A1

Określniki dzierżawcze w języku niemieckim

Possessivartikel

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

Niemieckie mein, dein, sein, ihr, unser, euer, ihr, Ihr odpowiadają polskim formom „mój, twój, jego, jej, nasz, wasz, ich, pana/pani/państwa”. Początek wyrazu wskazuje właściciela, a końcówka zależy od rodzaju, liczby i przypadku określanej rzeczy lub osoby: mein Vater — „mój ojciec”, meine Mutter — „moja matka”, mit meinem Vater — „z moim ojcem”. Niemiecki nie ma jednego odpowiednika polskiego „swój”: trzeba wybrać formę zgodną z tym, o kim mowa, np. Ich suche meinen Schlüssel — „Szukam swojego klucza”.

Na czym to polega?

Określniki dzierżawcze, po niemiecku Possessivartikel, stoją przed rzeczownikiem, czyli wyrazem nazywającym osobę, rzecz lub pojęcie. Mówią, do kogo coś należy albo z kim jest związane. Nie chodzi wyłącznie o własność: meine Schwester to „moja siostra”, unser Arzt — „nasz lekarz”, a Ihre Frage — „pana/pani pytanie”. To podstawowy temat poziomu A1, potrzebny podczas przedstawiania rodziny, szukania zgubionych rzeczy czy umawiania wizyty.

W polskich materiałach spotkasz także nazwę „zaimki dzierżawcze”. Warto jednak odróżnić użycie przed rzeczownikiem, np. mein Buch — „moja książka”, od użycia samodzielnego, np. Das ist meins — „To moje”. Ten artykuł dotyczy przede wszystkim pierwszego użycia. Samodzielne formy poznasz w części dla bardziej zaawansowanych.

Dla osoby polskojęzycznej samo dopasowanie końcówki nie jest niczym obcym: mówimy „mój brat”, „moja siostra”, „z moim bratem”. Trudniejsze bywają inne rodzaje rzeczowników oraz formy sein i ihr. Polskie „jego” i „jej” się nie odmieniają, natomiast niemieckie odpowiedniki otrzymują końcówki: sein Bruder — „jego brat”, ale seine Schwester — „jego siostra”.

Jak tworzyć poprawne formy?

Krok 1: ustal, do kogo coś należy

Najpierw wybierz podstawę określnika. Zależy ona od właściciela, nie od przedmiotu.

Osoba, o której mowa Podstawa określnika Przykład z tłumaczeniem
ja — ich mein- mein Schlüssel — mój klucz
ty — du dein- dein Schlüssel — twój klucz
on — er sein- sein Schlüssel — jego klucz
ono — es sein- sein Spielzeug — jego zabawka
ona — sie ihr- ihr Schlüssel — jej klucz
my — wir unser- unser Schlüssel — nasz klucz
wy — ihr euer- euer Schlüssel — wasz klucz
oni, one — sie ihr- ihr Schlüssel — ich klucz
pan, pani, państwo — Sie Ihr- Ihr Schlüssel — pana/pani/państwa klucz

Myślnik przy podstawie oznacza, że można do niej dołączyć końcówkę. Nie zapisuje się go w zdaniu.

Sein- nie znaczy „przedmiot rodzaju męskiego”, a ihr- nie znaczy „przedmiot rodzaju żeńskiego”. O wyborze rozstrzyga osoba lub rzecz, do której się odnosimy:

  • Paul sucht seine Tasche. — Paul szuka swojej torby.
  • Anna sucht ihren Schlüssel. — Anna szuka swojego klucza.

Paul pozostaje właścicielem także wtedy, gdy rzecz ma rodzaj żeński. Anna pozostaje właścicielką także wtedy, gdy rzecz ma rodzaj męski. Końcówki w tych zdaniach wynikają z form rzeczowników i ich funkcji w zdaniu.

Krok 2: sprawdź rodzaj i liczbę rzeczownika

Rodzaj gramatyczny to kategoria rzeczownika: męski, żeński albo nijaki. W niemieckim rozpoznajesz go po podstawowym rodzajniku der, die, das. Ucz się więc nie samego Buch, lecz das Buch — „książka”. Polski rodzaj bywa inny: „książka” jest żeńska, ale das Buch — nijakie; „torba” i die Tasche są żeńskie, lecz „samochód” jest męski, a das Auto — nijakie.

Na początek zapamiętaj formy w mianowniku, czyli przypadku używanym m.in. do wskazania, kto lub co wykonuje czynność, oraz do nazywania czegoś po ist — „jest”.

Rodzaj lub liczba Rzeczownik z rodzajnikiem Z określnikiem „mój”
męski der Vater — ojciec mein Vater — mój ojciec
żeński die Mutter — matka meine Mutter — moja matka
nijaki das Buch — książka mein Buch — moja książka
liczba mnoga die Bücher — książki meine Bücher — moje książki

W mianowniku reguła jest prosta: rodzaj męski i nijaki — bez końcówki; rodzaj żeński i liczba mnoga — końcówka -e. W liczbie mnogiej nie rozróżniasz tu rodzajów: meine Brüder — „moi bracia”, meine Schwestern — „moje siostry”, meine Kinder — „moje dzieci”.

Ta sama zasada działa z innymi podstawami: dein Vater — „twój ojciec”, deine Mutter — „twoja matka”, unser Haus — „nasz dom”, unsere Freunde — „nasi znajomi”.

Krok 3: dobierz przypadek

Przypadek to forma wyrazu pokazująca jego rolę w zdaniu lub związek z innym wyrazem. Niemiecki ma cztery przypadki. Nie trzeba od razu opanować wszystkich, ale warto mieć pełną tabelę pod ręką.

Przypadek Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Liczba mnoga
mianownik — Nominativ mein Vater meine Mutter mein Kind meine Freunde
biernik — Akkusativ meinen Vater meine Mutter mein Kind meine Freunde
celownik — Dativ meinem Vater meiner Mutter meinem Kind meinen Freunden
dopełniacz — Genitiv meines Vaters meiner Mutter meines Kindes meiner Freunde

Znaczenia rzeczowników w tabeli: Vater — „ojciec”, Mutter — „matka”, Kind — „dziecko”, Freunde — „znajomi, przyjaciele”. Podstawę mein- możesz zastąpić np. przez dein-, sein- czy ihr-; końcówki pozostają takie same.

Biernik występuje często przy dopełnieniu bliższym, czyli osobie lub rzeczy, której bezpośrednio dotyczy czynność. Na początku zauważ przede wszystkim zmianę rodzaju męskiego: mein → meinen.

  • Ich sehe meinen Vater. — Widzę swojego ojca.
  • Ich suche meine Tasche. — Szukam swojej torby.
  • Ich lese mein Buch. — Czytam swoją książkę.

Nie wybieraj przypadku przez proste tłumaczenie polskiego pytania. Po polsku „szukam kogo? czego?” łączy się z dopełniaczem, ale niemieckie suchen wymaga biernika. Ucz się wymagań niemieckiego czasownika.

Celownik bywa używany przy odbiorcy czynności, np. osobie, której coś dajemy. Wymagają go też określone przyimki, czyli wyrazy łączące się z rzeczownikiem, takie jak mit — „z”.

  • Ich helfe meiner Schwester. — Pomagam swojej siostrze.
  • Ich fahre mit meinem Bruder. — Jadę ze swoim bratem.

W celowniku liczby mnogiej zmienia się nie tylko określnik: rzeczownik zwykle otrzymuje dodatkowe -n, jeśli jeszcze go nie ma i jeśli liczba mnoga nie kończy się na -s. Dlatego mit meinen Freunden to „z moimi znajomymi”, a mit meinen Autos — „moimi samochodami”.

Dopełniacz wyraża m.in. przynależność i częściej pojawia się w tekstach pisanych. W rodzaju męskim i nijakim zmienia się również rzeczownik, który zwykle otrzymuje -s lub -es: die Adresse meines Vaters — „adres mojego ojca”, der Name meines Kindes — „imię mojego dziecka”. Dla początkującego najważniejsze są mianownik i biernik; kolejne przypadki można utrwalać stopniowo.

Szczególna pisownia: euer i unser

Przy euer — „wasz” — po dodaniu końcówki zwykle znika drugie e: euer → eure, euren, eurem, eurer, eures.

  • Ist das euer Auto? — Czy to wasz samochód?
  • Wo ist eure Wohnung? — Gdzie jest wasze mieszkanie?
  • Ich kenne euren Sohn. — Znam waszego syna.

Pełniejsze formy, np. euere, też są poprawne, ale do codziennego użycia warto wybrać częstsze eure. Nie przenoś tego skrócenia mechanicznie na unser: podstawowe formy to unsere, unseren, unserem, unserer, unseres. Spotkasz również skrócone warianty, np. unsre zamiast unsere — oba znaczą „nasza” lub „nasze”, zależnie od rzeczownika.

Przykłady w codziennych sytuacjach

Poniższe zdania pokazują zarówno prosty mianownik, jak i formy zależne od czasownika lub przyimka.

Niemiecki Polski Na co zwrócić uwagę
Das ist mein Buch. To moja książka. Rodzaj nijaki, mianownik: bez końcówki.
Wo ist deine Tasche? Gdzie jest twoja torba? Rodzaj żeński: końcówka -e.
Seine Mutter ist Ärztin. Jego matka jest lekarką. Właściciel to on; końcówka pasuje do słowa „matka”.
Unsere Wohnung ist klein, aber hell. Nasze mieszkanie jest małe, ale jasne. Niemieckie słowo oznaczające mieszkanie ma rodzaj żeński.
Ist das euer Auto? Czy to wasz samochód? Rodzaj nijaki: forma euer, bez dodatkowej końcówki.
Eure Kinder warten draußen. Wasze dzieci czekają na zewnątrz. Liczba mnoga: eure.
Ich habe meinen Ausweis dabei. Mam przy sobie dowód tożsamości. Biernik rodzaju męskiego: meinen.
Anna hat ihren Schlüssel vergessen. Anna zapomniała swojego klucza. O Annie mówimy za pomocą podstawy ihr-.
Wir besuchen unsere Großeltern am Sonntag. W niedzielę odwiedzamy swoich dziadków. Biernik liczby mnogiej.
Ich fahre mit meinem Bruder nach Krakau. Jadę ze swoim bratem do Krakowa. Po mit występuje celownik.
Sie spricht mit ihrer Chefin. Ona rozmawia ze swoją szefową. Celownik rodzaju żeńskiego: ihrer.
Die Gäste suchen ihr Hotel. Goście szukają swojego hotelu. ihr odnosi się tutaj do kilku osób.
Frau Nowak, ist das Ihre Tasche? Pani Nowak, czy to pani torba? Forma grzecznościowa ma wielką literę.
Die Telefonnummer meines Vaters steht hier. Numer telefonu mojego ojca jest tutaj zapisany. Dopełniacz: końcówki przy określniku i rzeczowniku.

Najczęstsze błędy

1. Dodawanie zwykłego rodzajnika przed określnikiem

  • Niepoprawnie: Das ist das mein Buch.
  • Poprawnie: Das ist mein Buch. — To moja książka.

Określnik dzierżawczy zajmuje w zwykłej konstrukcji miejsce rodzajnika. Nie łączysz więc der/die/das z mein/dein przed tym samym rzeczownikiem.

2. Wybieranie sein lub ihr według rodzaju przedmiotu

  • Niepoprawnie, gdy chodzi o Annę: Anna sucht seinen Schlüssel.
  • Poprawnie: Anna sucht ihren Schlüssel. — Anna szuka swojego klucza.

Podstawa ihr- wskazuje Annę, a -en wynika z biernika rzeczownika rodzaju męskiego der Schlüssel. Zdanie z seinen może być gramatyczne, ale oznacza, że Anna szuka klucza należącego do niego, a nie do niej.

3. Pozostawianie polskiego „jego” bez odmiany w niemieckim

  • Niepoprawnie: Sein Mutter ist Ärztin.
  • Poprawnie: Seine Mutter ist Ärztin. — Jego matka jest lekarką.

Polskie „jego” się nie zmienia, lecz niemieckie sein- potrzebuje tutaj końcówki -e. Nie oznacza ona zmiany właściciela.

4. Pomijanie końcówki biernika rodzaju męskiego

  • Niepoprawnie: Ich suche mein Schlüssel.
  • Poprawnie: Ich suche meinen Schlüssel. — Szukam swojego klucza.

Podstawowa forma mein Schlüssel nie wystarcza w każdym zdaniu. Przy suchen potrzebny jest biernik, a rzeczownik ma rodzaj męski.

5. Zapisywanie zwykłego ihr zamiast grzecznościowego Ihr

  • Niepoprawnie w zwrocie do rozmówczyni: Frau Nowak, ist das ihre Tasche?
  • Poprawnie: Frau Nowak, ist das Ihre Tasche? — Pani Nowak, czy to pani torba?

Wielka litera odróżnia grzecznościowe Ihr- od „jej” lub „ich”. Wymowa tych form jest taka sama, ale pisownia wskazuje, do kogo się odnosisz.

6. Szukanie jednego niemieckiego odpowiednika „swój”

  • Niepoprawnie, gdy chodzi o własną torbę rozmówcy: Du hast meine Tasche vergessen.
  • Poprawnie: Du hast deine Tasche vergessen. — Zapomniałeś/Zapomniałaś swojej torby.

Pierwsze zdanie samo w sobie jest poprawne, ale znaczy „Zapomniałeś/Zapomniałaś mojej torby”. Polskie „swój” trzeba w niemieckim dopasować do osoby: ich — mein-, du — dein-, wir — unser- itd.

Uwagi dotyczące użycia

Czyje: jej, ich czy państwa?

ihr- może odnosić się do jednej kobiety albo do kilku osób. Znaczenie ustala się z kontekstu:

  • Anna kommt. Ihr Bruder wartet schon. — Anna nadchodzi. Jej brat już czeka.
  • Die Kinder kommen. Ihr Vater wartet schon. — Dzieci nadchodzą. Ich ojciec już czeka.

Nie jest to błąd ani wyjątek w odmianie: te znaczenia mają po prostu jednakową formę. Gdy kontekst nie wystarcza, można podać imię lub nazwę grupy, zamiast powtarzać ihr.

Grzecznościowe Ihr- służy zarówno do jednej osoby, jak i do kilku. Ihr Termin może więc znaczyć „pana termin”, „pani termin” lub „państwa termin”. Przy zwracaniu się do grupy na „ty” używasz natomiast euer-.

Wielkie litery w korespondencji

Grzecznościowe Ihr, Ihre, Ihren itd. zawsze zapisuje się wielką literą. Zwykłe dein i euer na ogół mają małą literę, ale w listach oraz osobistej korespondencji dopuszczalne są też Dein i Euer. Nie należy z tego wyciągać wniosku, że wszystkie określniki dzierżawcze pisze się wielką literą. Na początku zdania wielka litera wynika oczywiście także ze zwykłej zasady ortograficznej.

Części ciała i codzienne czynności

Nie każda polska konstrukcja ze „swoim” wymaga niemieckiego określnika dzierżawczego. Przy częściach ciała często używa się zwykłego rodzajnika, a osobę wskazuje inny wyraz:

  • Ich wasche mir die Hände. — Myję sobie ręce.
  • Er putzt sich die Zähne. — On myje zęby.

Formy mir i sich wskazują tu, czyich rąk lub zębów dotyczy czynność. Ich wasche meine Hände — „Myję swoje ręce” — również jest poprawne, ale pierwsza konstrukcja jest bardzo naturalna przy opisywaniu codziennej higieny.

Dla dociekliwych: co pojawia się później?

Na poziomie A1 wystarczy sprawnie wybierać właściciela i podstawowe końcówki. Poniższe różnice pomogą zrozumieć bardziej rozbudowane zdania; nie trzeba uczyć się ich wszystkich naraz.

Określnik przed rzeczownikiem a forma samodzielna

Gdy rzeczownik jest pominięty, pojawia się zaimek dzierżawczy, czyli wyraz samodzielnie zastępujący nazwę tego, co do kogoś należy. Niektóre formy różnią się od określnika.

Niemiecki Polski Różnica
Das ist mein Stift. Der andere ist deiner. To mój długopis. Ten drugi jest twój. Przed rzeczownikiem mein, samodzielnie w rodzaju męskim deiner.
Das ist mein Buch. Das andere ist deins. To moja książka. Ta druga jest twoja. Samodzielna forma rodzaju nijakiego to deins, także deines.
Ist das deine Tasche? Ja, das ist meine. Czy to twoja torba? Tak, to moja. W rodzaju żeńskim obie formy mają końcówkę -e.

Szczególnie ważna jest para mein Buch — „moja książka” i Das ist meins — „To moje”. Nie można dowolnie zamieniać mein i meins. Samodzielna odmiana to osobny wzór, którego warto uczyć się na konkretnych rzeczownikach.

Przymiotnik po określniku dzierżawczym

Przymiotnik, czyli wyraz opisujący cechę osoby lub rzeczy, również może otrzymać końcówkę: mein alter Freund — „mój stary przyjaciel”, meine alte Freundin — „moja stara przyjaciółka”. Określnik i przymiotnik nie muszą mieć tej samej końcówki.

Połączenie Tłumaczenie Co warto zauważyć
mein neuer Computer mój nowy komputer Określnik bez końcówki, przymiotnik z -er.
mein neues Handy mój nowy telefon komórkowy Określnik bez końcówki, przymiotnik z -es.
meine neue Tasche moja nowa torba Oba wyrazy mają -e.
mit meinem neuen Computer z moim nowym komputerem Określnik ma -em, przymiotnik -en.

To tzw. odmiana mieszana przymiotnika: sposób dobierania końcówek po wyrazach takich jak ein i mein. Najpierw opanuj sam określnik, a dopiero później dołącz opisujący przymiotnik.

Dlaczego polskie „swój” nie zawsze rozstrzyga znaczenie?

W zdaniu Paul besucht seinen Vater — „Paul odwiedza swojego/jego ojca” — najczęściej rozumiemy, że chodzi o ojca Paula, ale odpowiedni kontekst może wskazywać innego mężczyznę. Niemieckie sein nie gwarantuje więc takiej jednoznaczności jak polskie „swój”.

Gdy potrzebujesz podkreślenia, pomocne jest eigen — „własny”: Paul besucht seinen eigenen Vater — „Paul odwiedza swojego własnego ojca”. Jeśli chodzi o inną osobę, najczytelniej użyć jej imienia: Paul besucht Annas Vater — „Paul odwiedza ojca Anny”.

W bardziej formalnym tekście można spotkać dessen — „jego” oraz deren — „jej/ich”, które odsyłają do wcześniej wymienionej osoby i pomagają rozróżnić właścicieli: Paul trifft Max und dessen Vater — „Paul spotyka Maxa i jego ojca”, czyli ojca Maxa. Nie są to jednak zwykłe zamienniki sein i ihr w każdej sytuacji; wymagają wyraźnego odniesienia w tekście.

Formy, które warto rozpoznawać, ale nie naśladować od razu

Potoczne meinem Vater sein Auto oznacza „samochód mojego ojca”. To konstrukcja spotykana regionalnie i w nieformalnej mowie, lecz niezalecana jako wzór w neutralnym tekście pisanym. W takim tekście wybierz das Auto meines Vaters — „samochód mojego ojca”, a w swobodnej rozmowie także das Auto von meinem Vater o tym samym znaczeniu.

W literaturze lub podniosłym stylu spotkasz die Meinen — „moi bliscy” — oraz das Meine — „to, co moje; moja część”. Wielka litera wynika tutaj z użycia tych form jak rzeczowników. Nie jest to powód do pisania zwykłego mein Buch wielką literą.

Jak ćwiczyć?

  1. Zmieniaj właściciela, zachowując rzeczownik. Weź die Tasche — „torba” — i utwórz kolejno „moja, twoja, jego, jej, nasza, wasza, ich, pani torba”: meine Tasche, deine Tasche, seine Tasche, ihre Tasche, unsere Tasche, eure Tasche, ihre Tasche, Ihre Tasche. Następnie powtórz ćwiczenie z der Schlüssel — „klucz”. Oddzielasz w ten sposób wybór podstawy od wyboru końcówki.
  2. Ćwicz ten sam przedmiot w trzech sytuacjach. Das ist mein Bruder — „To mój brat”; Ich besuche meinen Bruder — „Odwiedzam swojego brata”; Ich spreche mit meinem Bruder — „Rozmawiam ze swoim bratem”. Zamiast recytować same końcówki, łącz je z konkretnymi czynnościami. Potem zamień „brata” na „siostrę”.
  3. Sprawdzaj pułapkę polskiego „swój”. Przetłumacz: „Szukam swojego klucza”, „Szukasz swojego klucza”, „Szukamy swojego klucza”. Rozwiązania to Ich suche meinen Schlüssel, Du suchst deinen Schlüssel, Wir suchen unseren Schlüssel. Za każdym razem zadaj dwa oddzielne pytania: „czyj?” oraz „jakiej formy wymaga rzeczownik w tym zdaniu?”.

Powiązane zagadnienia

  • Najpierw: Rodzajniki określone w mianowniku — znajomość der, die, das pozwala ustalić rodzaj rzeczownika i dobrać właściwą końcówkę określnika dzierżawczego.

Wymagania wstępne

Rodzajniki określone w mianowniku po niemieckuA1

Więcej koncepcji A1

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach