Tryb rozkazujący w języku niemieckim
Imperativ
Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.
W skrócie
Niemiecki tryb rozkazujący, czyli Imperativ, ma inne formy zależnie od tego, do kogo mówisz: Komm! — „Przyjdź!”, Kommt! — „Przyjdźcie!”, Kommen Sie! — „Proszę przyjść!”. Przy du i ihr zwykle pomijasz te zaimki, natomiast grzecznościowe Sie zostaje za czasownikiem. W czasownikach rozdzielnych oddzielana część trafia na koniec: Mach die Tür zu! — „Zamknij drzwi!”.
Do czego służy tryb rozkazujący?
Nazwa „tryb rozkazujący” może sugerować wydawanie rozkazów, ale zakres użycia jest znacznie szerszy. Tak samo jak po polsku, używasz go do próśb, rad, zaproszeń i ostrzeżeń: Komm rein! to „Wejdź!”, a Pass auf! — „Uważaj!”. Czasownik, czyli słowo nazywające czynność lub stan, przyjmuje tu formę skierowaną bezpośrednio do odbiorcy.
Podstawy poznajesz już na poziomie A1. Przydadzą się podczas zajęć, w pracy, przy wspólnym gotowaniu i wtedy, gdy ktoś tłumaczy drogę. Najpierw opanuj trzy warianty: do jednej osoby na „ty” (du), do kilku osób na „ty” (ihr) oraz do osób, z którymi jesteś na „pan/pani/państwo” (Sie). Dopiero później zajmij się wyjątkami i subtelnościami tonu.
Dla osoby polskojęzycznej ważna jest jedna różnica: niemieckie Sie nie rozróżnia pana, pani i państwa. Forma Warten Sie bitte! może więc znaczyć „Proszę pana, proszę zaczekać”, „Proszę pani, proszę zaczekać” albo „Proszę państwa, proszę zaczekać”. O liczbie i płci odbiorców decyduje sytuacja, nie końcówka czasownika.
Jak tworzyć polecenia
Najpierw wybierz odbiorcę
Poniższa tabela pokazuje trzy podstawowe wzorce na przykładzie machen — „robić”. Zaimki to słowa takie jak „ty” i „wy”, zastępujące nazwę osoby.
| Do kogo mówisz? | Forma niemiecka | Znaczenie |
|---|---|---|
| Jedna osoba na „ty” | Mach das bitte! | Zrób to, proszę! |
| Kilka osób na „ty” | Macht das bitte! | Zróbcie to, proszę! |
| Pan, pani lub państwo | Machen Sie das bitte! | Proszę to zrobić! |
Nie wybieraj formy ihr tylko dlatego, że stoisz przed grupą. Jeśli do tych osób zwracasz się grzecznościowo, użyj Sie. Z kolei w rodzinie czy w grupie znajomych zwykle właściwe będzie ihr.
Forma dla du: najczęściej sam temat
Temat czasownika to część pozostająca po odjęciu końcówki bezokolicznika. Bezokolicznik jest formą słownikową, taką jak polskie „robić” czy niemieckie machen. Dla wielu czasowników wystarczy usunąć -en, aby otrzymać polecenie do jednej osoby:
| Bezokolicznik | Znaczenie | Polecenie | Po polsku |
|---|---|---|---|
| machen | robić | Mach! | Zrób! |
| kommen | przychodzić | Komm! | Przyjdź! |
| gehen | iść | Geh! | Idź! |
| hören | słuchać | Hör zu! | Słuchaj! |
Ostatni przykład zawiera dodatkowo zu, które w połączeniu zuhören oznacza słuchanie kogoś z uwagą. Nie należy go dołączać automatycznie do każdego użycia hören.
Możesz też wyjść od znanej formy czasu teraźniejszego: du machst → Mach! („robisz” → „zrób”), du kommst → Komm! („przychodzisz” → „przyjdź”). Usuń du i końcówkę -st. To dobra pomoc pamięciowa, ale nie działa mechanicznie przy wszystkich czasownikach, zwłaszcza tych ze zmianą samogłoski.
Wiele form dopuszcza dodatkowe -e: Komm! i Komme! znaczą „Przyjdź!”. W codziennej rozmowie krótka forma jest zazwyczaj naturalniejsza. Nie trzeba dopisywać apostrofu: poprawny zapis to Komm!, a nie Komm’!.
Kiedy zachować -e
Jeśli temat kończy się na -d lub -t, w standardowej formie dla du zwykle zachowuje się -e. Ułatwia to wymowę. Podobnie jest w niektórych trudnych do wymówienia połączeniach spółgłosek.
| Bezokolicznik | Znaczenie | Polecenie do jednej osoby | Po polsku |
|---|---|---|---|
| warten | czekać | Warte! | Poczekaj! |
| reden | mówić | Rede! | Mów! |
| öffnen | otwierać | Öffne! | Otwórz! |
| atmen | oddychać | Atme! | Oddychaj! |
| rechnen | liczyć | Rechne! | Licz! |
Na początku zapamiętuj całe te formy, zamiast za każdym razem próbować odcinać litery. W mowie potocznej można usłyszeć skrócenia, ale jako wzór do nauki wybieraj Warte! i Öffne!.
Przy czasownikach na -eln często znika e wewnątrz tematu: lächeln → Lächle! — „Uśmiechnij się!”. Jest to szczegół do stopniowego oswojenia, nie podstawowy schemat dla wszystkich czasowników.
Zmiana e na i lub ie
Niektóre częste czasowniki mają w formie dla du inną samogłoskę niż w bezokoliczniku. Jeśli w czasie teraźniejszym e zmienia się na i lub ie, taka zmiana zwykle występuje także w trybie rozkazującym. Do tych form nie dodawaj -e.
| Bezokolicznik | Znaczenie | Forma z du | Polecenie | Po polsku |
|---|---|---|---|---|
| geben | dawać | du gibst | Gib! | Daj! |
| nehmen | brać | du nimmst | Nimm! | Weź! |
| helfen | pomagać | du hilfst | Hilf! | Pomóż! |
| essen | jeść | du isst | Iss! | Jedz! |
| lesen | czytać | du liest | Lies! | Czytaj! |
| sehen | patrzeć, widzieć | du siehst | Sieh! | Spójrz! |
| sprechen | mówić | du sprichst | Sprich! | Mów! |
Inaczej zachowuje się zmiana a → ä: w poleceniu dla du jej nie ma. Umlaut, czyli w tych przykładach samogłoska z dwiema kropkami, występuje w du fährst — „jedziesz”, ale nie w Fahr vorsichtig! — „Jedź ostrożnie!”. Podobnie: du schläfst — „śpisz”, lecz Schlaf gut! — „Śpij dobrze!”. Nie kopiuj więc bez sprawdzenia całej formy z du.
Forma dla ihr: tak jak w czasie teraźniejszym
Weź formę czasu teraźniejszego dla ihr i usuń samo ihr. Dotyczy to również czasowników, które mają nieregularne formy dla du.
| Zdanie z ihr | Po polsku | Polecenie | Po polsku |
|---|---|---|---|
| Ihr kommt. | Przychodzicie. | Kommt! | Przyjdźcie! |
| Ihr wartet. | Czekacie. | Wartet! | Poczekajcie! |
| Ihr nehmt das. | Bierzecie to. | Nehmt das! | Weźcie to! |
| Ihr lest den Text. | Czytacie tekst. | Lest den Text! | Przeczytajcie tekst! |
Nie przenoś formy Nimm! na grupę. Jedna osoba usłyszy Nimm!, a kilka osób — Nehmt!.
Forma grzecznościowa z Sie
W większości czasowników użyj formy identycznej z bezokolicznikiem, a zaraz po niej postaw Sie:
- Warten Sie bitte hier. — Proszę tutaj zaczekać.
- Lesen Sie den Text. — Proszę przeczytać tekst.
- Nehmen Sie Platz. — Proszę usiąść.
Sie jest konieczne i piszemy je wielką literą również w środku zdania. Porównaj Sie warten hier — „Pan/pani tutaj czeka” z Warten Sie hier — „Proszę tutaj zaczekać”. Zmiana kolejności pozwala odróżnić zwykłe stwierdzenie od polecenia. Tę samą kolejność ma pytanie Warten Sie hier? — „Czy pan/pani tutaj czeka?”, ale w mowie różnią je sytuacja i intonacja, a w piśmie znak na końcu zdania.
Trzy ważne czasowniki w komplecie
Szczególnie ważny jest sein — „być”: ma on specjalne formy sei, seid i seien Sie. Warto od razu zestawić go z haben — „mieć” oraz werden — „stawać się”.
| Znaczenie | Do jednej osoby na „ty” | Do kilku osób na „ty” | Grzecznościowo |
|---|---|---|---|
| Bądź spokojny / bądźcie spokojni / proszę zachować spokój | Sei ruhig! | Seid ruhig! | Seien Sie ruhig! |
| Miej cierpliwość / miejcie cierpliwość / proszę o cierpliwość | Hab Geduld! | Habt Geduld! | Haben Sie Geduld! |
| Wracaj do zdrowia / wracajcie do zdrowia / proszę wracać do zdrowia | Werde gesund! | Werdet gesund! | Werden Sie gesund! |
Hab! może mieć również postać Habe!. Przy werden zapamiętaj pełne Werde!, mimo że w zwykłym zdaniu mówisz du wirst — „stajesz się”.
Szyk zdania i czasowniki rozdzielne
W prostym poleceniu czasownik stoi na początku. Po nim pojawiają się pozostałe informacje. Przy Sie pierwsze dwa miejsca zajmują czasownik i Sie.
Czasownik rozdzielny to taki, którego początkowa część odłącza się w określonych zdaniach, np. zumachen — „zamykać”. W poleceniu ta część stoi na końcu:
- Mach die Tür zu! — Zamknij drzwi!
- Macht die Tür zu! — Zamknijcie drzwi!
- Machen Sie die Tür zu! — Proszę zamknąć drzwi!
Tak samo działa anrufen — „dzwonić do kogoś”: Ruf mich morgen an! — „Zadzwoń do mnie jutro!”. Nie wszystkie początki czasowników można jednak odłączać. W bezahlen — „płacić” część be- pozostaje na miejscu: Bezahl bitte die Rechnung. — „Zapłać proszę rachunek”.
Przeczenie: nicht i kein
Zakaz ma tę samą formę czasownika co polecenie twierdzące. Dodajesz tylko odpowiednie przeczenie:
- Komm nicht zu spät! — Nie spóźnij się!
- Mach das Fenster nicht auf! — Nie otwieraj okna!
- Hab keine Angst! — Nie bój się!
Nicht przeczy czynności albo określonej części wypowiedzi; kein przeczy rzeczownikowi, czyli słowu nazywającemu osobę, rzecz lub pojęcie, w odpowiednich konstrukcjach. W keine Angst chodzi dosłownie o „żaden strach”. Pozycja nicht zależy od tego, czemu przeczymy — nie ma zasady „zawsze na końcu”. Oddzielony początek czasownika, taki jak auf, nadal zamyka proste polecenie.
Przykłady w codziennych sytuacjach
Przy polskich tłumaczeniach wybieramy czasem „zrób”, a czasem „rób”. Niemiecka forma rozkazująca sama nie wyraża polskiego rozróżnienia między czynnością zakończoną a trwającą; właściwy przekład zależy od kontekstu.
| Po niemiecku | Po polsku | Kiedy i dlaczego |
|---|---|---|
| Komm her! | Chodź tutaj! | Przywołujesz jedną bliską osobę. |
| Öffnen Sie das Buch! | Proszę otworzyć książkę! | Prowadzący zwraca się grzecznościowo do uczestników. |
| Macht die Tür zu! | Zamknijcie drzwi! | Mówisz do kilku osób na „ty”. |
| Warte bitte einen Moment. | Poczekaj proszę chwilę. | Końcowe -e ułatwia wymowę. |
| Gib mir bitte den Schlüssel. | Daj mi proszę klucz. | Forma dla jednej osoby ze zmianą samogłoski. |
| Nehmt euch noch etwas Suppe. | Weźcie sobie jeszcze trochę zupy. | Gospodarz zachęca gości do dokładki. |
| Lesen Sie bitte die erste Zeile. | Proszę przeczytać pierwszy wiersz. | Forma grzecznościowa bez zmiany e na ie. |
| Fahr nicht so schnell! | Nie jedź tak szybko! | Ostrzeżenie; nie przenosimy ä z formy du fährst. |
| Ruf mich nach der Arbeit an. | Zadzwoń do mnie po pracy. | Oddzielone an stoi na końcu. |
| Setzt euch bitte. | Usiądźcie, proszę. | Do kilku znajomych osób. |
| Seien Sie bitte pünktlich. | Proszę być punktualnie. | Specjalna forma czasownika sein. |
| Schlaf gut! | Śpij dobrze! | Zwykłe, życzliwe pożegnanie przed snem. |
Najczęstsze błędy
1. Pozostawienie formy oznajmującej
- Niepoprawnie jako zwykłe polecenie: Du kommst her!
- Poprawnie: Komm her! — Chodź tutaj!
- Dlaczego: w podstawowym trybie rozkazującym pomijasz du i nie zostawiasz końcówki -st. Zdanie Du kommst her! może wystąpić jako stanowczy nakaz, ale jest wtedy celowo użytym stwierdzeniem, nie zwykłą formą rozkazującą.
2. Pominięcie Sie
- Niepoprawnie jako pełne polecenie grzecznościowe: Öffnen das Buch!
- Poprawnie: Öffnen Sie das Buch! — Proszę otworzyć książkę!
- Dlaczego: grzecznościowego Sie nie opuszczasz. Bez niego zostaje forma, która nie tworzy tutaj pełnego polecenia skierowanego do pana, pani lub państwa.
3. Pomieszanie dwóch rodzajów zmiany samogłoski
- Niepoprawnie: Les den Text!; Fähr vorsichtig!
- Poprawnie: Lies den Text! — Przeczytaj tekst!; Fahr vorsichtig! — Jedź ostrożnie!
- Dlaczego: zmiana e → ie pozostaje, ale a → ä nie przechodzi do polecenia. Ucz się par lesen — Lies! i fahren — Fahr!, zamiast jednej reguły „usuń końcówkę”.
4. Przeniesienie formy dla jednej osoby na grupę
- Niepoprawnie do grupy na „ty”: Nimm bitte eure Bücher!
- Poprawnie: Nehmt bitte eure Bücher! — Weźcie proszę swoje książki!
- Dlaczego: grupa wymaga formy dla ihr, czyli nehmt. Samo dodanie słowa oznaczającego „wasze” nie zmienia liczby czasownika.
5. Zgubienie albo złe ustawienie oddzielanej części
- Niepoprawnie: Anruf mich morgen!
- Poprawnie: Ruf mich morgen an! — Zadzwoń do mnie jutro!
- Dlaczego: od anrufen tworzysz ruf … an. Końcowe an jest częścią czasownika i nie można go pominąć bez zmiany konstrukcji oraz znaczenia.
6. Zwykła forma zamiast wyjątku sein
- Niepoprawnie: Sein Sie bitte leise!
- Poprawnie: Seien Sie bitte leise! — Proszę zachować ciszę!
- Dlaczego: przy sein nie wystarczy postawić bezokolicznika przed Sie. Trzeba zapamiętać Seien Sie!.
Ton wypowiedzi i uprzejmość
Bitte znaczy „proszę” i może stać w różnych miejscach: Bitte warten Sie hier lub Warten Sie bitte hier — „Proszę tutaj zaczekać”. Oba warianty są naturalne. Samo bitte nie zmienia jednak rozkazu w uprzejmą prośbę w każdej sytuacji. Liczą się również głos, relacja z rozmówcą i to, czego od niego oczekujesz.
Po polsku często mówimy „Niech pan usiądzie”. Nie tłumacz tej konstrukcji słowo po słowie: zwykłe niemieckie Setzen Sie sich bitte. oznacza „Proszę usiąść”. W obsłudze klienta grzecznościowy tryb rozkazujący jest zupełnie normalny. Do znajomego powiesz Setz dich bitte. — również „Usiądź, proszę”, ale bez dystansu.
Wykrzyknik nie jest obowiązkowy po każdej prośbie. Warten Sie bitte hier. z kropką może być spokojną instrukcją. W ostrzeżeniu Pass auf! — „Uważaj!” — wykrzyknik jest naturalny. Nie utożsamiaj więc trybu rozkazującego z krzykiem.
W rozmowie usłyszysz też mal i doch, krótkie słowa wpływające na ton wypowiedzi. Schau mal! to „Spójrz!” lub „Popatrz no!”, zwykle jako swobodna zachęta. Komm doch mit! — „Chodź z nami!” — może być serdecznym zaproszeniem. Nie tłumacz tych słów zawsze dosłownie: zależnie od intonacji podobna wypowiedź może też zabrzmieć niecierpliwie.
Dalsze możliwości — po opanowaniu podstaw
Poniższych konstrukcji nie trzeba od razu samodzielnie używać. Warto jednak wiedzieć, dlaczego w tekstach i rozmowach nie każde polecenie wygląda jak Komm!, Kommt! czy Kommen Sie!.
Czasowniki z się i dobór formy zaimka
Czasowniki zwrotne to czasowniki występujące z zaimkiem odnoszącym się do osoby wykonującej czynność, podobnie jak polskie „myć się”. Niemiecki odpowiednik „się” zmienia postać. Przy sich beeilen — „spieszyć się” — otrzymujemy:
- Beeil dich! — Pospiesz się!
- Beeilt euch! — Pospieszcie się!
- Beeilen Sie sich! — Proszę się pospieszyć!
Polskie „się” nie zmienia się w tych trzech zdaniach, a niemieckie dich, euch, sich tak. Nie przenoś więc jednej postaci na wszystkich odbiorców. W innych połączeniach potrzebna będzie jeszcze inna forma, np. Wasch dir die Hände! — „Umyj ręce!”. Tutaj ucz się całego połączenia, nie zamieniaj automatycznie każdego polskiego „się” na dich.
Zróbmy coś razem: wir
Zachętę obejmującą także mówiącego wyraża czasownik z wir — „my”: Gehen wir! — „Chodźmy!”. Częsta jest też konstrukcja Lass uns gehen! — „Chodźmy!”, dosłownie skierowana do jednej osoby, oraz Lasst uns gehen!, gdy zwracamy się do kilku osób.
Nie jest to czwarty wariant polecenia „ty/wy/pan”, lecz wspólna propozycja. Przy sein występuje Seien wir ehrlich! — „Bądźmy szczerzy!”.
Łagodniejsza prośba w formie pytania
Zamiast polecenia możesz zadać pytanie: Könnten Sie bitte das Fenster schließen? — „Czy mógłby pan / mogłaby pani zamknąć okno?”. Könnten jest tu formą Konjunktiv II, czyli trybu używanego między innymi do wyrażania życzeń, sytuacji hipotetycznych i uprzejmego dystansu.
Porównaj tę prośbę z Schließen Sie bitte das Fenster. — „Proszę zamknąć okno”. Obie są poprawne; pytanie zostawia rozmówcy więcej przestrzeni. Podobnie do znajomego: Kannst du mir bitte helfen? — „Możesz mi proszę pomóc?”. To pytanie pełniące funkcję prośby, a nie forma trybu rozkazującego.
Instrukcje bez wskazania odbiorcy
Na znakach, w przepisach i instrukcjach spotkasz sam bezokolicznik: Nicht rauchen! — „Nie palić!”; Die Zwiebeln fein schneiden. — „Drobno pokroić cebulę”. To bezosobowe instrukcje, nie polecenia z pominiętym Sie.
Taki styl jest naturalny w ogłoszeniu, ale nie zawsze w rozmowie. Do gościa lepiej powiedzieć Warten Sie bitte hier. — „Proszę tutaj zaczekać”, niż sucho rzucić Hier warten! — „Tutaj czekać!”.
Podkreślenie osoby i stanowcze nakazy
Zaimki du i ihr zwykle znikają, lecz mogą wrócić przy kontraście: Geh du schon mal vor! — „Ty już idź przodem!”. Nie jest to błąd; mówiący podkreśla, kto ma wykonać czynność. Na początku wystarczą zwykłe formy bez zaimka.
Z kolei Du bleibst hier! — „Ty tutaj zostajesz!” — ma gramatyczną formę stwierdzenia, ale może działać jako bardzo stanowczy nakaz. Tego rodzaju wypowiedź łatwo brzmi ostro. Warto ją rozumieć, nie traktując jej jako neutralnego zamiennika każdej prośby.
Jak ćwiczyć
- Zmieniaj odbiorcę, nie treść prośby. Wybierz pięć codziennych czynności i wypowiedz każdą w trzech wersjach: Mach das Fenster auf! — „Otwórz okno!”, Macht das Fenster auf! — „Otwórzcie okno!”, Machen Sie das Fenster auf! — „Proszę otworzyć okno!”. Pilnuj końcowego auf również wtedy, gdy zdanie robi się dłuższe.
- Zrób krótką listę wyjątków z własnym kontekstem. Zamiast przepisywać samą tabelę, połącz formę z przydatnym zdaniem: Nimm den Bus! — „Pojedź autobusem!”, Lies die Nachricht! — „Przeczytaj wiadomość!”, Sei vorsichtig! — „Bądź ostrożny!”. Potem sprawdź wersję dla grupy i grzecznościową.
- Ćwicz ton, nie tylko końcówki. Nagraj tę samą prośbę jako spokojną instrukcję i jako pilne ostrzeżenie. Dodaj bitte, a następnie ułóż pytanie z Kannst du …? lub Könnten Sie …?. Zwróć uwagę, że poprawna forma gramatyczna to dopiero część skutecznej komunikacji.
Powiązane zagadnienia
- Podstawa: Czasowniki regularne w czasie teraźniejszym — znajomość form z du, ihr i Sie ułatwia tworzenie poleceń oraz odróżnianie ich od zwykłych stwierdzeń.