A1

Rodzajniki określone w mianowniku po niemiecku

Bestimmte Artikel im Nominativ

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

W niemieckim mianowniku rodzajnik określony ma postać der dla rodzaju męskiego, die dla żeńskiego i das dla nijakiego; w liczbie mnogiej zawsze występuje die. Rodzajnik określony wskazuje zwykle osobę lub rzecz, którą rozmówca może rozpoznać z kontekstu. Mianownik to przypadek odpowiadający na pytania „kto? co?”: Der Mann arbeitet znaczy „Mężczyzna pracuje”.

Na czym polega ta zasada?

Rodzajnik to krótkie słowo stojące przed rzeczownikiem, czyli nazwą osoby, rzeczy, miejsca lub pojęcia. W polszczyźnie nie mamy rodzajników, dlatego w zdaniu „Kot śpi” nie musimy osobnym wyrazem zaznaczać, czy chodzi o kota już znanego rozmówcy. Po niemiecku ta informacja często pojawia się właśnie w rodzajniku: Die Katze schläft — „Kot śpi”, na przykład nasz kot, o którym oboje wiemy.

Rodzajniki określone poznaje się już na poziomie A1. Są potrzebne nie tylko do mówienia o czymś znanym: pokazują też rodzaj gramatyczny rzeczownika, czyli jego przynależność do grupy męskiej, żeńskiej albo nijakiej. Niemiecki rodzaj nie musi odpowiadać polskiemu. „Stół” jest po polsku męski i niemieckie der Tisch również, ale polska „książka” jest żeńska, a niemieckie das Buch — nijakie.

Ten artykuł dotyczy mianownika, po niemiecku Nominativ. Przypadek to forma wyrazu lub jego określenia pokazująca rolę w zdaniu. W polskim słyszymy różnicę między „kot”, „kota” i „kotu”; w niemieckim ważną część tej informacji przekazuje rodzajnik. Na początek wystarczy opanować zestaw der, die, das, die i rozpoznawać, kto lub co jest głównym uczestnikiem opisywanej sytuacji.

Jak dobierać rodzajnik?

Podstawowy zestaw form

Rodzajnik zgadza się z rzeczownikiem pod względem rodzaju i liczby. Nie wybieramy go według polskiego tłumaczenia ani według tego, czy przedmiot wydaje się „męski” albo „żeński”.

Rodzaj i liczba Niemiecki przykład Znaczenie po polsku
Męski, liczba pojedyncza der Mann mężczyzna
Żeński, liczba pojedyncza die Frau kobieta
Nijaki, liczba pojedyncza das Kind dziecko
Liczba mnoga, wszystkie rodzaje die Männer, die Frauen, die Kinder mężczyźni, kobiety, dzieci

W liczbie mnogiej nie ma tu podziału na rodzaj męski, żeński i nijaki. Wszystkie trzy grupy otrzymują die. To istotna różnica wobec polszczyzny, w której odróżniamy na przykład „ci mężczyźni” od „te kobiety”. Niemieckie die obejmuje obie grupy.

Sama forma die nie rozstrzyga więc, czy chodzi o jeden obiekt rodzaju żeńskiego, czy o kilka obiektów. Pomaga rzeczownik i czasownik, czyli wyraz wyrażający czynność lub stan:

  • Die Frau arbeitet. — Kobieta pracuje.
  • Die Frauen arbeiten. — Kobiety pracują.

Kiedy potrzebny jest mianownik?

Najczęściej mianownik wskazuje podmiot, czyli osobę lub rzecz, o której zdanie mówi, że coś robi, jest jakaś albo znajduje się w określonym stanie. W zdaniu Das Kind spielt — „Dziecko się bawi” — podmiotem jest das Kind. Pytamy: „Kto się bawi?”.

Nie trzeba jednak szukać wyłącznie wykonawcy czynności. W zdaniu Der Schlüssel fehlt — „Brakuje klucza” — niemieckim podmiotem jest der Schlüssel, choć klucz niczego świadomie nie robi. Polskie tłumaczenie ma inną budowę, dlatego lepiej rozpoznawać rolę wyrazu w niemieckim zdaniu niż ustalać przypadek na podstawie polskiej końcówki.

Podmiot nie musi stać na początku:

  • Heute arbeitet die Frau. — Dzisiaj kobieta pracuje.
  • Wo ist der Schlüssel? — Gdzie jest klucz?

W obu zdaniach wyróżnione połączenie rodzajnika i rzeczownika pozostaje w mianowniku. Kolejność wyrazów nie zmienia sama w sobie przypadku.

Mianownik pojawia się także po sein — „być”, gdy nazywamy lub identyfikujemy kogoś albo coś: Das ist der Bahnhof — „To jest dworzec”. Podobną konstrukcję spotyka się po werden — „stawać się” i bleiben — „pozostawać”. Nie oznacza to jednak, że po tych czasownikach zawsze trzeba dodać rodzajnik; wybór zależy również od znaczenia całego wyrażenia.

Co znaczy „określony”?

Rodzajnika określonego używamy, kiedy odbiorca może ustalić, o kogo lub o co chodzi. Najczęstsze sytuacje są bardzo codzienne:

  1. Coś zostało już wspomniane. Ein Hund wartet vor der Tür. Der Hund ist nass. — Przed drzwiami czeka pies. Ten pies jest mokry. Najpierw wprowadzamy psa do rozmowy, potem już do niego wracamy.
  2. Coś jest oczywiste w danej sytuacji. Die Tür ist offen. — Drzwi są otwarte. Nie trzeba wcześniej omawiać drzwi, jeśli oboje widzimy, o które chodzi.
  3. Chodzi o obiekt powszechnie rozpoznawalny. Die Sonne scheint. — Świeci słońce. W zwykłej rozmowie nie trzeba wyjaśniać, które słońce mamy na myśli.
  4. Dodatkowe określenie pozwala zidentyfikować osobę lub rzecz. Der Mann am Fenster wartet. — Mężczyzna przy oknie czeka. Wyrażenie „przy oknie” pomaga wskazać właściwą osobę.

Rodzajnika nie należy automatycznie tłumaczyć jako „ten”, „ta”, „to”. Takie tłumaczenie bywa pomocne na początku, lecz w naturalnej polszczyźnie często niczego nie dodajemy. Das Essen ist fertig to zwykle po prostu „Jedzenie jest gotowe”, a nie koniecznie „To jedzenie jest gotowe”.

Skąd wiedzieć, czy wybrać der, die czy das?

Najpewniejsza metoda to uczenie się rzeczownika razem z rodzajnikiem. Zamiast zapisywać samo Fenster — „okno”, zapisz das Fenster — „okno”. Najlepiej od razu dodać liczbę mnogą: das Fenster — die Fenster, „okno — okna”.

Istnieją użyteczne wskazówki. Rzeczowniki zakończone na -ung, takie jak die Wohnung — „mieszkanie”, są żeńskie. Zdrobnienia zakończone na -chen są nijakie: das Mädchen — „dziewczynka”. Zdrobnienie to forma słowa wyrażająca między innymi mały rozmiar; niektóre takie niemieckie wyrazy mają już zwyczajne, utrwalone znaczenie.

Nie każda końcówka daje jednak niezawodną odpowiedź. Wiele rzeczowników na -e jest żeńskich, ale der Name — „imię” lub „nazwa” — jest męski. Traktuj wskazówki jako pomoc, nie jako zamiennik sprawdzenia słowa w słowniku.

Przykłady w codziennych sytuacjach

W poniższych zdaniach rodzajniki der, die, das należą do wyrażeń w mianowniku. Zwróć uwagę, że w polskim tłumaczeniu zwykle nie pojawia się odpowiednik rodzajnika.

Po niemiecku Po polsku Na co zwrócić uwagę
Der Mann ist groß. Mężczyzna jest wysoki. Rodzaj męski, jedna osoba.
Die Frau arbeitet. Kobieta pracuje. Rodzaj żeński, jedna osoba.
Das Kind spielt. Dziecko się bawi. Rodzaj nijaki, jedna osoba.
Der Bus kommt gleich. Autobus zaraz przyjedzie. Chodzi o autobus, na który czekamy.
Die Wohnung ist hell. Mieszkanie jest jasne. Niemiecki rodzaj jest inny niż polski.
Das Buch ist interessant. Książka jest interesująca. Niemieckie słowo oznaczające książkę jest nijakie.
Die Kinder schlafen schon. Dzieci już śpią. W liczbie mnogiej występuje die.
Die Bücher sind teuer. Książki są drogie. Liczbę mnogą wskazuje też forma sind.
Heute ist der Laden geschlossen. Dzisiaj sklep jest zamknięty. Podmiot nie stoi na początku zdania.
Wo ist die Rechnung? Gdzie jest rachunek? Pytanie nie zmienia rodzaju ani przypadku.
Das ist der Eingang. To jest wejście. Po ist nazwa identyfikowanego obiektu jest w mianowniku.
Die Sonne scheint. Świeci słońce. Obiekt rozpoznawalny bez wcześniejszej wzmianki.
Der Kaffee ist kalt. Kawa jest zimna. Mowa o konkretnej kawie, na przykład stojącej na stole.
Die Schlüssel liegen hier. Klucze leżą tutaj. Liczba mnoga od der Schlüssel.

Najczęstsze błędy

1. Pomijanie rodzajnika na wzór polskiego

  • Błędnie w zwykłym zdaniu o znanym psie: Hund schläft.
  • Poprawnie: Der Hund schläft. — Pies śpi.
  • Dlaczego: W pełnym, neutralnym zdaniu rzeczownik policzalny w liczbie pojedynczej, czyli taki, którego egzemplarze można liczyć, zwykle potrzebuje rodzajnika lub innego określenia. Polski brak rodzajników nie przenosi się bezpośrednio na niemiecki.

2. Dobieranie rodzaju według polskiego słowa

  • Błędnie: Die Buch ist interessant.
  • Poprawnie: Das Buch ist interessant. — Książka jest interesująca.
  • Dlaczego: Rodzaj należy do niemieckiego rzeczownika. Żeński rodzaj polskiej „książki” nie mówi nam, jaką formę wybrać po niemiecku.

3. Zachowywanie das w liczbie mnogiej

  • Błędnie: Das Kinder spielen.
  • Poprawnie: Die Kinder spielen. — Dzieci się bawią.
  • Dlaczego: Das to forma liczby pojedynczej. W mianowniku liczby mnogiej każdy rodzaj ma die. Równocześnie trzeba znać właściwą formę liczby mnogiej rzeczownika.

4. Mylenie mianownika z biernikiem

  • Błędnie: Den Mann arbeitet.
  • Poprawnie: Der Mann arbeitet. — Mężczyzna pracuje.
  • Dlaczego: Mężczyzna jest tutaj podmiotem, więc potrzebujemy mianownika. Den jest między innymi formą męskiego rodzajnika w bierniku, czyli przypadku używanym często dla osoby lub rzeczy, na którą kieruje się czynność: Ich sehe den Mann — „Widzę mężczyznę”.

5. Dodawanie rodzajnika przed mein

  • Błędnie: Der mein Bruder ist hier.
  • Poprawnie: Mein Bruder ist hier. — Mój brat jest tutaj.
  • Dlaczego: Mein — „mój” — samo zajmuje miejsce określenia przed rzeczownikiem. W zwykłej konstrukcji nie łączymy go z rodzajnikiem określonym. Podobnie nie dodajemy der przed dieser — „ten”.

6. Zapisywanie zwykłego rodzajnika wielką literą w środku zdania

  • Błędnie: Heute kommt Der Bus.
  • Poprawnie: Heute kommt der Bus. — Dzisiaj przyjedzie autobus.
  • Dlaczego: Niemieckie rzeczowniki piszemy wielką literą, ale rodzajniki zwykle małą. W Der Bus kommt wielka litera w Der wynika wyłącznie z początku zdania.

Uwagi o użyciu

Znane nie zawsze znaczy wcześniej wspomniane

W rozmowie domowników Der Kühlschrank ist leer — „Lodówka jest pusta” — brzmi naturalnie bez wcześniejszej wzmianki o lodówce. Wspólna wiedza wystarcza. Dlatego reguła „pierwszy raz bez rodzajnika określonego, drugi raz z określonym” jest tylko uproszczeniem.

Z drugiej strony samo wcześniejsze użycie danego słowa nie wymusza później rodzajnika określonego. Jeżeli zmieniamy obiekt albo mówimy ogólnie, wybór może być inny. Ważne jest to, czy rozmówca potrafi rozpoznać właśnie ten obiekt, a nie liczba powtórzeń wyrazu.

Rodzajnik określony, nieokreślony i brak rodzajnika

Porównaj trzy naturalne zdania:

  • Ein Hund bellt. — Jakiś pies szczeka.
  • Der Hund bellt. — Pies szczeka; wiadomo, o którego chodzi.
  • Hunde bellen. — Psy szczekają; mówimy o psach ogólnie.

Ein to rodzajnik nieokreślony: wprowadza jednego przedstawiciela danej grupy, bez założenia, że odbiorca go rozpoznaje. Brak rodzajnika również ma swoje zastosowania, szczególnie przy ogólnych stwierdzeniach w liczbie mnogiej oraz nazwach substancji czy pojęć.

Na przykład Kaffee macht mich wach znaczy „Kawa mnie pobudza”, a Der Kaffee ist kalt — „Kawa jest zimna”. W pierwszym zdaniu chodzi o kawę jako napój, w drugim o konkretną kawę. Nie należy więc dopisywać rodzajnika do każdego niemieckiego rzeczownika bez zastanowienia.

Styl neutralny a mowa potoczna

Formy der, die, das są podstawowe zarówno w piśmie, jak i w mowie. W nagłówkach, notatkach lub skrótowych komunikatach rodzajniki bywają opuszczane. Takie skróty nie są dobrym wzorem dla pełnych zdań na początku nauki.

W niektórych regionach niemieckojęzycznych usłyszysz rodzajnik przed imieniem, na przykład Die Anna kommt später — „Anna przyjdzie później”. To użycie regionalne i potoczne. W neutralnym języku ogólnym bezpieczniej powiedzieć Anna kommt später, bez rodzajnika.

Dla dociekliwych: co pojawia się na dalszych etapach?

Poniższe zagadnienia pomagają zrozumieć późniejsze lekcje. Na poziomie A1 nie trzeba jeszcze samodzielnie stosować wszystkich tych konstrukcji.

Ta sama forma może pełnić różne funkcje

Der, die, das to formy mianownika w opisanym tu układzie, ale nie są „na zawsze mianownikowe”. Der występuje także w innych przypadkach, na przykład w mit der Frau — „z kobietą”. Mit jest przyimkiem, czyli słowem łączącym wyrażenia, takim jak polskie „z” lub „przy”; w niemieckim wymaga określonego przypadku.

Nie warto więc rozpoznawać przypadku po samym kształcie rodzajnika. Trzeba uwzględnić rodzaj i liczbę rzeczownika oraz jego rolę w zdaniu. Warto też pamiętać, że męskie der zmienia się w bierniku na den, natomiast żeńskie die, nijakie das i mnogie die zachowują wtedy ten sam kształt.

Rodzajnik i przymiotnik działają razem

Przymiotnik, czyli wyraz opisujący cechę, może stać między rodzajnikiem a rzeczownikiem. Wtedy otrzymuje odpowiednią końcówkę:

  • der neue Bus — nowy autobus;
  • die neue Wohnung — nowe mieszkanie;
  • das neue Buch — nowa książka;
  • die neuen Bücher — nowe książki.

Po rodzajniku określonym w mianowniku przymiotnik ma w liczbie pojedynczej końcówkę -e, a w mnogiej -en. Inaczej jest, gdy cecha występuje po sein: Das Buch ist neu — „Książka jest nowa”. W tej pozycji nie dodajemy do neu takiej końcówki.

Nazwy zawodów i identyfikowanie konkretnej osoby

Po sein nazwy zawodów w neutralnym przedstawieniu zwykle występują bez rodzajnika: Sie ist Ärztin — „Ona jest lekarką”. Natomiast Sie ist die Ärztin hier — „To ona jest tutaj lekarką” — wskazuje konkretną osobę pełniącą rozpoznawalną rolę.

To pokazuje różnicę między podaniem kategorii a identyfikacją. Mianownik pozostaje ten sam, ale rodzajnik zależy od tego, co chcemy przekazać.

Mówienie o całej grupie

Rodzajnik określony w liczbie pojedynczej może pojawić się w ogólnym opisie gatunku: Der Wolf ist ein Raubtier — „Wilk jest drapieżnikiem”. Nie chodzi tu o jednego wcześniej wspomnianego wilka, lecz o gatunek.

Takie użycie jest częste w tekstach objaśniających i opisowych. W codziennej rozmowie wygodna jest także liczba mnoga bez rodzajnika: Wölfe sind Raubtiere — „Wilki są drapieżnikami”. Obie konstrukcje są poprawne, choć inaczej ujmują tę samą ogólną myśl.

Rodzajnik czy samodzielne wskazanie?

W Das Kind schläft — „Dziecko śpi” — das jest rodzajnikiem przed rzeczownikiem. W Das ist mein Kind — „To jest moje dziecko” — początkowe das jest zaimkiem wskazującym, czyli samodzielnym słowem wskazującym na osobę, rzecz lub sytuację.

Dlatego poprawne jest także Das ist die Lehrerin — „To jest nauczycielka”. Początkowego das nie dobieramy tu do żeńskiego rodzaju słowa Lehrerin. Dopiero die bezpośrednio przed tym rzeczownikiem pokazuje jego rodzaj.

Rzeczowniki tworzone z innych wyrazów

Niemiecki może tworzyć rzeczowniki między innymi z nazw czynności: das Lesen — „czytanie”, das Essen — „jedzenie”. Takie użycie nazywa się nominalizacją, czyli przekształceniem innego wyrazu w rzeczownik. Rodzajnik pomaga je rozpoznać, a utworzony rzeczownik zapisujemy wielką literą.

Nie oznacza to, że wszystkie podobnie utworzone słowa mają das. Na przykład der Deutsche — „Niemiec” i die Deutsche — „Niemka” — pochodzą od przymiotnika i odmieniają się według dalszych reguł. Na początek wystarczy zauważać te konstrukcje, bez uczenia się całego systemu naraz.

Jak ćwiczyć?

  1. Zapisuj słowa w komplecie. Przy każdym nowym rzeczowniku podawaj rodzajnik, znaczenie i liczbę mnogą: der Schlüssel — die Schlüssel, „klucz — klucze”. Potem dodaj krótkie zdanie: Der Schlüssel ist hier — „Klucz jest tutaj”. Dzięki temu uczysz się formy i jej zastosowania jednocześnie.
  2. Opisuj rzeczy, które rzeczywiście masz przed sobą. Ułóż po dwa zdania z der, die i das, a potem zmień je na liczbę mnogą. Na przykład: Das Fenster ist offen — „Okno jest otwarte”; Die Fenster sind offen — „Okna są otwarte”. Sprawdź nie tylko rodzajnik, lecz także rzeczownik i czasownik.
  3. Twórz krótkie historyjki o czymś nowym i znanym. Zacznij od Ein Mann wartet — „Jakiś mężczyzna czeka”, a potem dopisz Der Mann ist müde — „Mężczyzna jest zmęczony”. Przy każdym der, die, das zadaj sobie dwa pytania: „Dlaczego rozmówca wie, o kogo lub o co chodzi?” oraz „Czy to wyrażenie jest w mianowniku?”.

Powiązane zagadnienia

Koncepcje, które na tym bazują

Więcej koncepcji A1

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach