A2

İtalyancada geçmiş zamanla kullanılan zarflar

Avverbi con il Passato

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada già “çoktan, zaten”, ancora olumsuz cümlede “henüz”, mai soruda “hiç”, sempre “hep” ve appena “az önce, daha yeni” anlamlarını verebilir. Passato prossimo denilen iki parçalı geçmiş zamanda bu zarflar çoğunlukla iki fiil parçasının arasına girer: Hai già mangiato? — “Yemeğini şimdiden yedin mi?” Olumsuzlukta non ilk fiilden önce gelir: Non ho ancora mangiato. — “Henüz yemek yemedim.”

Genel bakış

Birine “Geldin mi?” diye sormakla “Çoktan geldin mi?” diye sormak aynı şey değildir. İkinci soruda olayın beklenenden erken gerçekleşmiş olabileceği de anlatılır. İtalyancada bu küçük anlam farklarını sık sık zarf denen sözcüklerle kurarız; zarf, burada bir işin ne zaman veya ne sıklıkta gerçekleştiğini açıklayan sözcüktür. Bir haber beklerken, bir deneyimi sorarken ya da yeni biten bir işi anlatırken bu sözcükler çok işe yarar.

Bu konu A2 düzeyinde, passato prossimo ile birlikte önem kazanır. Passato prossimo, geçmişte gerçekleşen olayları anlatan ve iki fiil parçasıyla kurulan bir zamandır. Adındaki “yakın” düşüncesine rağmen yalnızca az önce olan olaylar için kullanılmaz: Sono stato a Roma dieci anni fa. — “On yıl önce Roma'da bulundum.” Zarf seçimi, bu geçmiş olayın şimdiyle veya anlatılan başka bir anla ilişkisini belirginleştirir.

Türkçe bilenler için anlamlar genellikle tanıdıktır; asıl dikkat isteyen nokta sözcüklerin yeridir. Türkçede “Daha yeni geldim” derken “geldim” tek sözcüktür. İtalyancada aynı anlam Sono appena arrivato. biçiminde kurulabilir. Ayrıca Türkçedeki “daha” her zaman tek bir İtalyanca sözcükle karşılanmaz: “daha gelmedi” için non … ancora, “daha yeni geldi” için appena gerekir.

Yapı nasıl kurulur?

Önce iki parçalı geçmiş zamanı tanıyalım

Passato prossimo iki unsurdan oluşur:

  • Yardımcı fiil: Zamanı ve kişiyi kurmaya yardım eden, çekimli avere veya essere biçimi; örneğin ho, hai, sono, è.
  • Geçmiş zaman ortacı: Asıl eylemi taşıyan, İtalyancada participio passato denen biçim; örneğin mangiato “yemiş”, finito “bitirmiş”, arrivato “gelmiş”. Bu Türkçe karşılıklar yalnızca biçimi tanımak içindir; bütün cümle her zaman “-miş” ile çevrilmez.

Ho mangiato. — “Yemek yedim.” cümlesinde ho yardımcı fiil, mangiato ise asıl eylemi taşıyan parçadır. Sono arrivata. — “Geldim.” cümlesinde yardımcı fiil sono, ikinci parça arrivata olur; burada konuşan kadın olduğu için son harf -a'dır.

Başlangıç için güvenli diziliş şöyledir:

Yardımcı fiil + zarf + geçmiş zaman ortacı

İtalyanca yapı Türkçesi Yapının özelliği
Ho già finito. Çoktan bitirdim. Gerçekleşmiş, tamamlanmış iş
Non ho ancora finito. Henüz bitirmedim. Beklenen iş şu ana kadar tamamlanmadı
Hai mai provato? Hiç denedin mi? Geçmiş deneyimi soran soru
Non ho mai provato. Hiç denemedim. Deneyimin bulunmadığını anlatan olumsuzluk
Ho sempre lavorato qui. Hep burada çalıştım. Geçmişten bugüne ele alınan süreklilik
Ho appena finito. Daha yeni bitirdim. Çok kısa süre önce tamamlanan iş

Bu diziliş çok kullanışlıdır, fakat bütün zarfların her cümlede yalnızca burada bulunabileceği anlamına gelmez. Vurguya bağlı başka yerleşimler de vardır; bunları ileri bölümde göreceğiz.

Già: iş çoktan gerçekleşmiş

Già, bir işin konuşulan ana kadar gerçekleştiğini belirtir. Türkçeye duruma göre “çoktan”, “zaten”, “daha önce” diye çevrilebilir. Her kullanımında şaşkınlık bulunmaz; bazen yalnızca bilinen bir tamamlanmayı bildirir.

  • Ho già comprato il pane. — “Ekmeği zaten aldım.” Başka birinin almasına gerek olmadığını söyleyebilirsiniz.
  • Hai già mangiato? — “Yemeğini şimdiden yedin mi?” Söyleyişe göre erken yemiş olmasına şaşırabilirsiniz; bağlama göre daha nötr bir “Yemek yedin mi?” sorusu da olabilir.
  • Abbiamo già visto questo film. — “Bu filmi daha önce izledik.” Burada konu erken davranmak değil, önceki deneyimdir.

Già sözcüğünü her gördüğünüzde Türkçeye “zaten” diye aktarmayın. Türkçede “zaten” bazen gerekçe veya itiraz bildirir; İtalyancadaki bu kullanımın merkezinde ise olayın önceden gerçekleşmiş olması vardır.

Ancora: henüz değil mi, bir kez daha mı?

Bu konuda önce non … ancora kalıbını öğrenmek en yararlısıdır:

Non + yardımcı fiil + ancora + geçmiş zaman ortacı

Non sono ancora arrivati. — “Henüz gelmediler.”

Bu cümlede gelişin daha sonra gerçekleşmesi beklenebilir. Dolayısıyla non … ancora, “hiçbir zaman olmadı” değil, “şu ana kadar olmadı” demektir. Türkçede “Daha gelmediler” de aynı durumu anlatabilir.

Ancora olumlu bir geçmiş zaman cümlesinde her zaman “hâlâ” anlamına gelmez. Tekrarlanan bir olaydan söz edebilir:

Ho chiamato ancora, ma non ha risposto. — “Bir kez daha aradım ama cevap vermedi.”

“Bir kez daha” anlamını açıkça belirtmek için ancora una volta da kullanılabilir: Ho chiamato ancora una volta. — “Bir kez daha aradım.” Buna karşılık süren bir durum için È ancora qui. — “Hâlâ burada.” denir. Sözcüğü tek bir Türkçe karşılıkla değil, cümlenin bütünüyle öğrenin.

Mai: soruda “hiç”, olumsuzlukta “hiçbir zaman”

Birinin hayatında bir şeyi yapıp yapmadığını sorarken mai kullanılır:

Sei mai stato a Venezia? — “Hiç Venedik'te bulundun mu?”

Burada mai, tek başına olumsuzluk oluşturmaz. Sorulan şey, kişinin bugüne kadarki deneyimidir. Yanıt olumsuzsa standart dizilişte non gerekir:

Non sono mai stato a Venezia. — “Venedik'te hiç bulunmadım.”

Türkçede de “Hiç gittin mi?” sorusu olumsuz değildir; “Hiç gitmedim” yanıtında olumsuzluğu fiildeki ek sağlar. İtalyancada benzer bir anlam ayrımı vardır, ama olumsuzluk eki yerine ayrı duran non kullanılır.

Hai mai assaggiato il pesto? — “Hiç pesto tattın mı?” genel deneyimi sorar. Hai già assaggiato il pesto? — “Pestonun tadına baktın mı?” ise örneğin masadaki yemeğin tadına bakılıp bakılmadığını, beklenen bir denemenin gerçekleşip gerçekleşmediğini sorabilir. Yani mai ile già aynı soruyu kurmaz.

Sempre: hep, her zaman

Sempre, ele alınan süre boyunca devam eden veya o süre içinde düzenli olarak tekrarlanan bir durumu anlatabilir:

Ho sempre abitato qui. — “Hep burada yaşadım.”

Mi ha sempre aiutato. — “Bana hep yardım etti.”

Buradaki süre bütün hayatınız olmak zorunda değildir. In questi due anni ho sempre pagato l'affitto in tempo. — “Bu iki yılda kirayı hep zamanında ödedim.” cümlesinde sınır bellidir. Sempre, o iki yıldaki her ilgili ödeme için geçerlidir.

Türkçedeki “hep” sözcüğünden hareketle otomatik olarak başka bir İtalyanca geçmiş zaman seçmeyin. Hangi zamanın uygun olduğu, alışkanlığın nasıl anlatıldığına bağlıdır; ileri bölümde bu ayrımı açacağız.

Appena: daha yeni, az önce

Appena, bu kullanımda eylemin çok kısa süre önce gerçekleştiğini anlatır:

È appena uscito. — “Az önce çıktı.”

Abbiamo appena cenato. — “Akşam yemeğini daha yeni yedik.”

Kesin bir dakika sınırı yoktur. Konuşan, olayı ilgili ana çok yakın görür. Yeni biten bir telefon görüşmesi, yeni gelen bir haber veya henüz kapanmış bir kapı için kullanılabilir.

Già ve appena arasındaki farkı şu ikiliyle hatırlayın:

  • Ho già finito. — “Çoktan bitirdim.” Önemli olan işin artık tamamlanmış olmasıdır.
  • Ho appena finito. — “Daha yeni bitirdim.” Önemli olan bitişin çok kısa süre önce gerçekleşmesidir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde çevirilerin bazen sözcüğü sözcüğüne değil, konuşma durumuna uygun verildiğine dikkat edin. Türkçede “henüz” ve “daha”, “çoktan” ve “zaten” arasında seçim yapmak için de bağlam gerekir.

İtalyanca Türkçesi Kullanım notu
Hai già mangiato? Yemeğini şimdiden yedin mi? Beklenenden erken tamamlanmış olabilecek iş
Ho già preso i biglietti per domani. Yarın için biletleri zaten aldım. Hazırlığın tamamlandığını bildirir
Non sono ancora arrivati. Henüz gelmediler. Geliş hâlâ bekleniyor
Non abbiamo ancora deciso dove andare. Nereye gideceğimize henüz karar vermedik. Karar süreci sonuçlanmadı
Sei mai stato a Venezia? Hiç Venedik'te bulundun mu? Erkek birine deneyim soruluyor
Non ho mai guidato in Italia. İtalya'da hiç araba kullanmadım. Bugüne kadar böyle bir deneyim yok
Avete mai perso il treno? Hiç treni kaçırdınız mı? Birden fazla kişiye yöneltilen soru
Ho sempre preferito viaggiare in treno. Trenle seyahat etmeyi hep tercih ettim. Uzun süre geçerli olmuş tercih
In questo mese siamo sempre arrivati puntuali. Bu ay hep zamanında geldik. Belirli bir dönemdeki her geliş
È appena uscito. Az önce çıktı. Yeni gerçekleşmiş ayrılış
Ho appena ricevuto il tuo messaggio. Mesajını daha yeni aldım. Yeni gelen haber
Ci siamo appena svegliati. Daha yeni uyandık. Kişiye bağlı küçük sözcük yardımcı fiilden önce
Hai già visto questa mostra? Bu sergiyi daha önce gezdin mi? Belirli bir deneyimin gerçekleşip gerçekleşmediği
No, non l'ho ancora vista. Hayır, henüz gezmedim. Önceden sözü edilen sergiye gönderme

Son örnekte l', “onu” anlamını taşıyan kısa bir zamirdir; zamir, bir adı tekrar söylemek yerine kullanılan sözcüktür. Vista biçiminin neden -a ile bittiği ileri bölümde açıklanıyor. Başlangıçta bu ayrıntıdan önce non … ancora kalıbının yerleşmesine odaklanabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

1. Olumsuz cümlede non sözcüğünü atlamak

  • Yanlış: Ho mai visto questo film. — “Bu filmi hiç izlemedim” demek isterken.
  • Doğru: Non ho mai visto questo film. — “Bu filmi hiç izlemedim.”
  • Neden? Yardımcı fiilden sonra duran mai, bu tür bir bildirme cümlesinde non ile birlikte olumsuz anlam verir. Hai mai visto questo film? — “Bu filmi hiç izledin mi?” ise doğru bir sorudur.

2. “Henüz yapmadım” ile “hiç yapmadım”ı karıştırmak

  • Anlama uygun değil: Non ho mai finito il rapporto. — “Raporu henüz bitirmedim” demek isterken.
  • Doğru: Non ho ancora finito il rapporto. — “Raporu henüz bitirmedim.”
  • Neden? İlk cümle dilbilgisel olarak mümkün olsa da işin hiçbir zaman bitirilmediğini söyler. Ancora ise işin şu ana kadar tamamlanmadığını, daha sonra tamamlanabileceğini anlatır.

3. Zarfı ilk fiilden önce yerleştirmeyi temel kural sanmak

  • Bu nötr anlam için doğal değil: Io già ho mangiato.
  • Doğal temel biçim: Io ho già mangiato. — “Ben yemeğimi zaten yedim.”
  • Neden? Bu kısa zarflar için iki fiil parçasının arası güvenli başlangıç noktasıdır. Farklı dizilişlere vurgulu veya bölgesel konuşmada rastlanabilir; bunları genel kuralla karıştırmayın. Io “ben” sözcüğü de özellikle vurgu yoksa söylenmeyebilir.

4. Zarfa göre geçmiş zaman biçimini değiştirmek

  • Yanlış: Le ragazze sono appena arrivato.
  • Doğru: Le ragazze sono appena arrivate. — “Kızlar az önce geldiler.”
  • Neden? Essere ile kurulan bu cümlede ikinci fiil parçası, özneye yani işi yapan veya durumu yaşayan kişiye göre değişir. Le ragazze dişil çoğul olduğu için arrivate gerekir. Araya appena girmesi bu uyumu kaldırmaz.

5. “Daha” gördüğünüz her yerde ancora kullanmak

  • İstenen anlam için uygun değil: Ho ancora finito il lavoro. — “İşi daha yeni bitirdim” demek isterken.
  • Doğru: Ho appena finito il lavoro. — “İşi daha yeni bitirdim.”
  • Neden? Türkçedeki “daha yeni” bir bütün olarak appena ile karşılanır. Ancora başka bağlamlarda “hâlâ” veya “yine” anlamına gelir; tek başına yeni tamamlanma bildirmez.

Kullanım notları

Bu sözcükler hem gündelik hem resmî dilde kullanılır

Già, ancora, mai, sempre ve appena yalnızca konuşmaya özgü değildir. Arkadaşınıza mesaj yazarken de iş yazışmasında da kullanabilirsiniz. Non abbiamo ancora ricevuto il documento. — “Belgeyi henüz almadık.” bir iş e-postasında gayet doğaldır.

Ancak soru içindeki vurgu ilişkiyi etkileyebilir. Non hai ancora risposto? — “Hâlâ cevap vermedin mi?” yalnızca bilgi istemek için sorulabileceği gibi sabırsızlık da gösterebilir. Hai già risposto? — “Şimdiden cevap verdin mi?” ise şaşırma taşıyabilir. Bu duygular zarfların değişmez anlamları değil, bağlam ve ses tonuyla oluşan etkileridir.

Kısa yanıtlarda bazı parçalar söylenmeyebilir

Hai finito? — “Bitirdin mi?” sorusuna Non ancora. — “Henüz değil.” denebilir. Sei mai stato a Torino? — “Hiç Torino'da bulundun mu?” sorusuna Mai. — “Hiç bulunmadım.” yanıtı mümkündür. Bunlar önceki sorudan anlamı tamamlanan kısa yanıtlardır; tam cümledeki dizilişi ortadan kaldıran ayrı bir kural değildir.

Già! tek başına bazen “Doğru ya!” veya “Evet, öyle!” anlamına da gelir. Böyle bir konuşma tepkisini geçmiş zaman cümlesindeki già ile bire bir çevirmeye çalışmayın.

Bir adım ötesi: ileri kullanım ve anlam ayrımları

Aşağıdaki ayrıntıları ilk çalışmada ezberlemek gerekmez. Temel kalıpları tanıdıktan sonra farklı cümleleri anlamanıza yardımcı olurlar.

Zarfın yeri değişebilir, ama her değişiklik aynı derecede doğal değildir

Özellikle ancora, olumsuz geçmiş zaman cümlesinde ikinci fiil parçasından sonra da sık görülür:

  • Non ho ancora mangiato. — “Henüz yemek yemedim.”
  • Non ho mangiato ancora. — “Daha yemek yemedim.”

İkisi de doğaldır. Non ho mangiato mai una cosa così buona! — “Hiç bu kadar lezzetli bir şey yemedim!” cümlesinde mai, sonradan gelen güçlü bir vurgu kazanabilir. Daha nötr biçim Non ho mai mangiato una cosa così buona! olur; Türkçesi yine “Hiç bu kadar lezzetli bir şey yemedim!”dir.

Bundan “bütün zarfları istediğim yere koyabilirim” sonucu çıkmaz. Appena ile Ho appena mangiato. — “Daha yeni yemek yedim.” kalıbı özellikle kullanışlıdır. Già cümle başında olduğunda ise başka bir öğeyle ilişkili olabilir: Già ieri avevo finito. — “Daha dün işimi bitirmiş durumdaydım.” Burada già, ieri “dün” ifadesini öne çıkarır.

Mai başa gelirse non kullanılmayabilir

Normal diziliş Non ho mai visto una cosa simile. — “Hiç böyle bir şey görmedim.” biçimindedir. Daha vurgulu, yer yer yazılı anlatımı andıran bir seçenek de vardır:

Mai ho visto una cosa simile. — “Hiçbir zaman böyle bir şey görmedim.”

Mai fiilden önce bu şekilde yer aldığında ayrıca non gerekmez. Başlangıç düzeyinde bunu üretmek zorunda değilsiniz; “olumsuz cümlede her koşulda non bulunmalı” diye düşünmemek için tanımanız yeterlidir.

Sempre hangi geçmiş zamanın kullanılacağını tek başına belirlemez

İtalyancada imperfetto, geçmişte sürmekte olan durumları ve alışkanlıkları anlatmakta kullanılan başka bir zamandır. Sempre hem bu zamanla hem passato prossimo ile kullanılabilir:

  • Da bambino andavo sempre al mare con i nonni. — “Çocukken büyükannemle büyükbabamla hep deniz kenarına giderdim.” Burada geçmişteki alışkanlık anlatılır.
  • Durante quella vacanza siamo sempre andati al mare a piedi. — “O tatil boyunca denize hep yürüyerek gittik.” Burada sınırları belli bir tatildeki gelişmeler topluca ele alınır.

Türkçedeki “giderdim” ile “gittik” farkı, bu iki bakışı anlamaya yardımcı olur. Yine de zaman seçimini yalnızca bir Türkçe eke veya sempre sözcüğüne bağlamak doğru değildir; anlatılan dönemin nasıl sunulduğuna bakmak gerekir.

Zarflar başka bir geçmiş ana göre de yorumlanabilir

Trapassato prossimo, geçmişteki başka bir olaydan daha önce gerçekleşmiş eylemi anlatan zamandır. Burada yardımcı fiilin biçimi değişir, fakat araya zarf koyma örüntüsü devam eder:

Quando mi hai chiamato, avevo già mangiato. — “Beni aradığında yemeğimi zaten yemiştim.”

Quando sono arrivato, lei era appena uscita. — “Ben vardığımda o daha yeni çıkmıştı.”

İkinci cümlede appena, konuştuğumuz ana değil, benim vardığım ana yakınlığı bildirir. Böylece “az önce” anlamının dayanak noktası anlatı içinde değişebilir.

Appena her zaman “az önce” demek değildir

Appena iki cümleyi birbirine bağlayan bir bağlaç, yani cümleler arasında ilişki kuran sözcük olarak da kullanılabilir:

Appena sono arrivato, ho chiamato mia madre. — “Varır varmaz annemi aradım.”

Burada anlatılan şeyin şimdiye yakın olması gerekmez; önemli olan arama işinin varıştan hemen sonra gerçekleşmesidir. Ayrıca Ho appena sentito la sua voce. cümlesi bağlama göre “Sesini az önce duydum” veya “Sesini zar zor duydum” anlamına gelebilir. İlkinde zaman, ikincisinde duyma derecesi öne çıkar. A2 düzeyindeki temel kalıpta zaman anlamını öğrenin; diğer anlamları bağlama göre tanıyın.

Kısa zamirler zarfın yerini değiştirmez

L'ho già vista. — “Onu daha önce gördüm.” cümlesinde l', önceden sözü edilen bir kadına veya dilbilgisel olarak dişil bir şeye gönderme yapabilir. Nesne, eylemden etkilenen kişi veya şeydir; bu örnekte görülen şeydir. Yardımcı fiilden önce gelen bu tür nesne zamirleri, bazı durumlarda ikinci fiil parçasının sonunu etkiler. Örneğin la mostra “sergi” yerine l' kullanıldığında vista biçimi görülür.

Zarf yine yardımcı fiille ikinci parça arasındadır. Non l'ho ancora vista. — “Onu henüz görmedim.” cümlesinde sıra non + kısa zamir + yardımcı fiil + zarf + ikinci fiil parçası olur. Bu daha uzun kalıbı parçalara ayırarak okumak, ancora sözcüğünün neye bağlandığını görmeyi kolaylaştırır.

Çalışma önerileri

  1. Aynı işin üç durumunu yazın. Bir rapor, yemek veya bilet üzerinden Non ho ancora finito. — “Henüz bitirmedim”, Ho appena finito. — “Daha yeni bitirdim” ve Ho già finito. — “Çoktan bitirdim” cümlelerini karşılaştırın. Her cümlede konuşanın neyi öne çıkardığını bir Türkçe notla belirtin: bekleyiş, yenilik veya tamamlanma.
  2. Deneyim soruları oluşturun. Gezdiğiniz şehirlerden ve denediğiniz yemeklerden beşini seçip mai ile soru kurun. Her soruya önce non … mai, sonra mümkünse già ile yanıt verin. Böylece “hiç yaşanmış mı?” ile “daha önce gerçekleşmiş” arasındaki farkı çalışmış olursunuz.
  3. İki fiil parçasını işaretleyin. Okuduğunuz bir İtalyanca metinde yardımcı fiilin ve ikinci fiil parçasının altını çizin; aradaki zarfı daire içine alın. Özellikle non, kısa zamir ve zarfın birlikte bulunduğu cümleleri biriktirin. Önce doğru sırayı görünür hâle getirin, sonra aynı kalıpla kendiniz yeni bir cümle yazın.

İlgili konular

  • Ön bilgi: Sıklık ve zaman zarfları — “hep”, “hiç”, “dün” ve “şimdi” gibi anlamların temel kullanımlarını öğrenmek, bu zarfların geçmiş zamanla birleşmesini anlamayı kolaylaştırır.

Ön koşul

İtalyancada Sıklık ve Zaman ZarflarıA1

Diğer A2 kavramları