Nominalizacja w języku niemieckim
Nominalisierung
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.
W skrócie
Nominalizacja, czyli urzeczownikowienie, polega na użyciu innej części mowy jako rzeczownika — wyrazu nazywającego osobę, rzecz, czynność lub pojęcie. Niemieckie lesen „czytać” daje das Lesen „czytanie”, a schön „piękny” — das Schöne „to, co piękne”. Takie wyrazy piszemy wielką literą: bezokoliczniki zachowują swoją formę i mają rodzaj nijaki, natomiast urzeczownikowione przymiotniki oraz imiesłowy nadal przyjmują końcówki przymiotnikowe, np. ein Reisender, ale der Reisende „podróżny”.
Na czym polega nominalizacja?
Po polsku bez trudu tworzymy pary „czytać — czytanie”, „dobry — dobro”, „zatrudniony — zatrudnieni”. W niemieckim podobną zmianę często uzyskuje się bez dodawania nowego przyrostka. Zamiast czasownika (wyrazu mówiącego o czynności lub stanie) pojawia się rzeczownik: Schwimmen macht Spaß — „Pływanie sprawia przyjemność”. Wielka litera nie jest ozdobą: sygnalizuje zmianę roli wyrazu.
Na poziomie B2 nominalizacja przydaje się szczególnie podczas czytania prasy, regulaminów i tekstów zawodowych. Jest jednak obecna także w codziennych zwrotach: beim Essen „podczas jedzenia”, etwas Neues „coś nowego”, die Angestellten „pracownicy”. Nie trzeba więc czekać na teksty urzędowe, żeby z niej korzystać.
Najważniejsze jest rozróżnienie dwóch mechanizmów. Das Lesen odmienia się jak rzeczownik, a der Reisende zachowuje odmianę przymiotnika (wyrazu opisującego cechę). Polski odpowiednik nie zawsze podpowiada właściwą niemiecką końcówkę: „podróżny” może oznaczać zarówno der Reisende, jak i ein Reisender, zależnie od otoczenia.
Jak tworzyć i odmieniać te formy?
1. Od czasownika do nazwy czynności
Punktem wyjścia jest bezokolicznik, czyli podstawowa forma czasownika, taka jak polskie „czytać” lub „spać”. Niemiecki bezokolicznik zapisujemy wielką literą i używamy jak rzeczownika rodzaju nijakiego:
| Bezokolicznik | Rzeczownik | Znaczenie |
|---|---|---|
| lesen | das Lesen | czytanie |
| lernen | das Lernen | uczenie się, nauka |
| essen | das Essen | jedzenie |
| schlafen | das Schlafen | spanie |
| aufstehen | das Aufstehen | wstawanie |
| spazieren gehen | das Spazierengehen | chodzenie na spacery |
Nie odmienia się takiej formy przez osoby. W zdaniu Das Lesen ist wichtig — „Czytanie jest ważne” — Lesen jest nazwą czynności, a odmienionym czasownikiem jest ist.
Rodzajnik, czyli mały wyraz stojący przed rzeczownikiem i wskazujący między innymi jego rodzaj, nie jest zawsze konieczny. Lesen ist wichtig również znaczy „Czytanie jest ważne”. Brak das nie oznacza automatycznie, że trzeba napisać małą literę.
Takie rzeczowniki zwykle nazywają czynność ogólnie i nie mają zwykłej liczby mnogiej. Nie należy jednak wyciągać z tego wniosku, że każdy rzeczownik wyglądający jak bezokolicznik nigdy nie występuje w liczbie mnogiej. Niektóre formy uzyskały odrębne, utrwalone znaczenia, np. das Treffen — die Treffen „spotkanie — spotkania”.
2. Przypadek zmienia rodzajnik, czasem również rzeczownik
Przypadek to forma pokazująca rolę wyrazu w zdaniu, np. kto działa albo czego dotyczy wypowiedź. W niemieckim są cztery przypadki. Przy rzeczownikach takich jak das Lesen wygląda to następująco:
| Przypadek i jego typowa rola | Forma w wyrażeniu | Znaczenie |
|---|---|---|
| Mianownik: to, o czym coś mówimy | das Lesen | czytanie |
| Biernik: to, czego dotyczy czynność | Ich mag das Lesen. | Lubię czytanie. |
| Celownik: m.in. po określonych przyimkach | beim Lesen | podczas czytania |
| Dopełniacz: m.in. określenie przynależności lub związku | die Freude des Lesens | radość czytania |
W dopełniaczu pojawia się końcówka -s: des Lesens, des Lernens. Natomiast w celowniku nie dodajemy końcówki -n: poprawnie beim Lesen, nie beim Lesenen.
Przyimek to wyraz łączący się z dalszym określeniem, np. polskie „przy”, „bez”, „do”. Niemieckie przyimki często łączą się z rodzajnikiem w jedną formę:
- bei dem → beim: beim Kochen — „podczas gotowania”;
- zu dem → zum: zum Lernen — „do nauki”;
- in dem → im: im Gehen — „w trakcie chodzenia”.
Warto zapamiętywać całe połączenia. Beim Lernen höre ich keine Musik znaczy „Podczas nauki nie słucham muzyki”, a Ich brauche Ruhe zum Lernen — „Potrzebuję spokoju do nauki”.
3. Od przymiotnika do osoby lub pojęcia
Przymiotnik może sam stać się nazwą, bez towarzyszącego mu zwykłego rzeczownika:
- der Kranke — „chory”, czyli chory mężczyzna;
- die Kranke — „chora”, czyli chora kobieta;
- die Kranken — „chorzy”;
- das Gute — „dobro; to, co dobre”;
- das Schöne — „piękno; to, co piękne”.
Dla osób rodzaj zależy od tego, o kim mówimy. Przy ogólnych, abstrakcyjnych treściach występuje zwykle rodzaj nijaki: das Neue „to, co nowe”. Forma das Schöne an der Stadt znaczy „to, co piękne w tym mieście”. Samo to wyrażenie nie jest jeszcze pełnym zdaniem; można je rozwinąć: Das Schöne an der Stadt ist ihre Lage — „Piękne w tym mieście jest jego położenie”.
Najważniejsza zasada brzmi: wielka litera nie usuwa odmiany przymiotnikowej. Końcówkę dobieramy tak, jak przy przymiotniku stojącym przed rzeczownikiem. Porównaj ein kranker Mann → ein Kranker — „chory mężczyzna → chory”.
4. Od imiesłowu do nazwy osoby
Imiesłów to forma pochodząca od czasownika, która może opisywać osobę lub rzecz podobnie jak przymiotnik. Niemieckie reisend znaczy „podróżujący”, a angestellt — „zatrudniony”. Po urzeczownikowieniu powstają między innymi:
- der Reisende / die Reisende — „podróżny / podróżna”;
- der Angestellte / die Angestellte — „pracownik / pracownica”;
- die Reisenden / die Angestellten — „podróżni / pracownicy”.
Imiesłów teraźniejszy, czyli forma wskazująca tu wykonywaną czynność, powstaje zwykle przez dodanie -d do bezokolicznika: reisen → reisend, studieren → studierend. Po dodaniu końcówki przymiotnikowej otrzymujemy der Reisende, die Studierenden — „podróżny”, „osoby studiujące”.
Imiesłowy przeszłe, takie jak angestellt, występują także w opisach stanu lub rezultatu. Sam imiesłów nie przesądza więc, że całe zdanie musi dotyczyć przeszłości: Die Angestellten arbeiten hier znaczy „Pracownicy pracują tutaj”.
5. Pełna odmiana na przykładzie „podróżnego”
Po rodzajniku określonym der, die, das większość form ma końcówkę -en. Mianownik liczby pojedynczej to ważny wyjątek, który dobrze znać od razu.
| Przypadek | Mężczyzna | Kobieta | Liczba mnoga |
|---|---|---|---|
| Mianownik | der Reisende | die Reisende | die Reisenden |
| Biernik | den Reisenden | die Reisende | die Reisenden |
| Celownik | dem Reisenden | der Reisenden | den Reisenden |
| Dopełniacz | des Reisenden | der Reisenden | der Reisenden |
Wszystkie formy w kolumnach oznaczają odpowiednio podróżnego, podróżną lub podróżnych; ich polskie brzmienie zależy od przypadku. Przykładowo mit dem Reisenden to „z podróżnym”, a die Tasche der Reisenden może oznaczać „torbę podróżnej” albo „torbę podróżnych” — rozstrzyga kontekst.
Po ein („jakiś, pewien”) końcówka musi czasem przekazać informację, której nie pokazuje sam rodzajnik:
| Przypadek | Mężczyzna | Kobieta |
|---|---|---|
| Mianownik | ein Reisender | eine Reisende |
| Biernik | einen Reisenden | eine Reisende |
| Celownik | einem Reisenden | einer Reisenden |
| Dopełniacz | eines Reisenden | einer Reisenden |
Dlatego „Podróżny czeka” może brzmieć Ein Reisender wartet albo Der Reisende wartet. Zmienia się nie tylko rodzajnik, lecz także końcówka.
Bez rodzajnika w liczbie mnogiej otrzymujemy Reisende „podróżni”, ale po rodzajniku określonym die Reisenden. Pełny zestaw to: mianownik i biernik Reisende, celownik Reisenden, dopełniacz Reisender. Przykłady: für Reisende — „dla podróżnych”, mit Reisenden — „z podróżnymi”, die Fragen Reisender — „pytania podróżnych”.
6. „Coś nowego”, „nic ważnego”
Bardzo częste są połączenia z etwas „coś”, nichts „nic”, viel „dużo” i wenig „mało”:
- etwas Neues — „coś nowego”;
- nichts Wichtiges — „nic ważnego”;
- viel Gutes — „dużo dobrego”;
- wenig Interessantes — „mało ciekawych rzeczy”.
W typowych połączeniach bez przyimka pojawia się -es. Nie jest to jednak końcówka niezmienna: mit etwas Neuem znaczy „z czymś nowym”, a von nichts Wichtigem — „o niczym ważnym”. Celownik wymaga tutaj -em.
Po alles i das występują inne końcówki: alles Gute „wszystkiego dobrego; wszystko, co dobre”, das Neue „to, co nowe”. Nie budujemy więc formy alles Gutes przez analogię do etwas Gutes.
Przykłady w kontekście
| Po niemiecku | Po polsku | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Das Lesen ist wichtig. | Czytanie jest ważne. | Nazwa czynności ma rodzaj nijaki. |
| Beim Kochen höre ich oft Radio. | Podczas gotowania często słucham radia. | Połączenie przyimka z rodzajnikiem. |
| Frühes Aufstehen fällt mir schwer. | Wczesne wstawanie przychodzi mi z trudem. | Rzeczownik bez rodzajnika, ale z wielką literą. |
| Diese Lampe ist ideal zum Lesen. | Ta lampa jest idealna do czytania. | Nazwa czynności po przyimku. |
| Das Schöne an der Stadt ist ihre Lage am Fluss. | Piękne w tym mieście jest jego położenie nad rzeką. | Przymiotnik nazywa abstrakcyjną treść. |
| Ich brauche etwas Warmes zu trinken. | Potrzebuję czegoś ciepłego do picia. | Wielka litera po „coś”. |
| In der Nachricht steht nichts Neues. | W wiadomości nie ma nic nowego. | Końcówka po „nic”. |
| Wir beschäftigen uns mit etwas Neuem. | Zajmujemy się czymś nowym. | Celownik z końcówką -em. |
| Ein Reisender hat seinen Koffer vergessen. | Pewien podróżny zapomniał walizki. | Mianownik po rodzajniku nieokreślonym. |
| Ich habe dem Reisenden den Weg gezeigt. | Pokazałem podróżnemu drogę. | Celownik z końcówką -en. |
| Die Angestellten arbeiten hier. | Pracownicy pracują tutaj. | Nazwa osób utworzona od imiesłowu. |
| Zwei Angestellte warten vor dem Büro. | Dwoje pracowników czeka przed biurem. | Liczba mnoga po liczebniku, bez rodzajnika. |
| Wir wünschen dir alles Gute. | Życzymy ci wszystkiego dobrego. | Utrwalone życzenie z formą „Gute”. |
| Die Polizei sucht nach einem Unbekannten. | Policja szuka nieznanego mężczyzny. | Nazwa osoby od przymiotnika. |
Najczęstsze błędy
1. Mała litera w nazwie czynności
- Błędnie: Beim lesen brauche ich Ruhe.
- Poprawnie: Beim Lesen brauche ich Ruhe. — „Podczas czytania potrzebuję spokoju”.
- Dlaczego: po beim występuje tu rzeczownik. Natomiast w Ich möchte lesen — „Chciałbym poczytać” — lesen pozostaje czasownikiem i ma małą literę.
2. Niewłaściwy rodzaj nazwy czynności
- Błędnie: Die Lernen macht Spaß.
- Poprawnie: Das Lernen macht Spaß. — „Nauka sprawia przyjemność”.
- Dlaczego: urzeczownikowiony bezokolicznik ma rodzaj nijaki, niezależnie od rodzaju polskiego odpowiednika. Polska „nauka” nie narzuca niemieckiego die.
3. Ta sama końcówka po „der” i „ein”
- Błędnie: Ein Reisende wartet am Schalter.
- Poprawnie: Ein Reisender wartet am Schalter. — „Przy okienku czeka podróżny”.
- Dlaczego: w mianowniku rodzaju męskiego po ein potrzebna jest końcówka -er. Po der będzie der Reisende.
4. Traktowanie nazwy osoby jak nieodmiennego wyrazu
- Błędnie: Ich spreche mit einem Angestellter.
- Poprawnie: Ich spreche mit einem Angestellten. — „Rozmawiam z pracownikiem”.
- Dlaczego: mit wymaga celownika, a po einem urzeczownikowiony imiesłów otrzymuje -en.
5. Mechaniczne dodawanie końcówki „-es”
- Błędnie: Ich erzähle von etwas Interessantes.
- Poprawnie: Ich erzähle von etwas Interessantem. — „Opowiadam o czymś ciekawym”.
- Dlaczego: von wymaga celownika. Forma etwas Interessantes jest odpowiednia w mianowniku i bierniku, nie w każdym otoczeniu.
6. Wielka litera przy zwykłym przymiotniku
- Błędnie: Wir suchen eine Neue Wohnung.
- Poprawnie: Wir suchen eine neue Wohnung. — „Szukamy nowego mieszkania”.
- Dlaczego: neue tylko opisuje rzeczownik Wohnung. Wielką literę stosujemy w Wir suchen etwas Neues — „Szukamy czegoś nowego”, gdzie nie ma takiego rzeczownika.
Kiedy i jak używać nominalizacji?
Codzienna mowa a styl oficjalny
Beim Essen „podczas jedzenia” czy etwas Schönes „coś pięknego” to zwykłe, naturalne wyrażenia. Nie każda nominalizacja brzmi urzędowo. Dopiero nagromadzenie rozbudowanych nazw czynności może utrudniać lekturę.
Porównaj Bitte warten Sie, bis die Prüfung abgeschlossen ist — „Proszę poczekać, aż sprawdzanie zostanie zakończone” — z Bitte warten Sie bis zum Abschluss der Prüfung — „Proszę poczekać do zakończenia sprawdzania”. Druga wersja skupia informację w wyrażeniu rzeczownikowym i pasuje np. do instrukcji. W rozmowie wersja z czasownikiem bywa przejrzystsza.
Nazwy osób i język włączający
Formy takie jak Studierende „osoby studiujące” czy Teilnehmende „osoby uczestniczące” są częste w komunikacji uczelni i instytucji. W liczbie mnogiej pozwalają mówić o grupie bez wskazywania płci. W liczbie pojedynczej nadal rozróżniamy np. der Studierende „student” i die Studierende „studentka”. Nie każda możliwa forma od dowolnego czasownika jest jednak równie utrwalona — warto sprawdzać rzeczywisty zwyczaj językowy.
Nie każde pominięcie rzeczownika oznacza wielką literę
Jeśli przymiotnik odnosi się do konkretnego rzeczownika wymienionego wcześniej, może pozostać zapisany małą literą: Ich nehme nicht die rote Jacke, sondern die blaue — „Biorę nie czerwoną kurtkę, lecz niebieską”. Blaue zastępuje tu opis wcześniej nazwanej kurtki. To inna sytuacja niż samodzielna nazwa osoby die Neue — „nowa”, np. nowa koleżanka w zespole.
Dla bardziej zaawansowanych
Nazwa czynności a rzeczownik utworzony przyrostkiem
Nominalizacja ma szersze znaczenie niż samo użycie wielkiej litery. Niemiecki tworzy również osobne rzeczowniki od czasowników, np. entscheiden → die Entscheidung — „decydować → decyzja”. Nie wolno jednak do każdego czasownika mechanicznie dopisać -ung.
Czasem istnieją dwie formy, ale różnią się znaczeniem:
| Forma | Znaczenie | Różnica |
|---|---|---|
| das Übersetzen | tłumaczenie jako czynność | Nacisk na wykonywanie pracy. |
| die Übersetzung | tłumaczenie, przekład | Może oznaczać czynność lub gotowy tekst. |
| das Bauen | budowanie | Nacisk na proces. |
| das Gebäude | budynek | Nazwa powstałego obiektu. |
Podobnie das Essen może oznaczać nie tylko czynność jedzenia, ale też posiłek lub jedzenie na talerzu. Rodzaj i znaczenie takich utrwalonych rzeczowników trzeba poznawać razem z danym wyrazem.
Co dzieje się z dodatkowymi informacjami?
Dopełnienie to element uzupełniający sens czasownika, np. „książkę” w „czytać książkę”. Przy zmianie czasownika w rzeczownik często trzeba przebudować także jego otoczenie:
- Ich lese den Bericht — „Czytam raport”.
- Das Lesen des Berichts dauert lange — „Czytanie raportu trwa długo”.
Biernik den Bericht zmienił się w dopełniacz des Berichts. Z kolei przyimek może zostać zachowany: auf den Zug warten → das Warten auf den Zug — „czekać na pociąg → czekanie na pociąg”. Nie ma zatem jednej operacji polegającej na dodaniu das przed całym gotowym zdaniem.
Również sposób opisywania czynności może się zmienić. Sie liest aufmerksam znaczy „Ona czyta uważnie”, a aufmerksames Lesen — „uważne czytanie”. W drugim wyrażeniu cecha otrzymuje końcówkę przymiotnikową, bo określa rzeczownik.
Rozbudowane nazwy osób
Urzeczownikowiony imiesłów może zachować dodatkowe określenia. Die im Ausland Studierenden to „osoby studiujące za granicą”. Cała grupa im Ausland odnosi się do studiowania, natomiast końcówka w Studierenden nadal zależy od rodzajnika i przypadku.
Taka konstrukcja jest zwięzła, lecz w dłuższej wypowiedzi może być trudna do odczytania. Często przejrzyściej powiedzieć die Personen, die im Ausland studieren — „osoby, które studiują za granicą”. Nominalizacja nie jest obowiązkiem ani automatycznym sposobem na „lepszy” niemiecki.
Utrwalone wyrażenia
Warto rozpoznawać im Allgemeinen „ogólnie rzecz biorąc”, im Voraus „z góry” oraz aufs Neue „na nowo”. Pokazują one, że nominalizacja bywa częścią stałego zwrotu. Nie należy jednak na podstawie jednego takiego wyrażenia przewidywać pisowni wszystkich podobnych połączeń — ucz się ich jako całości.
Jak ćwiczyć?
- Twórz krótkie pary, nie pojedyncze listy. Zapisz Ich schwimme gern → Schwimmen macht mir Spaß — „Lubię pływać → Pływanie sprawia mi przyjemność”. Następnie dodaj beim Schwimmen „podczas pływania” i zum Schwimmen „do pływania”. Sprawdzaj wielką literę, rodzaj oraz przyimek.
- Ćwicz tę samą osobę w kilku otoczeniach. Powiedz ein Reisender, der Reisende, mit einem Reisenden, für die Reisenden — „podróżny”, „ten podróżny”, „z podróżnym”, „dla podróżnych”. Dzięki temu końcówki nie będą oderwaną tabelą.
- Przerabiaj zdania w obie strony. Z Das Warten auf den Bus ist lästig — „Czekanie na autobus jest uciążliwe” — zbuduj Es ist lästig, auf den Bus zu warten — „Czekanie na autobus jest uciążliwe”. Przy każdym przykładzie zapytaj: która wersja będzie czytelniejsza w rozmowie, a która w instrukcji lub notatce?
Powiązane zagadnienia
- Podstawa: Rodzajniki określone w mianowniku — pomagają rozpoznać rodzaj i liczbę oraz odróżnić formy takie jak der Reisende i die Reisenden.
- Dalszy krok: Rzeczowniki odczasownikowe z dopełnieniami — pokazują, jak zachować informacje o uczestnikach i okolicznościach czynności po przebudowaniu zdania.