A1

İtalyancada Sıklık ve Zaman Zarfları

Avverbi di Frequenza e Tempo

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada sempre “her zaman”, spesso “sık sık”, qualche volta “bazen”, raramente “nadiren” anlamına gelir; “hiçbir zaman” demek için başlangıçta non + fiil + mai kalıbını kullanın: Non mangio mai carne. — “Hiç et yemem.” Oggi, domani, ieri sırasıyla “bugün, yarın, dün” demektir ve çoğu zaman cümlenin başında ya da sonunda yer alabilir. İşleri sıraya koymak için prima… poi… kullanılır: Prima mangio, poi studio. — “Önce yemek yerim, sonra ders çalışırım.”

Genel bakış

Zarf, bir işin ne zaman, ne sıklıkla ya da nasıl yapıldığını belirten sözcüktür. Burada iki soruya odaklanıyoruz: “Ne sıklıkla?” ve “Ne zaman?” Kahveyi her gün mü içiyorsunuz, yoksa bazen mi? Bugün mü çalışıyorsunuz, yarın mı? İtalyancada bu küçük sözcükler, tek başına oldukça genel kalan bir cümleyi günlük hayatta işe yarayan bir bilgiye dönüştürür.

Bu konu A1 düzeyinde öğrenilir; çünkü günlük düzeninizi anlatırken, randevulaşırken ve bir planı açıklarken hemen gerekir. Lavoro. “Çalışıyorum.” demektir. Oggi lavoro. dediğinizde “Bugün çalışıyorum.” dersiniz; Lavoro spesso da casa. ise “Sık sık evden çalışırım.” anlamına gelir. Fiil, yani işi veya durumu bildiren sözcük, aynı kalabilir; zaman bilgisi değişir.

Türkçede “Ben bazen evde çalışırım.” ya da “Bazen evde çalışırım.” diyebilirsiniz. İtalyancada da kişi çoğu zaman fiil ekinden anlaşıldığı için “ben” anlamındaki io sözcüğünü söylemek gerekmez. Ancak Türkçedeki sözcük sırasını olduğu gibi taşımayın: sıklık zarfları için en kullanışlı başlangıç düzeni, çekimli fiilden hemen sonrasıdır. Daha esnek ve vurgulu kullanımlar aşağıda ayrıca ele alınıyor.

Nasıl kullanılır?

1. Sıklığı anlatan temel sözcükler

Sıklık zarfları bir işin tekrarını anlatır. Bunları kesin yüzdeler gibi düşünmeyin: “sık sık” kişinin alışkanlığına ve konuşulan işe göre değişir. Ayda iki kez sinemaya gitmek biri için sık, başkası için seyrek olabilir.

İtalyanca Türkçesi Kullanım notu
sempre her zaman, hep Düzenli olarak tekrarlanan ya da sürekli olan durum
spesso sık sık Tekrarı fazla olan iş
qualche volta bazen, ara sıra Her zaman olmayan iş
a volte bazen Günlük dilde çok kullanılan başka bir seçenek
raramente nadiren, ender olarak Çok az tekrarlanan iş
non… mai hiçbir zaman, hiç Olumsuz cümlede hiç gerçekleşmeyen iş

Qualche volta birden fazla sözcükten oluşsa da birlikte “bazen” anlamını verir. Buradaki volta “kez” demektir. Qualche sözcüğünden sonra tekil, yani bir tane gösteren biçim gelir; bu yüzden qualche volta denir, qualche volte değil.

Zarflar anlatılan kişinin kadın veya erkek olmasına, bir ya da birden çok kişi olmasına göre değişmez:

  • Marco arriva sempre presto. — “Marco hep erken gelir.”
  • Anna arriva sempre presto. — “Anna hep erken gelir.”
  • Marco e Anna arrivano sempre presto. — “Marco ve Anna hep erken gelir.”

Burada “gelmek” fiili kişiye göre değişirken sempre aynı kalır. Yeni başlayan biri için önemli olan, zarfı değil fiili kişiye göre çekmektir.

2. Sıklık zarfı cümlenin neresine gelir?

Basit bir cümlede çekimli fiil + sıklık zarfı + cümlenin devamı düzeni güvenli bir seçimdir. Çekimli fiil, kişi ve zaman bilgisi taşıyan biçimdir; örneğin “gidiyorum/giderim” anlamındaki vado.

  • Vado sempre al bar. — “Her zaman kafeye giderim.”
  • Prendo spesso il treno. — “Sık sık trene binerim.”
  • Mangiamo raramente fuori. — “Nadiren dışarıda yemek yeriz.”

Qualche volta ve a volte cümle başında da oldukça doğaldır:

  • Qualche volta cucino io. — “Bazen yemeği ben yaparım.”
  • A volte lavoro la domenica. — “Bazen pazar günleri çalışırım.”

Bu konumu bütün zarflara tek bir katı kural gibi uygulamayın. Özellikle sempre için, sıradan bir alışkanlık anlatırken fiilden sonraki yer en rahat başlangıçtır. Sözcüğün yerini değiştirmek bazen yalnızca üslubu, bazen de vurguyu ve anlamı etkiler.

3. “Hiç yapmam” demek: non… mai

Türkçede “Hiç et yemem.” derken olumsuzluk fiilin içindedir: “yeme-m”. İtalyancada olumsuzluk çoğunlukla ayrı bir sözcükle, non ile kurulur. Mai fiilden sonra geliyorsa standart olumsuz cümlede non da gerekir:

non + çekimli fiil + mai + cümlenin devamı

  • Non mangio mai carne. — “Hiç et yemem.”
  • Non bevo mai caffè la sera. — “Akşamları hiç kahve içmem.”
  • Non arriviamo mai tardi. — “Hiç geç kalmayız.”

Burada non ve mai birbirini iptal etmez. İkisi birlikte “hiçbir zaman” anlamını kurar. Türkçedeki “hiç gelmez” ifadesini düşünmek yararlıdır: Türkçede de “hiç” ile olumsuz fiil birlikte kullanılır.

Başlangıçta bu kalıbı bir bütün olarak öğrenin. Sorularda veya özel vurgulu yapılarda mai farklı davranabilir; bunlar ileri kullanım bölümünde açıklanıyor.

4. Zamanı gösteren temel sözcükler

Zaman zarfları bir işin kaç kez yapıldığını değil, hangi zamana yerleştiğini gösterir. Aynı cümlede hem zaman hem sıklık bilgisi bulunabilir: Oggi controllo spesso il telefono. — “Bugün telefonumu sık sık kontrol ediyorum.”

İtalyanca Türkçesi Temel işlevi
oggi bugün İçinde bulunulan gün
domani yarın Bir sonraki gün
ieri dün Bir önceki gün
ora şimdi İçinde bulunulan an veya dönem
adesso şimdi İçinde bulunulan an veya dönem
prima önce, daha önce Daha erken bir zaman ya da ilk adım
poi sonra, ardından Sonraki adım
dopo sonra, daha sonra Daha geç bir zaman

Oggi, domani, ieri gibi sözcükler tek başlarına kullanılırken önlerine ayrıca bir sözcük getirmek gerekmez. Türkçede “bugünde” demediğiniz gibi İtalyancada da “bugün” için yalnızca oggi yeterlidir.

Cümle başında zaman çerçevesini kurarlar:

  • Oggi lavoro. — “Bugün çalışıyorum.”
  • Domani parto. — “Yarın yola çıkıyorum.”

Cümle sonunda da kullanılabilirler:

  • Lavoro oggi. — “Bugün çalışıyorum.”
  • Parto domani. — “Yarın yola çıkıyorum.”

İki yerleşim de doğrudur. Sonda yer alan sözcük, özellikle “Ne zaman?” sorusuna verilen yanıtta daha belirgin duyulabilir. Yine de vurgu yalnızca sözcük sırasına değil, ses tonuna ve konuşmanın bağlamına da bağlıdır.

5. Zaman sözcüğü, fiilin zamanının yerini tutmaz

Bir cümleye ieri eklemek, fiili kendiliğinden geçmiş zamana çevirmez. Geçmişte tamamlanmış bir işi anlatırken uygun geçmiş zaman biçimini de kullanırsınız:

  • Ieri ho lavorato a casa. — “Dün evde çalıştım.”

Buradaki ho lavorato, geçmişteki işi anlatan iki sözcüklü bir fiil biçimidir. Şimdilik bu yapıyı bütünüyle tanımanız yeterli; ayrıntıları başka bir konudur.

Öte yandan gelecek için her zaman ayrı bir gelecek zaman çekimi zorunlu değildir. Planlanan bir işte domani ile şimdiki zaman biçimi doğal olabilir:

  • Domani lavoro da casa. — “Yarın evden çalışacağım.”

Türkçede “Yarın evden çalışıyorum.” diyebilmeniz buna iyi bir karşılıktır. Zaman sözcüğü, mevcut fiil biçiminin hangi anlamda yorumlanacağını belirginleştirir; fakat her zaman sözcüğüyle her fiil zamanı serbestçe birleştirilemez.

6. İşleri sıraya koymak: prima, poi ve dopo

İki işin sırasını anlatmak için prima… poi… çok kullanışlıdır:

  • Prima mangio, poi studio. — “Önce yemek yerim, sonra ders çalışırım.”
  • Prima facciamo la spesa, poi torniamo a casa. — “Önce alışveriş yaparız, sonra eve döneriz.”

Dopo da tek başına “sonra” anlamında kullanılabilir:

  • Adesso sono occupato. Ti chiamo dopo. — “Şimdi meşgulüm. Seni sonra ararım.”

Poi genellikle anlatımdaki sonraki adımı gösterir. Dopo ise özellikle bir şeyin ardından gelen zamanı belirtmeye elverişlidir. Bu ayrım mutlak değildir; birçok günlük cümlede ikisi de mümkündür.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki cümlelerde hem alışkanlıklar hem günlük planlar var. Türkçe karşılıklarda bağlama göre geniş zaman veya şimdiki zaman kullanıldı; İtalyancadaki tek bir biçim Türkçede her zaman aynı ekle karşılanmaz.

İtalyanca Türkçesi Dikkat edilecek nokta
Vado sempre al bar. Her zaman kafeye giderim. Sıklık zarfı fiilden sonra.
Oggi lavoro. Bugün çalışıyorum. Gün bilgisi cümle başında.
Non mangio mai carne. Hiç et yemem. Olumsuzluk iki sözcükle kuruluyor.
Prima mangio, poi studio. Önce yemek yerim, sonra ders çalışırım. İki işin sırası belirtiliyor.
Prendo spesso l'autobus per andare al lavoro. İşe gitmek için sık sık otobüse binerim. Tekrarlanan ulaşım alışkanlığı.
Qualche volta ceniamo dai miei genitori. Bazen annemle babamın evinde akşam yemeği yeriz. Sıklık ifadesi başta da olabilir.
Usciamo raramente durante la settimana. Hafta içinde nadiren dışarı çıkarız. Seyrek yapılan bir iş.
Domani ho una visita dal dentista. Yarın diş hekiminde randevum var. Gelecek planı mevcut zaman biçimiyle anlatılıyor.
Ieri ho comprato il pane. Dün ekmek aldım. Dün için uygun geçmiş zaman kullanılıyor.
Ora non posso parlare. Şimdi konuşamam. İçinde bulunulan anda mümkün olmayan bir iş.
Adesso preparo la cena. Şimdi akşam yemeğini hazırlıyorum. O anda yapılan iş.
Ti scrivo dopo. Sana sonra yazarım. Zaman, konuşmanın bağlamından anlaşılıyor.
Prima beviamo un caffè, poi partiamo. Önce bir kahve içeriz, sonra yola çıkarız. Bir planın iki adımı.
La domenica mi alzo sempre tardi. Pazar günleri hep geç kalkarım. Gün bilgisiyle sıklık birlikte kullanılıyor.

İlk örnekteki bar, İtalya'da kahve içilen ve çoğu zaman kahvaltı da yapılan bir mekân olabilir. Türkçedeki “bar” sözcüğünün çağrıştırdığı yalnızca alkollü içki sunulan yer anlamıyla sınırlı değildir; bu yüzden burada “kafe” karşılığı daha uygundur.

Sık yapılan hatalar

1. Mai kullanınca non sözcüğünü atlamak

  • Yanlış: Mangio mai carne.
  • Doğru: Non mangio mai carne. — “Hiç et yemem.”
  • Neden? Sıradan bir olumsuz bildirme cümlesinde, fiilden sonra gelen mai ile birlikte fiilden önce non kullanılır. Sorulardaki farklı kullanım bu kalıbı geçersiz kılmaz.

2. Qualche sözcüğünden sonra çoğul kullanmak

  • Yanlış: Qualche volte prendo il treno.
  • Doğru: Qualche volta prendo il treno. — “Bazen trene binerim.”
  • Neden? Qualche sonrasındaki sözcük tekil kalır. Türkçede “birkaç kez” ifadesinde “kez” sözcüğünün çoğul eki almamasını anımsamak yardımcı olabilir; ancak İtalyanca ifadenin anlamı burada “bazen”dir.

3. Oggi önüne gereksiz sözcük eklemek

  • Yanlış: A oggi lavoro da casa. — “Bugün evden çalışıyorum.” anlamında.
  • Doğru: Oggi lavoro da casa. — “Bugün evden çalışıyorum.”
  • Neden? Bu anlamda oggi tek başına yeterlidir. A oggi başka bağlamlarda “bugün itibarıyla” gibi bir anlam taşıyabilir; günlük plan cümlesinin başlangıcıyla aynı şey değildir.

4. Ieri ile sıradan bir geçmiş olayda şimdiki zamanı kullanmak

  • Yanlış: Ieri compro il pane. — Dünkü alışverişi tarafsız biçimde anlatırken.
  • Doğru: Ieri ho comprato il pane. — “Dün ekmek aldım.”
  • Neden? Ieri geçmişi gösterir, ama fiilin de anlatılan olaya uygun olması gerekir. Canlı hikâye anlatımında kullanılan özel zaman kaydırmalarını başlangıç kuralıyla karıştırmayın.

5. “Her zaman değil” ile “hiçbir zaman”ı aynı sanmak

  • Yanlış seçim: Non vado sempre in ufficio. — “Ofise hiç gitmem.” demek isterken.
  • Doğru seçim: Non vado mai in ufficio. — “Ofise hiç gitmem.”
  • Neden? Non vado sempre in ufficio. “Ofise her zaman gitmem.” demektir; bazen gidiyor olabilirsiniz. Non… sempre tam sürekliliği reddeder, non… mai ise hiç gerçekleşmediğini söyler.

Kullanım notları

Ora ve adesso arasında nasıl seçim yapılır?

“Şimdi” anlamında ora ve adesso çoğu günlük bağlamda birbirinin yerine geçebilir. Birini yalnızca resmî, diğerini yalnızca samimi konuşmaya ait saymak doğru olmaz. Kullanım sıklığı kişiye ve bölgeye göre değişebilir; başlangıçta ikisini de tanıyıp size rahat geleni kullanabilirsiniz.

  • Ora sono a casa. — “Şimdi evdeyim.”
  • Adesso sono a casa. — “Şimdi evdeyim.”

“Şimdi” her zaman tam bu saniye demek değildir. Adesso lavoro a Milano. — “Artık/şu sıralar Milano'da çalışıyorum.” cümlesinde yaşamın mevcut dönemi anlatılabilir. Türkçedeki “Şimdi başka bir şirkette çalışıyorum.” ifadesi de benzer biçimde geniş bir dönemi kapsar.

Ayrıca ora sözcüğünü her yerde “şimdi” diye çevirmeyin: un'ora “bir saat” demektir. Sözcüğün yanında başka hangi sözcüklerin bulunduğu anlamı belirler.

Kesin tekrar sayısı gerektiğinde

Spesso ve raramente yaklaşık sıklık bildirir. Doktor randevusu, iş programı veya ders düzeni konuşurken sayı vermek daha açıklayıcı olabilir:

  • Studio italiano due volte alla settimana. — “Haftada iki kez İtalyanca çalışıyorum.”
  • Vado in palestra ogni giorno. — “Her gün spor salonuna gidiyorum.”

Ogni giorno “her gün”, sempre ise “her zaman”dır. Anlamları yakınlaşabilir, ama aynı değildir: Porto sempre gli occhiali. — “Her zaman gözlük takarım.” cümlesi yalnızca günde bir kez yapılan bir işi anlatmaz.

Temelin ötesinde: ileri kullanımlar

Bu bölümdeki ayrımları A1 düzeyinde hemen üretmeniz gerekmiyor. Önce temel sözcükleri ve non… mai kalıbını yerleştirin. Aşağıdaki bilgiler, daha sonra karşılaşacağınız cümleleri anlamanıza yardımcı olur.

1. İki parçalı geçmiş zamanda zarfın yeri

Passato prossimo, tamamlanmış geçmiş olayları anlatmak için sık kullanılan iki parçalı bir fiil zamanıdır. Ho mangiato “yemek yedim” örneğinde ho yardımcı fiildir, yani zaman yapısını kuran parçadır; mangiato ise yapılan işi bildirir. Sempre ve mai gibi bazı kısa zarflar bu iki parçanın arasına çok sık girer:

  • Ho sempre lavorato qui. — “Hep burada çalıştım.”
  • Non ho mai mangiato sushi. — “Hiç suşi yemedim.”
  • Ho spesso pensato a te. — “Seni sık sık düşündüm.”

Bu yüzden başlangıçtaki “zarf fiilden sonra gelir” önerisini “bütün fiil yapısından sonra gelir” diye yorumlamayın. Qualche volta gibi daha uzun ifadelerse cümle başında veya sonunda rahatlıkla yer alabilir: Qualche volta ho lavorato di notte. — “Bazen gece çalıştım.”

2. Sorularda mai her zaman “hiçbir zaman” değildir

Bir soruda mai, “hiç… oldu mu?” anlamını verebilir; burada otomatik olarak non eklenmez:

  • Sei mai stato a Roma? — “Hiç Roma'da bulundun mu?”
  • Hai mai provato questo piatto? — “Bu yemeği hiç denedin mi?”

Türkçedeki “hiç” de aynı esnekliğe sahiptir: “Hiç gittin mi?” soru, “Hiç gitmedim.” olumsuz yanıttır. Olumsuz cevapta öğrendiğiniz kalıp geri gelir: Non ho mai provato questo piatto. — “Bu yemeği hiç denemedim.”

Vurgulu bir bildirme cümlesinde mai fiilden önce gelirse non kullanılmadan da olumsuzluk kurulabilir: Mai avrei immaginato una cosa simile. — “Böyle bir şeyi asla hayal etmezdim.” Bu daha belirgin, duygulu bir anlatımdır; günlük başlangıç kalıbınız yine non… mai olsun.

3. Olumsuzluğun hangi sözcüğü etkilediği önemlidir

Olumsuzluk bazen bütün olayı, bazen yalnızca sıklığı sınırlar. Şu karşılaştırmayı ayrı ayrı öğrenmek yararlıdır:

İtalyanca Türkçesi Anlam farkı
Non sono sempre a casa. Her zaman evde değilim. Bazen evdeyim, bazen değilim.
Non sono mai a casa. Hiç evde olmam. Söylenen zaman aralığında evde bulunmam.
Sono sempre a casa. Hep evdeyim. Süreklilik belirtiliyor.

Sempre ayrıca tekrarlanan bir davranıştan yakınırken de kullanılabilir: Perdi sempre le chiavi! — “Anahtarları hep kaybediyorsun!” Burada konuşan kişi gerçek anlamda her anahtar kullanımını saymıyor olabilir; sözcük bıkkınlığı güçlendirir. Türkçedeki “Sen de hep…” yakınmasına benzer.

4. Prima ve dopo bir başka ifadeye bağlandığında

Tek başına prima ve dopo kolaydır. “Neyden önce?” veya “Neyden sonra?” bilgisini eklediğinizde yapıları aynı değildir:

  • Prima della cena faccio una passeggiata. — “Akşam yemeğinden önce yürüyüş yaparım.”
  • Dopo cena faccio una passeggiata. — “Akşam yemeğinden sonra yürüyüş yaparım.”
  • Prima di uscire controllo le finestre. — “Çıkmadan önce pencereleri kontrol ederim.”

Prima di uscire içindeki uscire, mastardır; yani fiilin kişi eki almayan, Türkçedeki “çıkmak” gibi sözlük biçimidir. “Bir işi yapmadan önce” anlamında prima di + mastar sık kullanılır. Dopo sonrasında ise “yaptıktan sonra” demek için farklı bir yapı gerekir; örneğin dopo aver mangiato “yemek yedikten sonra”dır. Prima di kalıbını olduğu gibi dopo sözcüğüne aktarmayın.

Poi doğrudan “yemekten sonra” ifadesini kurmak için kullanılmaz. “Yemekten sonra geliyorum.” demek için Vengo dopo cena. denir; poi cena bu anlamı vermez.

5. Göreli zaman: daha önce ve daha sonra

Prima her zaman “önce bunu yap” demek değildir; daha önceki bir durumu da gösterebilir:

  • Prima abitavo a Torino. — “Önceden Torino'da yaşıyordum.”
  • Sono arrivato un'ora prima. — “Bir saat önce/erken geldim.”
  • Sono arrivato un'ora dopo. — “Bir saat sonra geldim.”

Son iki cümlede hangi zamana göre önce veya sonra olduğu bağlamdan anlaşılır. Konuşma anından bir saat öncesini açıkça söylemek istiyorsanız un'ora fa kullanılır: Sono arrivato un'ora fa. — “Bir saat önce geldim.” Türkçede her iki durumda da “önce” diyebildiğiniz için, İtalyancada karşılaştırma noktası ile konuşma anını ayırmaya dikkat edin.

Çalışma önerileri

  1. Aynı alışkanlığı farklı sıklıklarla anlatın. Bevo spesso il tè. — “Sık sık çay içerim.” cümlesini önce “her zaman”, sonra “bazen”, sonra “hiç” anlamına getirin. Son değişimde yalnızca zarfı değil, non sözcüğünü de eklemeniz gerektiğini kontrol edin. Anlamın gerçekten sizin alışkanlığınıza uyması, kalıbı hatırlamayı kolaylaştırır.

  2. Günlük planınızı üç kısa cümleyle yazın. Bugün için oggi, yarın için domani kullanın; ardından iki işi prima… poi… ile sıralayın. Örneğin: Oggi studio a casa. Domani lavoro. Prima preparo un caffè, poi studio. — “Bugün evde ders çalışıyorum. Yarın çalışıyorum. Önce bir kahve hazırlarım, sonra ders çalışırım.” Geçmiş zamanı öğrendiğinizde buna ieri ile başlayan bir cümle ekleyin.

  3. Dinlerken sözcük kadar yerini de fark edin. Kısa bir İtalyanca konuşmada sempre, mai, ora, dopo sözcüklerini yakalayın. Önce “sıklık mı, zaman mı?” diye sorun; ardından fiilin önünde mi arkasında mı olduklarına bakın. Özellikle non ile mai arasındaki bölümü birlikte tekrar edin; böylece olumsuzluk kalıbını tek parça gibi öğrenirsiniz.

İlgili konular

  • Sonraki adım: Geçmiş zamanla kullanılan zarflar — mai gibi zarfların geçmiş zaman yapılarıyla kullanımını ve geçmiş olayların zamanını belirtmeyi ayrıntılandırır.

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer A1 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır