C1

İngilizcede Eksiltme ve Yerine Kullanma

Ellipsis and Substitution

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İngilizce dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İngilizcede daha önce söylenmiş sözleri her seferinde tekrarlamak gerekmez: I can help, but she can't “Ben yardım edebilirim ama o edemez” demektir. Eksiltme, anlaşılan sözleri söylememek; yerine kullanma ise onların yerine do so, so veya one gibi kısa biçimler koymaktır. “Ben de” derken olumlu cümleden sonra So do I, olumsuz cümleden sonra Neither do I kullanılabilir; ancak yardımcı fiil önceki cümlenin yapısına uygun seçilir.

Genel bakış

Türkçede “Dosyayı gönderdin mi?” sorusuna “Gönderdim” demek yeterlidir. “Ben gönderdim, Ece göndermedi” derken de dosyayı yeniden anmamız gerekmez. İngilizce de tekrardan kaçınır; fakat cümlede neyin kalacağı farklıdır. Have you sent the file? — Yes, I have “Dosyayı gönderdin mi? — Evet, gönderdim” konuşmasında asıl işi bildiren sözler atılır, have kalır.

Bu konu C1 düzeyinde bütünlüklü biçimde ele alınır; yine de I hope so “Umarım öyledir” veya Me too “Ben de” gibi ifadelerle çok daha önce karşılaşılır. İleri düzeyde amaç yalnızca bu kalıpları tanımak değil, farklı zamanlarda doğru yardımcı fiili seçmek, olumlu ve olumsuz karşılıkları ayırmak ve anlamı belirsizleştirmeden daha akıcı konuşmaktır.

Buradaki temel ölçüt kısalık değil, dinleyenin eksik kısmı güvenle tamamlayabilmesidir. Aynı paragrafta birkaç farklı işlemden söz ediliyorsa do so “bunu yapmak” fazla belirsiz kalabilir. Böyle durumlarda fiili yeniden söylemek daha iyi bir anlatımdır.

Yapı nasıl işler?

1. Yardımcı fiili bırakıp tekrarlanan kısmı atmak

Fiil, işi veya durumu bildiren sözdür; yardımcı fiil ise zaman, olumsuzluk ya da yeterlilik gibi anlamların kurulmasına yardım eder. Can, will, have ve bazı kullanımlarında be bu görevi üstlenir. Eksiltmede yardımcı fiil, daha önce söylenen fiil grubunun yerini tutacak şekilde cümlede kalır.

  • I can stay, but Deniz can't. — Ben kalabilirim ama Deniz kalamaz.
  • They've finished, but we haven't. — Onlar bitirdi ama biz bitirmedik.
  • She was working, and I was too. — O çalışıyordu, ben de çalışıyordum.

İlk örnekte can't, “kalamaz” anlamını taşır; arkasından stay demek gerekmez. İkinci örnekte atılan kısım finished, üçüncüde working sözcüğüdür. Kalan yardımcı fiil hem yapıyı hem de olumlu veya olumsuz oluşu gösterir.

Önceki cümlede görünür bir yardımcı fiil yoksa geniş zamanda do/does, geçmiş zamanda did kullanılır. Özne, cümlenin kimden veya neden söz ettiğini gösteren bölümdür; yardımcı fiil yeni özneye göre seçilir.

İngilizce Türkçe Açıklama
I work from home, and Selin does too. Evden çalışıyorum, Selin de öyle. Geniş zamanda üçüncü tekil kişi için does.
Ali called yesterday, but I didn't. Ali dün aradı ama ben aramadım. Geçmiş zamanda didn't.
She's ready, and we are too. O hazır, biz de hazırız. Durum bildiren be yeni özneye göre çekimlenir.

Buradaki does, Türkçeye “yapar” diye çevrilmez; bağlamdaki “evden çalışır” anlamını taşır. Kısa cevabı çevirirken İngilizcedeki tek sözcüğe değil, tamamladığı düşünceye bakın.

2. Olumlu ortaklık: so + yardımcı fiil + özne

Birinin söylediği olumlu durum sizin için de geçerliyse bu yapı kullanılır. Yardımcı fiilin özneden önce gelmesine devrik diziliş denir. Bu diziliş soru cümlesini andırır ama burada soru sorulmaz.

İngilizce Türkçe Açıklama
I'm tired. — So am I. Yorgunum. — Ben de. Be için yeni özneye uygun am.
She can swim, and so can I. O yüzebiliyor, ben de yüzebiliyorum. Yeterlilik bildiren can korunur.
I enjoy cooking. — So does my brother. Yemek yapmayı seviyorum. — Erkek kardeşim de. Geniş zamanda does gerekir.
We left early. — So did they. Erken çıktık. — Onlar da. Geçmiş zamanda did gerekir.
I've booked a room. — So has Elif. Bir oda ayırttım. — Elif de ayırttı. Have yeni özneyle has olur.

Türkçedeki “de” bağlacını her durumda so ile karşılamayın. So tek başına “ben de” anlamını vermez; bu anlamı bütün yapı sağlar. Alternatif olarak normal diziliş ve sonda too kullanılabilir: I am too “Ben de öyleyim”, My brother does too “Erkek kardeşim de öyle”.

3. Olumsuz ortaklık: neither/nor + yardımcı fiil + özne

Önceki cümle olumsuzsa ve aynı olumsuzluk başkası için de geçerliyse neither veya nor kullanılır. Yardımcı fiil ayrıca olumsuz yapılmaz; olumsuzluk zaten neither/nor ile verilmiştir.

  • I don't drive. — Neither do I. — Araba kullanmıyorum. — Ben de kullanmıyorum.
  • He can't come, and neither can she. — O gelemiyor, diğeri de gelemiyor.
  • I haven't eaten. — Nor have I. — Yemek yemedim. — Ben de yemedim.

Aynı anlam normal dizilişle de kurulabilir: I don't either “Ben de kullanmıyorum”. Burada either olumsuz cümlenin sonunda yer alır. Nor özellikle yazılı dilde ve önceki cümleye bağlanan ifadelerde sık görülür; neither ise kısa konuşma karşılıklarında çok doğaldır.

Bu kalıplar yalnızca ortaklık bildirir. Birisi I'm tired “Yorgunum” dediğinde siz yorgun değilseniz Neither am I diyemezsiniz. Karşıtlık için I'm not “Ben değilim” dersiniz.

4. Do so ile bir eylemin yerine geçmek

Do so, daha önce belirtilen eylemi yeniden adlandırmadan ona gönderme yapar. Eksiltmeden farkı, atılan grubun yerine açıkça bir ifade konmasıdır.

  • Please check the figures. You should do so before the meeting. — Lütfen rakamları kontrol edin. Bunu toplantıdan önce yapmalısınız.
  • Mina updated her password, and I did so too. — Mina şifresini güncelledi, ben de güncelledim.

Do so zamanına göre does so, did so veya has done so biçimlerini alabilir. Özellikle kontrol etmek, başvurmak, bildirmek gibi bir eyleme gönderme yaparken kullanışlıdır. Ancak her fiilin yerine getirilemez. Bir durumu veya bilgiyi anlatan know gibi fiillerle sıradan yardımcı fiilli eksiltme daha doğaldır: She knows the answer, and I do too “O cevabı biliyor, ben de biliyorum”.

5. Bir düşüncenin yerine so veya not koymak

Buradaki so, tek bir eyleme değil, önceki ifadenin bütün içeriğine gönderme yapar. Türkçede karşılığı bağlama göre “öyle”, “öyle olduğunu” veya doğrudan söylenen düşüncedir.

İngilizce Türkçe Açıklama
Will the shop be open? — I hope so. Dükkân açık olacak mı? — Umarım açıktır. İstenen ihtimal.
Is that the last bus? — I think so. Son otobüs bu mu? — Sanırım öyle. Kesin olmayan kanaat.
Will it take long? — I don't think so. Uzun sürer mi? — Sanmıyorum. Olumsuz kanaat.
Will they cancel the trip? — I hope not. Geziyi iptal ederler mi? — Umarım etmezler. İstenmeyen ihtimal.
Are we too late? — I'm afraid so. Çok mu geç kaldık? — Korkarım öyle. Hoşa gitmeyen bir durumu doğrulama.

Bu kalıplar her fiile serbestçe eklenmez. I know so yerine genellikle I know “Biliyorum” veya açık bir cümle kullanılır. I hope not olumsuz bir sonucu istemediğinizi anlatır; aynı anlam için I don't hope so kullanmayın.

6. If so ve if not

If so, “eğer öyleyse”; if not, “eğer öyle değilse” demektir. İkisi de önceki düşünceyi koşul olarak alır; koşul, başka bir şeyin gerçekleşmesi için gereken durumdur.

  • The roads may close. If so, we should leave now. — Yollar kapanabilir. Öyleyse şimdi çıkmalıyız.
  • Check whether the payment went through. If not, contact the bank. — Ödemenin gerçekleşip gerçekleşmediğini kontrol edin. Gerçekleşmediyse bankayla iletişime geçin.

If not ifadesinin neyi olumsuzladığı açık olmalıdır. Önceki cümlede hem ödeme hem rezervasyon hakkında ayrı bilgiler varsa “Ödeme gerçekleşmediyse” düşüncesini açıkça yazmak daha güvenlidir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde kısa yapının hangi sözlerin yerine geçtiğini düşünün. Türkçe karşılıklar sözcük sözcük değil, konuşmadaki doğal anlamı verir.

İngilizce Türkçe Açıklama
A: I'm tired. B: So am I. A: Yorgunum. B: Ben de. Olumlu durum ortaklığı.
She can swim and so can I. O yüzebiliyor, ben de yüzebiliyorum. Yardımcı fiil can.
Ece sent the invoice yesterday, and I did too. Ece faturayı dün gönderdi, ben de gönderdim. Did, gönderme eyleminin yerine geçer.
I haven't seen the revised plan. — Neither have I. Düzeltilmiş planı görmedim. — Ben de görmedim. Olumsuz ortaklık.
Can you collect the tickets? — I can, but not until six. Biletleri alabilir misin? — Alabilirim ama altıdan önce değil. Eylem tekrarlanmaz, zaman sınırlaması eklenir.
You don't have to attend, but you can if you want to. Katılmak zorunda değilsin ama istersen katılabilirsin. Son to sonrasında eylem söylenmez.
Please save your work. If you haven't already done so, do it now. Lütfen çalışmanızı kaydedin. Henüz kaydetmediyseniz şimdi kaydedin. Done so, kaydetme eylemine gönderme yapar.
Will the repair be finished today? — I hope so. Onarım bugün bitecek mi? — Umarım biter. Bir düşüncenin yerine so.
Is the station within walking distance? — I don't think so. İstasyon yürüyüş mesafesinde mi? — Sanmıyorum. Olumsuz tahmin.
There may be no seats left. If so, we should leave. Hiç yer kalmamış olabilir. Öyleyse gitmeliyiz. Önceki olasılık koşul olur.
We can take the early train. If not, we'll drive. Erken trene binebiliriz. Bu olmazsa arabayla gideriz. Önceki seçenek gerçekleşmezse başka seçenek.
I'd like a quieter room. Have you got one? Daha sessiz bir oda istiyorum. Böyle bir odanız var mı? One, oda adının yerine geçer.
I ordered soup, and Derya a salad. Ben çorba sipariş ettim, Derya da salata. İkinci bölümde sipariş etme fiili atılır.
Has the parcel arrived? — It should have. Paket geldi mi? — Gelmiş olmalı. Birden fazla yardımcı fiil kalabilir.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki “ben de”yi değişmeyen tek bir kalıp sanmak

  • Yanlış: I'm exhausted. — So do I.
  • Doğru: I'm exhausted. — So am I.
  • Neden? Anlam “Bitkinim. — Ben de”dir. İlk cümlenin fiili be olduğu için do değil, am gerekir. Önce ortaklığın türünü değil, ilk cümlenin fiil yapısını bulun.

2. Olumsuz ortaklıkta iki kez olumsuzluk kurmak

  • Yanlış: I can't drive. — Neither can't I.
  • Doğru: I can't drive. — Neither can I.
  • Neden? “Araba kullanamıyorum. — Ben de kullanamıyorum” anlamında olumsuzluğu neither zaten taşır. Alternatif olarak I can't either denebilir.

3. “Ben de” ile “Gerçekten öyle”yi karıştırmak

  • Yanlış amaçla kullanılan: She works here. — So she does.
  • “Ben de burada çalışıyorum” için doğru: She works here. — So do I.
  • Neden? So she does yanlış bir cümle değildir; “Sahi, gerçekten burada çalışıyor” diye önceki bilgiyi doğrular. Ortaklık bildiren devrik yapıdan farklıdır.

4. Olumsuz umudu yanlış kurmak

  • Yanlış: Will the flight be delayed? — I don't hope so.
  • Doğru: Will the flight be delayed? — I hope not.
  • Neden? Söylenmek istenen “Uçuş gecikir mi? — Umarım gecikmez”dir. Bu anlamda yerleşik kısa karşılık I hope not biçimidir.

5. Do so ifadesini her türlü durumun yerine koymak

  • Yanlış: He is tired, and I do so too.
  • Doğru: He is tired, and I am too.
  • Neden? “O yorgun, ben de yorgunum” bir durum bildirir. Do so burada be tired yerine geçmez; be fiilinin uygun biçimi korunur.

6. Anlaşılacak diye bütün fiilleri silmek

  • Yanlış: I want to join, but she not.
  • Doğru: I want to join, but she doesn't.
  • Neden? “Ben katılmak istiyorum ama o istemiyor” derken İngilizce bu yapıda yardımcı fiili korur. Türkçedeki eksiltme alışkanlığı, İngilizcede hangi sözcüğün bırakılacağını tek başına belirlemez.

Kullanım notları

Konuşma dili ile yazı dili

Me too “Ben de” ve Me neither “Ben de değil / Ben de yapmıyorum” günlük konuşmada çok yaygındır. So do I ve Neither do I daha açık bir dil bilgisi yapısı sunar; hem konuşmada hem de uygun yazılı bağlamlarda kullanılabilir. Me neither ifadesini yalnızca kısa olduğu için yanlış saymayın, fakat resmî metinlerde tam yapıyı tercih etmek daha güvenlidir.

Do so çoğu zaman do it veya yalın yardımcı fiilden daha resmî duyulur. Bir iş arkadaşına I did too “Ben de yaptım” demek doğal olabilirken, bir işlem açıklamasında If you have not already done so... “Henüz yapmadıysanız...” uygun düşebilir. Sırf ileri düzey görünsün diye her tekrarı do so ile değiştirmek metni yapaylaştırır.

Vurgu ve söyleniş

Eksiltmeli cümlelerde kalan yardımcı fiil çoğu zaman vurgu alır: She said I wouldn't finish, but I did “Bitiremeyeceğimi söyledi ama bitirdim”. Did burada yalnızca geçmiş zamanı değil, beklenenin tersine tamamlanmış bir işi de öne çıkarır.

Olumlu kısa cevabın sonundaki yardımcı fiili sıradan kısaltmaya dönüştürmeyin: Are you ready? — Yes, I am “Hazır mısın? — Evet, hazırım” denir; Yes, I'm denmez. Olumsuz kısa cevaplarda ise No, I'm not veya No, I haven't gibi kısaltmalar doğaldır.

Olumsuz anlam her zaman not ile gelmez

I never eat breakfast “Hiç kahvaltı yapmam” dil bilgisi bakımından olumsuz anlam taşır. Aynı alışkanlığa sahip biri Neither do I “Ben de yapmam” diyebilir. Benzer biçimde hardly “neredeyse hiç” gibi sözcükler de karşılığın seçimini etkileyebilir. Yalnızca n't eki aramak yerine cümlenin anlamını değerlendirin.

İleri kullanım ve ince ayrımlar

1. To kalabilir, ardından gelen fiil atılabilir

Mastar, fiilin kişi ve zamana göre çekimlenmemiş biçimidir; İngilizcede birçok yapıda başında to bulunur. Önceki eylem anlaşılıyorsa bu tür yapılarda yalnızca to kalabilir:

  • I didn't call her, although I meant to. — Onu aramadım, oysa aramaya niyetliydim.
  • You can stay if you'd like to. — İstersen kalabilirsin.

Bu, her yerde to bırakılabileceği anlamına gelmez. Can zaten ardından to almayan bir yardımcı fiildir: I can “Yapabilirim” denir, I can to denmez. Eksiltme, temel fiil yapısının kurallarını ortadan kaldırmaz.

2. Birden fazla yardımcı fiil kalabilir

She might have forgotten, and I might have too “O unutmuş olabilir, ben de unutmuş olabilirim” cümlesinde yalnızca forgotten atılır; might have kalır. Daha kısa bir biçim de bağlama göre mümkün olsa da daha uzun yardımcı fiil dizisi zaman ve olasılık anlamını daha açık korur. Özellikle geçmişteki bir olasılıktan söz ederken bütün yapıyı tek bir yardımcı fiile indirmeye çalışmayın.

3. Do so, do it ve do that tam olarak aynı değildir

Do so daha önce belirtilen eylemi dilsel olarak yeniden karşılar. Do it bağlamdaki bir işi veya görevi anlatabilir; do that ise belirli bir davranışı gösterir ya da özellikle ona dikkat çeker.

  • He promised to submit the form and did so on Monday. — Formu teslim edeceğine söz verdi ve pazartesi teslim etti.
  • The printer is jammed. Can you fix it? — I'll do it now. — Yazıcıda kâğıt sıkışmış. Düzeltebilir misin? — Şimdi hallederim.
  • He shared my private message. I would never do that. — Özel mesajımı paylaştı. Ben asla böyle bir şey yapmam.

Son örnekte that, söz konusu davranışla araya mesafe koymaya da yardımcı olur. Seçim yalnızca resmiyet değil, konuşanın neyi öne çıkardığıyla ilgilidir.

4. İsimlerin yerine one ve ones

İsim, kişi, nesne veya kavramı adlandıran sözdür. Sayılabilen bir ismi tekrar etmemek için tekilde one, çoğulda ones kullanılabilir:

  • This chair is broken. Take the other one. — Bu sandalye kırık. Diğerini al.
  • The black shoes are cheaper than the brown ones. — Siyah ayakkabılar kahverengi olanlardan daha ucuz.

Buradaki one sayı olarak “bir” demek değildir; sandalye gibi bir ismin yerini tutar. Önceden belirlenmiş aynı nesneye gönderme yapan it ile farkına dikkat edin: I need a pen. Have you got one? “Bir kaleme ihtiyacım var. Sende var mı?” herhangi bir uygun kalem ister. I found your pen. Do you need it? “Kalemini buldum. Ona ihtiyacın var mı?” ise belirli kalemi anlatır. Sayılamayan isimlerde bu kullanım genellikle uygun değildir; “biraz süt” için some milk veya bağlam açıksa some kullanılır.

5. Paralel cümlelerde ortak bölümleri atmak

Birbirine bağlı iki bölüm aynı yapıyı izliyorsa ikinci bölümde tekrarlanan fiil söylenmeyebilir: I ordered soup, and Derya a salad “Ben çorba sipariş ettim, Derya da salata”. Hem sipariş veren kişi hem de sipariş edilen şey değişir; dinleyen ortak fiili tamamlar. Bu yapı özellikle yazıda özlü bir anlatım sağlar.

Kısa soru karşılıkları da eksiltmeli olabilir: Who called? — My neighbour “Kim aradı? — Komşum”. Ancak bu örnekler, İngilizcede öznenin her cümlede Türkçedeki gibi serbestçe atılabileceğini göstermez. Eksik bölüm ya sorudan ya da paralel yapıdan açıkça anlaşılmalıdır.

6. Kısa yapının anlamı birden fazla olabilir

Ayşe checked her report, and Emre did too “Ayşe kendi raporunu kontrol etti, Emre de kontrol etti” cümlesi, bağlama göre Emre'nin kendi raporunu veya Ayşe'nin raporunu kontrol ettiği biçiminde anlaşılabilir. Bu tür belirsizlikler iş yazışmalarında önemlidir. Gerekirse Emre checked his own report “Emre kendi raporunu kontrol etti” diyerek anlamı açıklaştırın. İyi eksiltme, yalnızca daha kısa değil, yeterince açık olan eksiltmedir.

Çalışma önerileri

  1. Kısa karşılıkları çiftler hâlinde çalışın. I'm ready “Hazırım”, I work here “Burada çalışıyorum” ve I've finished “Bitirdim” gibi üç farklı yapıya hem “Ben de” hem “Ben değil / Ben yapmadım” karşılığı verin. Önce be, do veya have seçiminizi gerekçelendirin; sonra cevabı söyleyin.
  2. Eksik kısmı geri koyun. Okurken I did too, I hope so veya if not gördüğünüzde yerine hangi tam düşüncenin geldiğini Türkçe olarak belirtin. Özellikle if not için “Tam olarak ne gerçekleşmezse?” diye sorun. Cevap belirsizse önceki cümleyi yeniden inceleyin.
  3. Bir metni iki kez yazın. Önce kısa bir iş konuşmasını bütün fiilleri tekrarlayarak yazın; ardından yalnızca açıkça anlaşılabilen tekrarları kaldırın. Her kısaltmada anlamın ve zaman bilgisinin korunup korunmadığını kontrol edin. Hedef en az sözcük değil, doğal ve açık anlatımdır.

İlgili konular

Ön koşul

İngilizcede to be: am, is, are kullanımıA1

Diğer C1 kavramları