A1

Przyimki czasu w języku niemieckim

Präpositionen der Zeit

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka niemiecki w Settemila Lingue.

W skrócie

W niemieckim wybieramy um przed godziną, am przed dniem tygodnia lub datą, a im przed miesiącem i porą roku. Von … bis wyznacza przedział „od… do…”, seit oznacza „od” przy sytuacji nadal trwającej, vor odpowiada polskiemu „temu” lub „przed”, a nach — „po”. Nie tłumacz więc każdego polskiego „w” ani „od” jednym niemieckim słowem: najpierw ustal, jaki związek z czasem chcesz wyrazić.

Do czego służą przyimki czasu?

Przyimek to krótkie słowo, które łączy się z innym wyrazem i pokazuje zależność, na przykład „przed obiadem” albo „od poniedziałku”. Przyimki czasu pozwalają umówić wizytę, opisać godziny pracy, podać termin wyjazdu czy powiedzieć, jak długo mieszkamy w danym miejscu. Ich podstawowe zastosowania poznaje się już na poziomie A1.

Dla osoby polskojęzycznej największą trudnością nie jest samo pojęcie przyimka, lecz inny podział znaczeń. Po polsku mówimy „w poniedziałek”, „w maju” i „w nocy”. Niemiecki rozróżnia te sytuacje: am Montag, im Mai, in der Nacht. Z kolei polskie „za godzinę” i „godzinę temu” wymagają dwóch różnych przyimków: in einer Stunde i vor einer Stunde.

Na początek warto opanować całe połączenia, a dopiero potem analizować końcówki. W dalszej części znajdziesz też trudniejsze rozróżnienia, przydatne przy czytaniu ogłoszeń, pisaniu wiadomości i dokładnym ustalaniu terminów.

Jak dobierać przyimek?

Podstawowa mapa znaczeń

Pytanie „kiedy?” nie wystarczy do wyboru przyimka. Trzeba jeszcze rozpoznać, czy chodzi o godzinę, dzień, dłuższy okres, czy o czas liczony względem innego wydarzenia.

Niemiecki wzór Znaczenie po polsku Kiedy go używać
um acht Uhr o ósmej Konkretna godzina
am Montag w poniedziałek Dzień tygodnia
am dritten Mai trzeciego maja Data
im Mai w maju Miesiąc
im Sommer latem Pora roku
von neun bis zwölf Uhr od dziewiątej do dwunastej Początek i koniec przedziału
seit zwei Wochen od dwóch tygodni Czas trwania sytuacji rozpoczętej wcześniej
vor zwei Wochen dwa tygodnie temu Odległość w przeszłość
vor dem Essen przed jedzeniem Wcześniej niż wskazane wydarzenie
nach dem Essen po jedzeniu Później niż wskazane wydarzenie

„Um”: o której godzinie?

Przed godzinami stawiamy um, bez odpowiednika polskiego „o” tłumaczonego dosłownie innym przyimkiem:

  • Ich komme um acht Uhr. — Przyjdę o ósmej.
  • Der Film beginnt um 20:15 Uhr. — Film zaczyna się o 20.15.
  • Wir treffen uns um halb sieben. — Spotykamy się o wpół do siódmej.

W ostatnim przykładzie halb sieben oznacza 6.30, czyli pół godziny przed siódmą. Przyimek pozostaje taki sam niezależnie od sposobu podania godziny.

Gdy nie znasz dokładnej pory, możesz powiedzieć gegen acht Uhr — „około ósmej”. Samo um acht Uhr podaje godzinę spotkania; nie oznacza automatycznie przybliżenia.

„Am”: dni, daty i większość pór dnia

Am stosujemy z dniami tygodnia, datami oraz wieloma nazwami pór dnia:

  • Am Montag habe ich frei. — W poniedziałek mam wolne.
  • Der Kurs beginnt am 5. Oktober. — Kurs zaczyna się 5 października.
  • Am Nachmittag gehe ich einkaufen. — Po południu idę na zakupy.

Najczęstsze połączenia to am Morgen — „rano”, am Vormittag — „przed południem”, am Nachmittag — „po południu” i am Abend — „wieczorem”. Ważny wyjątek to in der Nacht — „w nocy”.

Dzień można połączyć z porą dnia: am Montagmorgen — „w poniedziałek rano”. Można też doprecyzować godzinę: am Montag um acht Uhr — „w poniedziałek o ósmej”.

„Im”: miesiące, pory roku i dłuższe okresy

Im używamy przed nazwami miesięcy i pór roku:

  • Im Mai besuchen wir unsere Familie. — W maju odwiedzamy rodzinę.
  • Im Sommer fahren wir weg. — Latem wyjeżdżamy.
  • Im Winter wird es früh dunkel. — Zimą wcześnie robi się ciemno.

To samo połączenie występuje w wyrażeniach takich jak im nächsten Jahr — „w przyszłym roku” czy im 21. Jahrhundert — „w XXI wieku”.

Przed samym numerem roku zwykle nie ma przyimka: 2027 ziehen wir um. — „W 2027 roku przeprowadzamy się”. Możliwa jest również pełniejsza forma im Jahr 2027 — „w roku 2027”. Nie należy budować formy im 2027.

Skąd biorą się „am” i „im”?

Am = an dem, a im = in dem. Są to połączenia przyimka z rodzajnikiem, czyli słowem stojącym przed niemiecką nazwą osoby, rzeczy lub pojęcia i wskazującym między innymi jej rodzaj gramatyczny. W zwykłych określeniach czasu skrócone formy są naturalnym wyborem.

Po przyimkach wyrazy często zmieniają formę. Taką formę nazywamy przypadkiem; w polskim podobną różnicę widać między „tydzień”, „tygodnia” i „tygodniem”. Przyda się rozróżnienie dwóch niemieckich przypadków:

  • Dativ, czyli celownik — nazwa przypadku; w niemieckim występuje między innymi po seit, von i nach oraz po vor w opisanych tu znaczeniach czasowych.
  • Akkusativ, czyli biernik — inna forma wyrazu, używana między innymi po um. Przy samej godzinie zwykle nie widać końcówek, więc nie utrudnia to podstawowych zwrotów.

Niemieckiego przypadka nie da się ustalić, patrząc tylko na polskie tłumaczenie. Na przykład polskie „po obiedzie” nie jest w celowniku, a niemieckie nach dem Mittagessen wymaga właśnie Dativ.

Forma niemiecka Znaczenie po polsku Co warto zauważyć
seit einem Monat od miesiąca Rodzaj męski: forma z końcówką -em
vor einer Woche tydzień temu Rodzaj żeński: forma z końcówką -er
nach dem Essen po jedzeniu Rodzaj nijaki: rodzajnik dem
seit zwei Tagen od dwóch dni Liczba mnoga: dodatkowe -n w Tagen
vor drei Jahren trzy lata temu Liczba mnoga: dodatkowe -n w Jahren

W celowniku liczby mnogiej nazwa rzeczy zwykle otrzymuje końcówkę -n, jeśli jeszcze jej nie ma; nie dodaje się jej do form mnogich zakończonych na -s. Dlatego mamy Wochen bez kolejnej końcówki, ale Tage → Tagen. Najlepiej utrwalać te formy w gotowych połączeniach.

„Von … bis”: od początku do końca

Von … bis podaje obie granice przedziału:

  • Ich arbeite von neun bis siebzehn Uhr. — Pracuję od dziewiątej do siedemnastej.
  • Der Kurs dauert von Montag bis Freitag. — Kurs trwa od poniedziałku do piątku.
  • Von Mai bis August ist das Café täglich geöffnet. — Od maja do sierpnia kawiarnia jest otwarta codziennie.

Przy godzinach słowo Uhr wystarczy często podać na końcu. W ogłoszeniach spotkasz też samo bis: Geöffnet bis 18 Uhr — „Otwarte do 18.00”.

Jeśli po „do” ma wystąpić określenie z rodzajnikiem, często używa się bis zu: bis zum Abend — „do wieczora”. Zum jest połączeniem zu dem. Dlatego powiemy vom ersten bis zum letzten Tag — „od pierwszego do ostatniego dnia”; vom to z kolei von dem.

„Seit”: od kiedy i jak długo coś trwa?

Seit wskazuje początek lub dotychczasową długość sytuacji:

  • Ich wohne seit 2022 in Berlin. — Mieszkam w Berlinie od 2022 roku.
  • Ich lerne seit sechs Monaten Deutsch. — Uczę się niemieckiego od sześciu miesięcy.

W pierwszym zdaniu punktem początkowym jest rok. W drugim podajemy długość okresu. W obu przypadkach nauka lub mieszkanie nadal trwa w chwili, o której mówimy.

Jeżeli sytuacja trwa do teraz, niemiecki używa zwykle czasu teraźniejszego, czyli formy opisującej to, co jest obecnie. To akurat zgadza się z polskim: „mieszkam od…” i „uczę się od…”. Seit samo w sobie nie wymaga czasu przeszłego. Może jednak odnosić trwanie do momentu w przeszłości — o tym niżej.

„Vor” i „nach”: temu, przed, po

Vor + długość czasu zwykle odpowiada polskiemu „temu”:

  • Ich bin vor einer Stunde angekommen. — Przyjechałem godzinę temu.
  • Wir haben uns vor zwei Jahren kennengelernt. — Poznaliśmy się dwa lata temu.

Vor + wydarzenie lub pora oznacza natomiast „przed”: vor dem Frühstück — „przed śniadaniem”, vor acht Uhr — „przed ósmą”. Nach odwraca tę relację: nach dem Frühstück — „po śniadaniu”, nach acht Uhr — „po ósmej”.

Ważne jest znaczenie całego zdania. Nach einer Stunde znaczy „po godzinie”, licząc od jakiegoś początku, a nie „godzinę temu”: Nach einer Stunde war die Sitzung zu Ende. — „Po godzinie zebranie się skończyło”.

Przykłady w codziennych sytuacjach

Poniższe zdania pokazują zastosowania w planowaniu dnia, rozmowie o pracy i opowiadaniu o przeszłości.

Niemiecki Polski Na co zwrócić uwagę
Ich komme um acht Uhr. Przyjdę o ósmej. Godzina z um
Am Montag habe ich frei. W poniedziałek mam wolne. Dzień tygodnia z am
Im Sommer fahren wir weg. Latem wyjeżdżamy. Pora roku z im
Der Termin ist am 12. Juni um zehn Uhr. Wizyta jest 12 czerwca o dziesiątej. Data i godzina mają różne przyimki
Im November besuchen wir meine Schwester. W listopadzie odwiedzamy moją siostrę. Miesiąc z im
Am Abend koche ich meistens zu Hause. Wieczorem zwykle gotuję w domu. Typowe określenie pory dnia
In der Nacht war es sehr kalt. W nocy było bardzo zimno. Wyjątek od wzoru z am
Die Praxis ist von acht bis dreizehn Uhr geöffnet. Gabinet jest otwarty od ósmej do trzynastej. Dwie granice czasowe
Von Montag bis Donnerstag bin ich in Hamburg. Od poniedziałku do czwartku jestem w Hamburgu. Przedział obejmujący dni
Ich warte seit zwanzig Minuten auf den Bus. Czekam na autobus od dwudziestu minut. Czekanie nadal trwa
Seit Januar arbeitet sie in einer Apotheke. Od stycznia pracuje w aptece. Początek trwającej sytuacji
Vor drei Tagen habe ich die Rechnung bezahlt. Trzy dni temu zapłaciłem rachunek. Odległość w przeszłość
Vor dem Frühstück gehe ich mit dem Hund spazieren. Przed śniadaniem wychodzę z psem na spacer. Przed określonym wydarzeniem
Nach der Arbeit kaufe ich noch Brot. Po pracy kupię jeszcze chleb. Kolejność czynności
Nach zwei Stunden waren wir endlich zu Hause. Po dwóch godzinach byliśmy wreszcie w domu. Okres liczony od wcześniejszego początku

Najczęstsze błędy

1. Jeden odpowiednik polskiego „w”

  • Błędnie: Im Montag habe ich frei.
  • Poprawnie: Am Montag habe ich frei. — W poniedziałek mam wolne.
  • Dlaczego: dni tygodnia łączą się z am, miesiące i pory roku z im. Zamiast zapamiętywać samo „w”, ucz się par: am Dienstag — „we wtorek”, im April — „w kwietniu”.

2. Godzina bez „um”

  • Błędnie: Der Zug fährt am acht Uhr ab.
  • Poprawnie: Der Zug fährt um acht Uhr ab. — Pociąg odjeżdża o ósmej.
  • Dlaczego: przed konkretną godziną używamy um, a nie am.

3. Mylenie „od dwóch lat” z „dwa lata temu”

  • Błędnie w znaczeniu „Mieszkam tu od dwóch lat”: Ich wohne hier vor zwei Jahren.
  • Poprawnie: Ich wohne hier seit zwei Jahren. — Mieszkam tu od dwóch lat.
  • Dlaczego: seit opisuje dotychczasowe trwanie. Vor pasuje do wcześniejszego wydarzenia: Ich bin vor zwei Jahren hierhergezogen. — „Przeprowadziłem się tutaj dwa lata temu”.

4. Pomijanie zmiany formy po przyimku

  • Błędnie: Seit ein Monat lerne ich Deutsch.
  • Poprawnie: Seit einem Monat lerne ich Deutsch. — Od miesiąca uczę się niemieckiego.
  • Dlaczego: seit wymaga celownika. Podobnie mówimy vor einer Woche — „tydzień temu”, a nie vor eine Woche.

5. „Nach” zamiast polskiego „za”

  • Błędnie w znaczeniu „Zadzwonię za godzinę”: Ich rufe nach einer Stunde an.
  • Poprawnie: Ich rufe in einer Stunde an. — Zadzwonię za godzinę.
  • Dlaczego: in liczy czas od teraz do przyszłego wydarzenia. Nach einer Stunde oznacza „po godzinie”, licząc od ustalonego w kontekście początku.

6. Przenoszenie „am” na noc

  • Błędnie: Am Nacht konnte ich nicht schlafen.
  • Poprawnie: In der Nacht konnte ich nicht schlafen. — W nocy nie mogłem spać.
  • Dlaczego: „w nocy” to utrwalone połączenie in der Nacht. Przy regularnie powtarzającej się sytuacji możliwe jest też nachts — „nocami”.

Uwagi dotyczące użycia

Kiedy przyimek znika?

Nie każde określenie czasu wymaga przyimka. Ucz się szczególnie połączeń z wyrazami oznaczającymi „ten”, „następny”, „ostatni” i „każdy”:

  • Diesen Montag habe ich frei. — W ten poniedziałek mam wolne.
  • Nächste Woche beginnt der Kurs. — W przyszłym tygodniu zaczyna się kurs.
  • Letztes Jahr waren wir in Wien. — W zeszłym roku byliśmy w Wiedniu.
  • Jeden Morgen trinke ich Tee. — Codziennie rano piję herbatę.

Możliwe są też inne poprawne konstrukcje, na przykład in der nächsten Woche — „w przyszłym tygodniu”. Nie należy jednak łączyć połowy jednego wzoru z połową drugiego: podstawowa postać bez przyimka to nächste Woche.

Jednorazowo czy regularnie?

Am Montag może zależnie od kontekstu wskazywać konkretny poniedziałek albo poniedziałek w rozkładzie zajęć. Regularność można wyrazić jednoznacznie słowem montags — „w poniedziałki”: Montags arbeite ich zu Hause. — „W poniedziałki pracuję w domu”.

Podobnie am Morgen oznacza „rano”, a morgens często „rano, zwykle rano”. Uwaga na wielkość litery: morgen znaczy „jutro”, natomiast am Morgen — „rano”. Morgen früh to „jutro rano”.

Kolejność w zdaniu

Określenie czasu można postawić na początku. W zwykłym zdaniu oznajmującym odmieniony czasownik, czyli forma wskazująca osobę i czas, zajmuje wtedy drugie miejsce: Am Montag habe ich frei. — „W poniedziałek mam wolne”. Całe am Montag liczy się tu jako jeden element. Nie kopiujemy polskiej kolejności w postaci Am Montag ich habe frei.

Dla dociekliwych: ważne dalsze rozróżnienia

Podstawy A1 to przede wszystkim wybór między um, am, im, von … bis, seit, vor i nach. Poniższe różnice można opanowywać stopniowo — są jednak potrzebne, żeby precyzyjnie rozumieć terminy i okresy.

„Seit” czy „ab”: dwa znaczenia polskiego „od”

Seit patrzy wstecz na początek sytuacji, która trwa w danym momencie. Ab wyznacza punkt, od którego coś obowiązuje; bardzo często jest to teraźniejszość lub przyszłość:

  • Seit Montag arbeite ich hier. — Pracuję tu od poniedziałku.
  • Ab Montag arbeite ich hier. — Od poniedziałku zaczynam tu pracować.
  • Ab heute ist die Bibliothek länger geöffnet. — Od dziś biblioteka jest otwarta dłużej.

Nie należy zatem automatycznie tłumaczyć „od jutra” jako seit morgen. Naturalny odpowiednik to ab morgen.

Samo seit może wystąpić także w opowieści o przeszłości: Damals wohnte ich seit einem Jahr in Berlin. — „Mieszkałem wtedy w Berlinie od roku”. Sytuacja trwała w omawianym momencie, choć nie musi trwać dziś.

„Vor”, „in” i „nach”: trzy sposoby liczenia czasu

Porównaj trzy zdania z tą samą jednostką czasu:

  • Er ist vor einer Stunde gekommen. — Przyszedł godzinę temu.
  • Er kommt in einer Stunde. — Przyjdzie za godzinę.
  • Er kam nach einer Stunde zurück. — Wrócił po godzinie.

Vor cofa od chwili odniesienia, najczęściej od teraz; in w takim przyszłym użyciu przesuwa od teraz naprzód; nach umieszcza wydarzenie po innym punkcie lub po upływie okresu podanego w kontekście.

In einer Stunde może też opisywać czas potrzebny do wykonania zadania: Ich habe den Bericht in einer Stunde geschrieben. — „Napisałem raport w godzinę”. Nie chodzi tu o przyszłość. Odczytanie zależy od czasownika i całego zdania.

„Bis” czy „für”: koniec okresu a zaplanowana długość

Bis odpowiada na pytanie „do kiedy?”, a für może wskazywać zaplanowany lub przewidziany okres:

  • Ich bleibe bis Freitag. — Zostaję do piątku.
  • Ich bleibe für drei Tage. — Zostaję na trzy dni.

Po für występuje biernik: für einen Monat — „na miesiąc”. Nie należy mylić tego z seit einem Monat — „od miesiąca”. Pierwsze połączenie określa przewidziany okres, drugie — czas, który już upłynął.

Przy samym opisie trwania często wystarczy wyrażenie bez przyimka: Ich habe dort drei Tage gearbeitet. — „Pracowałem tam trzy dni”. Można też użyć lang: drei Tage lang — „przez trzy dni”. Polskiego „przez” nie trzeba więc zawsze oddawać osobnym przyimkiem.

Czy „bis Freitag” obejmuje piątek?

W zwykłej rozmowie kontekst często wystarcza, ale przy rezerwacjach i terminach warto doprecyzować granicę. Bis einschließlich Freitag oznacza „do piątku włącznie”. Z kolei bis Freitag um zwölf Uhr — „do piątku do godziny dwunastej” — podaje dokładny moment końcowy.

W zdaniu Bitte schicken Sie die Unterlagen bis Freitag. — „Proszę przesłać dokumenty do piątku” — bis wyznacza termin, a nie mówi, że wysyłanie trwa nieprzerwanie aż do piątku.

„Während” i „innerhalb” w dokładniejszych opisach

W tekstach informacyjnych spotkasz również während — „podczas” oraz innerhalb — „w ciągu, w obrębie danego okresu”:

  • Während des Kurses bleibt das Handy ausgeschaltet. — Podczas kursu telefon pozostaje wyłączony.
  • Sie erhalten innerhalb einer Woche eine Antwort. — Otrzymają Państwo odpowiedź w ciągu tygodnia.

Oba przyimki w starannej niemczyźnie standardowej łączą się z Genitiv, czyli dopełniaczem — kolejnym przypadkiem, widocznym na przykład w formie des Kurses. Innerhalb einer Woche wyznacza przedział, w którym coś nastąpi; nie obiecuje, że nastąpi to dokładnie po tygodniu.

Jak ćwiczyć?

  1. Zapisz własny tydzień trzema kolorami. Jednym zaznacz godziny z um, drugim dni z am, trzecim miesiące i pory roku z im. Ułóż pięć prawdziwych zdań o swoich planach, łącząc dzień z godziną: Am Dienstag um neun Uhr habe ich einen Termin. — „We wtorek o dziewiątej mam umówioną wizytę”.
  2. Ćwicz parami „od” i „temu”. Dla jednej zmiany w życiu zapisz wydarzenie oraz stan, który z niego wynika: Ich bin vor einem Jahr umgezogen. — „Przeprowadziłem się rok temu”; Ich wohne seit einem Jahr hier. — „Mieszkam tu od roku”. Zmieniaj okresy i sprawdzaj formy po przyimkach.
  3. Czytaj rzeczywiste godziny otwarcia i terminy. Z ogłoszenia wypisz początek, koniec i ewentualny termin wykonania. Następnie opowiedz je pełnymi zdaniami z von … bis oraz bis. Przy każdym polskim „od” zapytaj, czy chodzi o dotychczasowe trwanie, przyszły początek, czy przedział z dwiema granicami.

Powiązane zagadnienia

Wymagania wstępne

Rodzajniki w bierniku w języku niemieckimA1

Więcej koncepcji A1

Ta koncepcja w innych językach

Porównaj we wszystkich językach