doprecyzowany przez „hier”.
Diesen Stuhl nehme ich, nicht jenen. Wezmę to krzesło, nie tamto. Niemieckie „Stuhl” jest rodzaju męskiego; obie formy są w bierniku.
In jener Zeit gab es hier keine Brücke. W tamtych czasach nie było tu mostu. „Jener” w odniesieniu do odległego okresu.
Die Fenster dieses Hauses sind neu. Okna tego domu są nowe. Dopełniacz rodzaju nijakiego.

W zdaniu Diese Frau kenne ich na pierwszym miejscu stoi osoba, którą mówiący chce wyróżnić. Nie staje się przez to podmiotem. Podmiotem jest nadal ich — „ja”, bo to ja znam tę kobietę. Niemiecki przypadek zależy od funkcji wyrażenia, nie tylko od jego miejsca w zdaniu.

Typowe błędy

1. Dobieranie rodzaju według polskiego tłumaczenia

  • Błędnie: Diese Buch ist gut.
  • Poprawnie: Dieses Buch ist gut. — „Ta książka jest dobra”.
  • Dlaczego: chodzi o das Buch. Polska forma „ta” nie wyznacza niemieckiej końcówki. Podobnie dieser Stuhl to „to krzesło”, ponieważ po niemiecku mówi się der Stuhl.

2. Pozostawianie mianownika w bierniku rodzaju męskiego

  • Błędnie: Ich kaufe dieser Mantel.
  • Poprawnie: Ich kaufe diesen Mantel. — „Kupuję ten płaszcz”.
  • Dlaczego: płaszcz jest tym, co kupuję. Niemieckie kaufen łączy się tutaj z biernikiem, a der Mantel ma rodzaj męski.

3. Dodawanie rodzajnika do formy wskazującej

  • Błędnie: Ich nehme die diese Tasche.
  • Poprawnie: Ich nehme diese Tasche. — „Wezmę tę torbę”.
  • Dlaczego: diese już określa rzeczownik. Nie dokładamy przed nim die. Porównuj gotowe wyrażenia: die Tasche i diese Tasche.

4. Pomijanie celownika po mit

  • Błędnie: Ich fahre mit dieses Auto.
  • Poprawnie: Ich fahre mit diesem Auto. — „Jadę tym samochodem”.
  • Dlaczego: mit wymaga celownika, a celownik rodzaju nijakiego to diesem. Nie próbuj tu przenosić polskiego narzędnika jako odrębnego niemieckiego przypadku.

5. Przenoszenie polskiego podziału liczby mnogiej

  • Błędnie: Dieser Männer warten hier.
  • Poprawnie: Diese Männer warten hier. — „Ci mężczyźni czekają tutaj”.
  • Dlaczego: niemieckie diese w mianowniku liczby mnogiej obejmuje zarówno polskie „ci”, jak i „te”. Rodzaj męskoosobowy nie tworzy tutaj osobnej niemieckiej formy.

6. Brak końcówki rzeczownika w celowniku liczby mnogiej

  • Błędnie: Ich spreche mit diesen Kinder.
  • Poprawnie: Ich spreche mit diesen Kindern. — „Rozmawiam z tymi dziećmi”.
  • Dlaczego: po mit potrzebny jest celownik. Forma mnoga Kinder otrzymuje dodatkowe -n. Samo poprawne diesen nie wystarcza.

Uwagi o użyciu

Dieser nie zawsze znaczy „bliżej”, a jener nie zawsze jest potrzebne

Jako pierwsze przybliżenie można zapamiętać parę „ten — tamten”. W praktyce dieser służy także do wskazywania tego, o czym właśnie rozmawiamy, niezależnie od fizycznej odległości. Zdanie Dieses Problem kenne ich — „Znam ten problem” — nie mówi o czymś leżącym blisko mówiącego.

W codziennej niemczyźnie jener brzmi często książkowo lub oficjalnie. Gdy pokazujesz dwa przedmioty, naturalne bywają określenia hier — „tutaj” i da lub dort — „tam”:

  • Ich nehme diesen hier. — „Wezmę ten tutaj”.
  • Ich nehme den da. — „Wezmę tamten”.

W drugim przykładzie den jest inną, bardzo częstą formą wskazującą. Nie jest skrótem od jenen. Najpierw opanuj odmianę dieser, a później ucz się rozpoznawać takie krótkie odpowiedzi w rozmowie.

Czas też można wskazywać

Diese Woche oznacza „w tym tygodniu”, diesen Monat — „w tym miesiącu”, a dieses Jahr — „w tym roku”. Są to określenia czasu w bierniku, używane bez przyimka. Nie trzeba dodawać niemieckiego odpowiednika polskiego „w”.

Rzadsze in jener Nacht — „tamtej nocy” lub in jenen Jahren — „w tamtych latach” spotkasz zwłaszcza we wspomnieniach i opowiadaniach. Tutaj celownik wynika z użycia in w odniesieniu do czasu.

Wskazywanie osoby a uprzejmość

Diese Frau — „ta kobieta” — jest zwykłym wyrażeniem gramatycznym. Jednak podobnie jak po polsku, mówienie „ta tutaj” o osobie stojącej obok może zabrzmieć oschle. Znaczenie mają ton i sytuacja. Jeśli kogoś znasz, imię lub uprzejme przedstawienie będzie często lepszym wyborem niż samo wskazanie.

Dla bardziej zaawansowanych

Poniższe rozróżnienia przydadzą się później. Nie musisz ich wszystkich aktywnie stosować na poziomie A1, ale pomogą zrozumieć teksty i uniknąć zbyt prostych reguł.

Dies i das w odniesieniu do całej treści

Gdy wskazujesz nie konkretny rzeczownik, lecz całą sytuację lub wcześniejszą wypowiedź, spotkasz nieodmienną w takim użyciu formę dies:

  • Dies ist wichtig. — „To jest ważne”.
  • Dies bedeutet, dass wir warten müssen. — „To oznacza, że musimy poczekać”.

Takie dies jest częstsze w tekście pisanym i staranniejszej wypowiedzi. W zwykłej rozmowie bardzo naturalne jest Das ist wichtig — „To jest ważne”. Nie traktuj jednak dies jako dowolnego zamiennika wszystkich form tabeli: w standardowym neutralnym wyrażeniu przed rzeczownikiem powiesz dieses Buch — „ta książka”.

W zdaniach przedstawiających kogoś lub coś das nie musi zgadzać się z rodzajem ani liczbą nazwy po czasowniku:

  • Das ist meine Schwester. — „To jest moja siostra”.
  • Das sind meine Freunde. — „To są moi przyjaciele”.

To inna konstrukcja niż Diese Freunde wohnen hier — „Ci przyjaciele mieszkają tutaj”, gdzie diese bezpośrednio określa rzeczownik.

Przymiotnik po dieser

Przymiotnik to wyraz opisujący cechę, na przykład „nowy” lub „mały”. Po odmienionym dieser albo jener niemiecki przymiotnik otrzymuje zwykle takie końcówki jak po rodzajniku określonym. Ten schemat nazywa się odmianą słabą przymiotnika.

  • dieser neue Mantel — „ten nowy płaszcz”;
  • diesen neuen Mantel — „ten nowy płaszcz” w bierniku;
  • mit diesem neuen Mantel — „z tym nowym płaszczem”;
  • jene alten Häuser — „tamte stare domy”.

Wyrazy wskazujące i przymiotniki nie dostają automatycznie identycznych końcówek. W mit diesem neuen Mantel są to odpowiednio -em i -en.

Dopełniacz i forma zastępująca właściciela

W dopełniaczu przed rzeczownikiem rodzaju męskiego lub nijakiego używamy dieses: die Farbe dieses Mantels — „kolor tego płaszcza”, die Fenster dieses Hauses — „okna tego domu”. Sam rzeczownik często ma wtedy końcówkę -s lub -es.

Nie należy tego mechanicznie przenosić na osobny zaimek oznaczający „jego” lub „jej”. W bardziej złożonych tekstach pojawiają się dessen i deren, na przykład Anna und deren Bruder — „Anna i jej brat”. To odrębne formy wskazujące; nie powstają przez proste opuszczenie rzeczownika po dieses. Na początku wystarczy umieć rozpoznać różnicę między wskazaniem rzeczy a wskazaniem jej właściciela.

Wskazywanie w tekście i utrwalone połączenia

Dieser może nawiązywać do właśnie wymienionego elementu, a jener do elementu bardziej oddalonego w wypowiedzi. Takie kontrasty spotyka się w starannej prozie; ich zrozumienie wymaga sprawdzenia kontekstu, a nie tylko zasady „blisko — daleko”. Gdy samodzielny zaimek mógłby odnosić się do kilku osób, powtórzenie imienia lub rzeczownika jest często czytelniejsze.

Warto też rozpoznawać połączenia dies und das — „to i owo” oraz dieser oder jener — „ten czy tamten”. W Dieser oder jener hat vielleicht Zeit — „Może ten czy tamten ma czas” — niekoniecznie wskazujemy dwie konkretne osoby; może chodzić po prostu o kogoś z danej grupy. To późniejsza warstwa znaczeń, nie podstawowa reguła wyboru zaimka.

Jak ćwiczyć

  1. Wskazuj przedmioty i od razu zmieniaj zdanie. Wybierz pięć nazw z rodzajnikami, na przykład der Stuhl, die Tasche, das Buch. Powiedz Dieser Stuhl ist bequem — „To krzesło jest wygodne”, potem Ich nehme diesen Stuhl — „Wezmę to krzesło”. Sprawdź, w których rodzajach mianownik i biernik wyglądają tak samo.
  2. Ćwicz krótkie odpowiedzi bez rzeczownika. Zapisz pary pytań i odpowiedzi: Welchen Pullover? — Diesen — „Który sweter? — Ten”; Welche Schuhe? — Diese — „Które buty? — Te”. Przy każdej odpowiedzi dopisz w notatkach pominięty rzeczownik i jego rodzajnik. Dzięki temu końcówka nie będzie zgadywanką.
  3. Oddziel gramatykę od stylu. W rozmowach wyszukuj diese Woche, dieses Jahr i den da, a w opowiadaniach formy takie jak in jener Zeit. Zapisuj całe wyrażenie wraz z polskim znaczeniem. Sprawdzaj osobno, dlaczego pojawiła się dana końcówka i dlaczego autor wybrał właśnie ten sposób wskazywania.

Powiązane zagadnienia

Wymagania wstępne

Rodzajniki określone w mianowniku po niemieckuA1

Więcej koncepcji A1

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach