Rzeczowniki odczasownikowe z dopełnieniami po niemiecku
Verbalsubstantive mit Ergänzungen
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.
W skrócie
Niemiecki czasownik można zamienić w nazwę czynności: lesen — „czytać”, das Lesen — „czytanie”. Gdy dodajemy informację, czego dotyczy czynność, zwykłe dopełnienie w bierniku często przechodzi w dopełniacz: das Buch lesen → das Lesen des Buches — „czytać książkę → czytanie książki”. Przyimek wymagany przez czasownik zazwyczaj pozostaje bez zmian: auf den Bus warten → das Warten auf den Bus — „czekać na autobus → czekanie na autobus”.
Na czym polega ta konstrukcja?
Rzeczownik odczasownikowy to wyraz nazywający czynność, na przykład polskie „czytanie”, „pisanie” lub „czekanie”. Niemieckie określenie Verbalsubstantiv obejmuje rzeczowniki utworzone od czasowników; tutaj skupimy się przede wszystkim na formach takich jak das Lesen, które zachowują kształt bezokolicznika, czyli podstawowej formy czasownika. Dopełnienie to z kolei element wskazujący na przykład, co czytamy albo na co czekamy. Dzięki niemu zamiast ogólnego „czytania” mówimy o „czytaniu tej konkretnej książki”.
Na poziomie B2 poznaje się zwykle samą nominalizację, czyli zamianę innej części mowy w rzeczownik. Na C1 ważne staje się budowanie całych grup: das sorgfältige Lesen des Vertrags — „uważne czytanie umowy”. Takie konstrukcje występują w korespondencji zawodowej, instrukcjach, tekstach naukowych i zwykłych wypowiedziach o codziennych czynnościach. Nie każda jest urzędowa: beim Warten auf den Bus to zupełnie naturalne „podczas czekania na autobus”.
Dla osoby polskojęzycznej sam pomysł jest znajomy. Mówimy „czytam książkę”, ale „czytanie książki”; podobna zmiana zachodzi w niemieckim. Trudności zaczynają się przy rodzajnikach, niemieckiej odmianie oraz dopełnieniach przyimkowych. Polskie „czekanie na autobus” podpowiada właściwy schemat, lecz polskie „udział w spotkaniu” nie pozwala odgadnąć niemieckiego an einer Sitzung teilnehmen — „uczestniczyć w posiedzeniu”. Trzeba znać połączenie właściwe dla niemieckiego czasownika.
Jak budować te wyrażenia?
1. Z bezokolicznika powstaje rzeczownik rodzaju nijakiego
Bezokolicznik zapisujemy wielką literą i traktujemy jak rzeczownik rodzaju nijakiego, czyli należący do grupy z rodzajnikiem das. Rodzajnik to krótki wyraz przed rzeczownikiem, który pokazuje między innymi jego rodzaj i przypadek. Przypadek oznacza formę zależną od funkcji wyrazu w zdaniu.
| Czasownik | Nazwa czynności | Znaczenie |
|---|---|---|
| lesen | das Lesen | czytanie |
| schreiben | das Schreiben | pisanie |
| warten | das Warten | czekanie |
| teilnehmen | das Teilnehmen | uczestniczenie |
| aufräumen | das Aufräumen | sprzątanie |
W czasowniku rozdzielnie złożonym, którego część w zwykłym zdaniu może się oddzielać, bezokolicznik pozostaje jedną całością: das Aufräumen des Zimmers — „sprzątanie pokoju”. W praktyce od niektórych czasowników częściej używa się innych rzeczowników, na przykład die Teilnahme — „udział”. Do tej różnicy wrócimy dalej.
Nazwy czynności tego typu zasadniczo występują w liczbie pojedynczej. Das Lesen oznacza czynność, a nie zestaw policzalnych przedmiotów. Gdy forma ma również inne, utrwalone znaczenie, może zachowywać się inaczej: das Schreiben to zarówno „pisanie”, jak i „pismo”, a zwei Schreiben oznacza „dwa pisma”, nie „dwa pisania”.
2. Biernik zwykle zmienia się w dopełniacz
Dopełnienie bliższe, czyli element nazywający to, na co bezpośrednio skierowana jest czynność, występuje przy wielu czasownikach w bierniku. W grupie rzeczownikowej często zastępuje je dopełniacz — forma odpowiadająca tu polskiemu „kogo? czego?”.
| Wyrażenie z czasownikiem | Nazwa czynności z dopełnieniem | Znaczenie |
|---|---|---|
| den Vertrag prüfen | das Prüfen des Vertrags | sprawdzanie umowy |
| die Rechnung bezahlen | das Bezahlen der Rechnung | płacenie rachunku |
| das Fenster öffnen | das Öffnen des Fensters | otwieranie okna |
| die Unterlagen sortieren | das Sortieren der Unterlagen | porządkowanie dokumentów |
Widać tu zmianę den → des, die → der i das → des. Przy rzeczownikach rodzaju męskiego i nijakiego zwykle dochodzi też końcówka -s lub -es: des Vertrags, des Buches. Obie formy des Briefs i des Briefes są poprawne: „listu”.
Nie należy jednak tworzyć niemieckiego dopełniacza wyłącznie przez dodanie -s. Istnieją inne wzorce odmiany: den Patienten untersuchen → das Untersuchen des Patienten — „badać pacjenta → badanie pacjenta”. Forma Patienten zachowuje końcówkę -en właściwą temu rzeczownikowi.
Po polsku podobieństwo jest duże: „otwieram okno”, ale „otwieranie okna”. Nie kopiujemy natomiast samego szyku. W niemieckim typowa kolejność to rodzajnik + nazwa czynności + dopełniacz: das Lesen des Buches.
3. Przyimek i wymagany przez niego przypadek pozostają
Przyimek to wyraz taki jak „na”, „o” lub „z”, który łączy się z dalszą częścią wyrażenia. Jeżeli niemiecki czasownik wymaga konkretnego przyimka, zwykle zachowuje go także nazwa czynności.
| Wyrażenie z czasownikiem | Nazwa czynności | Znaczenie |
|---|---|---|
| auf den Bus warten | das Warten auf den Bus | czekanie na autobus |
| nach einer Lösung suchen | das Suchen nach einer Lösung | szukanie rozwiązania |
| an die Prüfung denken | das Denken an die Prüfung | myślenie o egzaminie |
| mit den Kollegen sprechen | das Sprechen mit den Kollegen | rozmawianie ze współpracownikami |
W auf den Bus pozostaje biernik, a w mit den Kollegen — celownik, czyli przypadek nazywany po niemiecku Dativ. Nie zamieniamy automatycznie wszystkich dopełnień na dopełniacz.
Przypadek trzeba ustalać dla konkretnego połączenia. W warten auf używamy biernika, choć czekanie nie oznacza przemieszczania się. Szkolna wskazówka „ruch czy spoczynek?” nie rozstrzyga przypadka w takich stałych połączeniach czasownika z przyimkiem.
4. Cała grupa odmienia się niezależnie od swojego dopełnienia
Nazwa czynności ma własną funkcję w zdaniu. Może być podmiotem, czyli tym, o czym zdanie coś stwierdza, albo występować po przyimku. Jej przypadek jest niezależny od przypadka wyrazów wewnątrz grupy.
| Przypadek nazwy czynności | Przykład | Znaczenie |
|---|---|---|
| Mianownik — forma podmiotu | Das Lesen des Buches dauert lange. | Czytanie książki trwa długo. |
| Biernik — po czasowniku wymagającym tej formy | Ich genieße das Lesen des Buches. | Czytanie książki sprawia mi przyjemność. |
| Celownik — tutaj po przyimku | Beim Lesen des Buches mache ich Notizen. | Podczas czytania książki robię notatki. |
| Dopełniacz — tutaj po przyimku | Während des Lesens des Buches wurde es dunkel. | Podczas czytania książki zrobiło się ciemno. |
Ostatni przykład jest poprawny, ale cięższy stylistycznie niż zdanie z beim Lesen. Pokazuje końcówkę -s w des Lesens. Dopełnienie des Buches pozostaje bez zmian w każdym wierszu.
Częste połączenia przyimka z rodzajnikiem to:
- bei dem → beim: beim Schreiben des Berichts — „podczas pisania sprawozdania”;
- zu dem → zum: zum Öffnen der Datei — „do otwarcia pliku”;
- vor dem: vor dem Absenden der Nachricht — „przed wysłaniem wiadomości”;
- nach dem: nach dem Bezahlen der Rechnung — „po zapłaceniu rachunku”.
W beim Warten auf den Bus występują zatem dwa różne przypadki: celownik nazwy czynności po bei oraz biernik rzeczownika Bus po auf.
5. Określenie sposobu staje się przymiotnikiem
Przysłówek opisuje sposób wykonania czynności, na przykład „uważnie”. Przymiotnik opisuje cechę rzeczownika, na przykład „uważne”. Przy nominalizacji często zachodzi właśnie taka zmiana:
- den Vertrag sorgfältig lesen — „uważnie przeczytać umowę”;
- das sorgfältige Lesen des Vertrags — „uważne czytanie umowy”;
- beim sorgfältigen Lesen des Vertrags — „podczas uważnego czytania umowy”.
Niemiecki przymiotnik otrzymuje końcówkę zależną od rodzajnika i przypadka: tutaj -e po das, a -en po beim. Nie wystarczy więc przenieść wyrazu sorgfältig bez zmiany przed nazwę czynności.
Przykłady w kontekście
Poniższe zdania pokazują zarówno zwykłe sytuacje, jak i zastosowania zawodowe. Zwróć uwagę, które informacje wynikają z czasownika, a które dodaje całe zdanie.
| Niemiecki | Polski | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Das Lesen des Buches dauerte lange. | Czytanie książki trwało długo. | Przedmiot czytania w dopełniaczu. |
| Das Schreiben des Briefs fiel mir schwer. | Pisanie listu sprawiało mi trudność. | Cała nazwa czynności jest podmiotem. |
| Beim Warten auf den Bus habe ich meine Schwester angerufen. | Czekając na autobus, zadzwoniłem do siostry. | Zachowane połączenie z przyimkiem. |
| Das Öffnen der Datei dauert nur wenige Sekunden. | Otwieranie pliku trwa zaledwie kilka sekund. | Dopełniacz rodzaju żeńskiego. |
| Vor dem Unterschreiben des Vertrags sollten Sie alle Angaben prüfen. | Przed podpisaniem umowy należy sprawdzić wszystkie dane. | Celownik po przyimku, a dalej dopełniacz. |
| Nach dem Bezahlen der Rechnung gingen wir nach Hause. | Po zapłaceniu rachunku poszliśmy do domu. | Czynność wcześniejsza niż powrót. |
| Das lange Warten auf eine Antwort machte sie nervös. | Długie czekanie na odpowiedź ją denerwowało. | Przymiotnik określa czas trwania czynności. |
| Beim Sprechen mit den Kunden ist Geduld wichtig. | Podczas rozmów z klientami ważna jest cierpliwość. | Zachowany celownik po przyimku. |
| Zum Reinigen des Bildschirms genügt ein weiches Tuch. | Do czyszczenia ekranu wystarczy miękka ściereczka. | Połączenie określa przeznaczenie. |
| Das regelmäßige Üben der Aussprache hilft mir sehr. | Regularne ćwiczenie wymowy bardzo mi pomaga. | Określenie sposobu ma końcówkę przymiotnika. |
| Beim Suchen nach einer Wohnung braucht man oft viel Geduld. | Szukanie mieszkania często wymaga dużej cierpliwości. | Naturalne polskie tłumaczenie nie musi kopiować konstrukcji. |
| Das Verteilen der Aufgaben an die Teammitglieder übernahm die Projektleiterin. | Rozdzielaniem zadań między członków zespołu zajęła się kierowniczka projektu. | Dopełniacz i grupa przyimkowa przy jednej nazwie czynności. |
Typowe błędy
1. Pozostawienie biernika przy nazwie czynności
- Błędnie: Das Lesen den Bericht dauert lange.
- Poprawnie: Das Lesen des Berichts dauert lange.
- Znaczenie: „Czytanie sprawozdania trwa długo”.
Przy rzeczownikowym Lesen nie zostawiamy samodzielnego dopełnienia den Bericht z wyrażenia den Bericht lesen. W tej konstrukcji potrzebny jest dopełniacz.
2. Zastąpienie przyimka dopełniaczem
- Błędnie w znaczeniu „czekanie na autobus”: Das Warten des Busses dauert lange.
- Poprawnie: Das Warten auf den Bus dauert lange.
- Znaczenie: „Czekanie na autobus trwa długo”.
Czasownik wymaga połączenia warten auf. Sam dopełniacz nie przekazuje znaczenia „na autobus”; może natomiast sugerować, że to autobus czeka. Zachowanie przyimka zapobiega zmianie sensu.
3. Mała litera po przyimku i rodzajniku
- Błędnie: Beim warten auf den Bus höre ich Musik.
- Poprawnie: Beim Warten auf den Bus höre ich Musik.
- Znaczenie: „Czekając na autobus, słucham muzyki”.
Beim zawiera rodzajnik dem. Następujące po nim Warten jest nazwą czynności, więc wymaga wielkiej litery.
4. Brak końcówki przymiotnika
- Błędnie: Das sorgfältig Lesen des Vertrags ist wichtig.
- Poprawnie: Das sorgfältige Lesen des Vertrags ist wichtig.
- Znaczenie: „Uważne czytanie umowy jest ważne”.
Lesen zachowuje się jak rzeczownik. Określający je wyraz trzeba dopasować jak przymiotnik, nie zostawić jako przysłówek z konstrukcji czasownikowej.
5. Pomylenie formy rzeczownikowej z bezokolicznikiem z „zu”
- Błędnie: Zum den Vertrag unterschreiben brauche ich einen Stift.
- Poprawnie: Zum Unterschreiben des Vertrags brauche ich einen Stift.
- Także poprawnie: Um den Vertrag zu unterschreiben, brauche ich einen Stift.
- Znaczenie obu poprawnych zdań: „Żeby podpisać umowę, potrzebuję długopisu”.
Zum zawiera rodzajnik, dlatego wprowadza konstrukcję rzeczownikową. Natomiast um … zu wprowadza konstrukcję czasownikową, w której pozostaje biernik den Vertrag i mała litera w unterschreiben. To dwa różne sposoby budowania wypowiedzi, a nie elementy do dowolnego łączenia.
Uwagi o użyciu i stylu
Nie każda nominalizacja brzmi równie naturalnie
Wiele czasowników ma obok rzeczownika utworzonego z bezokolicznika inną nazwę czynności. Niemieckie die Prüfung des Vertrags — „sprawdzenie umowy” — bywa naturalniejsze w tekście zawodowym niż das Prüfen des Vertrags. Z kolei beim Lesen — „podczas czytania” — jest zwyczajnym, częstym połączeniem.
Porównaj das Teilnehmen an der Sitzung i częstsze die Teilnahme an der Sitzung — oba odnoszą się do uczestniczenia w posiedzeniu. Rzeczownik Teilnahme ma rodzaj żeński i własną odmianę. Nie można przenosić zasady „zawsze rodzaj nijaki” na wszystkie wyrazy pochodzące od czasowników: dotyczy ona tutaj rzeczownikowych bezokoliczników, nie każdej nazwy czynności.
Dłużej nie znaczy lepiej
Beim Lesen des Berichts habe ich einen Fehler entdeckt — „Podczas czytania sprawozdania znalazłem błąd” — jest przejrzyste. Kilka nazw czynności i dopełniaczy w jednym ciągu może jednak utrudnić odbiór. Wtedy warto wrócić do czasownika i osobnego zdania.
Nominalizacja nie informuje sama w sobie o czasie ani o tym, czy czynność została zakończona. Polskie tłumaczenie zależy więc od kontekstu: nach dem Lesen des Vertrags oddamy najczęściej jako „po przeczytaniu umowy”, a nie mechanicznie „po czytaniu umowy”. Niemieckie Lesen nie rozróżnia tych dwóch polskich sposobów przedstawienia czynności.
Uważaj, kto wykonuje czynność
W zdaniu Beim Warten auf den Bus las Anna die Nachrichten — „Czekając na autobus, Anna czytała wiadomości” — naturalnie rozumiemy, że czeka Anna. Jeżeli czynności wykonują różne osoby, lepiej je nazwać w pełnym zdaniu: Während Anna auf den Bus wartete, rief ihr Bruder an — „Gdy Anna czekała na autobus, zadzwonił jej brat”. Polska konstrukcja z „czekając” również skłania do łączenia obu czynności z tą samą osobą.
Zagadnienia zaawansowane
Dopełniacz może oznaczać wykonawcę albo przedmiot czynności
Porównaj:
- das Lesen des Kindes — „czytanie dziecka”, czyli czynność wykonywana przez dziecko;
- das Lesen des Buches — „czytanie książki”, czyli czynność dotycząca książki.
Forma gramatyczna jest taka sama, ale rola znaczeniowa inna. W pierwszym przykładzie dziecko czyta; w drugim ktoś czyta książkę. Niekiedy rozstrzyga to zdrowy rozsądek, a niekiedy potrzebny jest kontekst.
Jeżeli trzeba podać jednocześnie wykonawcę i przedmiot, można napisać das Vorlesen des Textes durch die Lehrerin — „głośne czytanie tekstu przez nauczycielkę”. Przyimek durch z biernikiem wskazuje tu wykonawcę. W zwykłej rozmowie przejrzyściej zabrzmi jednak Die Lehrerin liest den Text vor — „Nauczycielka czyta tekst na głos”.
Zaimek dzierżawczy, czyli wyraz taki jak „mój” lub „jego”, też może wskazać wykonawcę: ihr lautes Lachen — „jej głośny śmiech”. Nie określa jednak roli automatycznie w każdym wyrażeniu. Znaczenie nadal trzeba odczytać w kontekście.
Celownika nie przenosi się mechanicznie
Ogólne stwierdzenie, że rzeczownik „zachowuje dopełnienia czasownika”, dotyczy przede wszystkim ich sensu oraz wielu połączeń przyimkowych. Nie oznacza kopiowania każdego przypadka.
Den Nachbarn helfen znaczy „pomagać sąsiadom”; den Nachbarn jest tutaj celownikiem liczby mnogiej. Jako rzeczownikową nazwę tej czynności naturalnie wybierzemy często die Hilfe für die Nachbarn — „pomoc dla sąsiadów”. Nie należy na tej podstawie tworzyć dowolnych konstrukcji z rzeczownikowym bezokolicznikiem i niezmienionym celownikiem. Przy mniej znanych wyrazach sprawdź całe połączenie w słowniku, a jeśli brzmi niezręcznie, pozostań przy zdaniu z czasownikiem.
Dopełnienie może odsyłać do całej treści
Dopełnienie nie zawsze nazywa osobę lub rzecz. Może dotyczyć tego, co ktoś zamierza zrobić. Porównaj:
- Ich denke daran, den Termin zu verschieben. — „Myślę o przełożeniu terminu”.
- Schon das Denken daran, den Termin zu verschieben, machte sie nervös. — „Już samo myślenie o przełożeniu terminu ją denerwowało”.
Wyraz daran zastępuje tutaj połączenie z an i zapowiada dalszą treść. Drugi przykład jest gramatyczny, ale rozbudowany. Takie konstrukcje warto przede wszystkim umieć rozpoznać; do własnej wypowiedzi często lepiej wybrać krótsze zdanie.
Przeczenie zależy od tego, co chcemy zanegować
W zwykłej grupie rzeczownikowej częste jest kein: Kein langes Warten mehr! — „Koniec z długim czekaniem!”. Tutaj przeczymy występowaniu danej czynności.
Można też potraktować niewykonanie czynności jako osobne pojęcie: das Nichtbeachten der Regeln — „nieprzestrzeganie zasad”. Taka pisownia z Nicht- tworzącym jeden rzeczownik występuje zwłaszcza w instrukcjach i tekstach formalnych. Nie jest to jednak uniwersalny zamiennik zdania przeczącego. Gdy po prostu chcesz powiedzieć, że ktoś nie przestrzega zasad, naturalne będzie Er beachtet die Regeln nicht — „On nie przestrzega zasad”.
Jak ćwiczyć?
- Przekształcaj całe wyrażenia, nie pojedyncze czasowniki. Zacznij od die Unterlagen prüfen — „sprawdzać dokumenty”. Utwórz das Prüfen der Unterlagen — „sprawdzanie dokumentów”, a potem beim Prüfen der Unterlagen — „podczas sprawdzania dokumentów”. Zaznacz osobno zmianę dopełnienia i zmianę rodzajnika przy nazwie czynności.
- Ucz się par przyimkowych. Zapisz auf eine Antwort warten → das Warten auf eine Antwort — „czekać na odpowiedź → czekanie na odpowiedź”. Obok zanotuj wymagany przypadek. W ten sposób utrwalisz przyimek wraz z jego otoczeniem, zamiast kierować się polskim odpowiednikiem.
- Ćwicz w obie strony i oceniaj czytelność. Zapisz Vor dem Absenden der Nachricht prüfe ich die Adresse — „Przed wysłaniem wiadomości sprawdzam adres”. Potem zbuduj Bevor ich die Nachricht absende, prüfe ich die Adresse — „Zanim wyślę wiadomość, sprawdzam adres”. Oba zdania są poprawne. Sprawdź, które lepiej pasuje do instrukcji, a które do opowiadania o własnym postępowaniu.
Powiązane zagadnienia
- Podstawa: Nominalizacja — tworzenie rzeczowników z czasowników i przymiotników; punkt wyjścia do budowania rozbudowanych nazw czynności.