İtalyancada dare: vermek fiili ve kullanımları
Il Verbo Dare
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada dare, temel olarak “vermek” demektir; şimdiki ve geniş zaman anlamlarında do, dai, dà, diamo, date, danno biçimlerini alır. Ti do il libro “Sana kitabı veriyorum”, Mi dai una mano? ise “Bana yardım eder misin?” anlamındadır. Fiili yalnız başına değil, dare fastidio “rahatsız etmek” ve dare un esame “sınava girmek” gibi kalıplarla birlikte öğrenmek gerekir.
Genel bakış
Birine bir şey uzatırken, yardım isterken veya telefon numaranızı söylerken dare fiiliyle karşılaşırsınız. Bu fiil (iş, oluş veya durumu anlatan sözcük), A1 düzeyinde öğrenilen temel düzensiz fiillerden biridir. “Düzensiz” olması, çekiminin her yerde alışılmış kurala uymaması demektir. Sonu -are ile bitse de parlare “konuşmak” fiilinin bütün eklerini ona uygulayamazsınız.
Türkçede “vermek” çok sayıda birleşimde kullanılır: cevap vermek, karar vermek, haber vermek. İtalyancada da dare geniş bir kullanım alanına sahiptir, ancak iki dildeki birleşimler bire bir örtüşmez. Örneğin Türkçede “sınava girmek” derken İtalyancada dare un esame denebilir. Buna karşılık Türkçedeki “karar vermek” için genellikle decidere kullanılır. Bu nedenle tek tek sözcükleri eşleştirmek yerine bütün ifadeyi öğrenmek daha güvenilirdir.
Başlangıçta üç hedef yeterlidir: altı temel biçimi tanımak, “bir şeyi birine vermek” yapısını kurmak ve sık kullanılan birkaç kalıbı kullanabilmek. Daha sonraki bölümlerde geçmiş zaman, kibar rica, emir ve başka anlamlar da yer alıyor; bunların hepsini ilk çalışmada ezberlemeniz gerekmez.
Nasıl kullanılır?
Temel çekim
Dare, fiilin mastarıdır; yani Türkçedeki “vermek” gibi, kişiye göre çekilmemiş biçimidir. Aşağıdaki çekim presente olarak adlandırılır. Bu zaman, bağlama göre Türkçede hem “veririm” hem “veriyorum” diye karşılanabilir.
| Kişi | Dare çekimi | Türkçe karşılığı |
|---|---|---|
| io | do | ben veririm / veriyorum |
| tu | dai | sen verirsin / veriyorsun |
| lui / lei | dà | o verir / veriyor |
| Lei | dà | siz verirsiniz / veriyorsunuz; tek kişiye kibar hitap |
| noi | diamo | biz veririz / veriyoruz |
| voi | date | siz verirsiniz / veriyorsunuz; birden çok kişi |
| loro | danno | onlar verirler / veriyorlar |
Türkçede “Ben veriyorum” yerine “Veriyorum” diyebildiğiniz gibi, İtalyancada da özne zamiri çoğu zaman söylenmez. Özne, işi yapan kişi veya şeydir; özne zamiri de onun yerine geçen “ben, sen, o” gibi sözcüktür. Do una mano a Luca “Luca'ya yardım ediyorum” cümlesinde io yazmasa da yapan kişinin “ben” olduğu bellidir.
Lei dà iki farklı duruma karşılık gelebilir: “O veriyor” veya tek bir kişiye kibarca “Siz veriyorsunuz”. Kibar Lei, konuşulan kişinin kadın ya da erkek olmasına bağlı değildir. Türkçedeki kibar “siz” çoğul çekim alırken İtalyancadaki Lei üçüncü tekil kişi çekimi alır: dà, date değil.
Dà, da ve da' aynı şey değildir
Yazıda şu ayrım önemlidir:
- dà: “O verir” veya kibar hitapta “Siz verirsiniz”. Marco dà una mano — “Marco yardım ediyor.”
- da: Bir edattır; yani sözcükler arasındaki ilişkiyi kuran kısa bir sözcüktür. Vengo da Ankara — “Ankara'dan geliyorum.”
- da': Samimi tek kişiye “ver!” demenin bir yoludur. Da' una mano a Luca! — “Luca'ya yardım et!”
Dà biçiminin üzerindeki işaret yazım ayrımı sağlar; ikinci bir hece eklemez. Do ve dai üzerine aynı işareti koymayın. Emir biçimlerinin ayrıntılarını ileri bölümde bulabilirsiniz.
Bir şeyi birine vermek
Temel yapı şöyledir: dare + verilen şey + a + alan kişi.
Do il libro a Giulia — “Kitabı Giulia'ya veriyorum.”
Burada il libro, doğrudan nesnedir; yani “Neyi veriyorum?” sorusunun cevabıdır. A Giulia ise dolaylı tümleçtir; burada “Kime veriyorum?” sorusunu cevaplar. Terimleri ezberlemekten çok bu iki soruyu ayırabilmek işinize yarar.
Türkçede alıcıyı çoğunlukla sözcüğün sonuna eklenen -e/-a ile belirtiriz: “Giulia'ya”. İtalyancada ise kişinin önüne ayrı bir a gelir: a Giulia. Sözcük sırası da değişebilir: A Giulia do il libro — “Giulia'ya kitabı veriyorum.” Bu sıralama alıcıyı öne çıkarır; ilk öğrenirken daha düz olan Do il libro a Giulia yapısını kullanabilirsiniz.
Bana, sana, ona: kısa kişi biçimleri
Kişiyi her seferinde adıyla söylemek gerekmez. “Bana, sana, ona” karşılığı olan kısa zamirler (bir adın veya kişi ifadesinin yerini tutan sözcükler), çekimli fiilin önüne gelir.
| Kısa biçim | Kime? | Örnek | Türkçesi |
|---|---|---|---|
| mi | bana | Mi dai il libro? | Bana kitabı verir misin? |
| ti | sana | Ti do il libro. | Sana kitabı veriyorum. |
| gli | ona; erkek kişiye | Gli do il libro. | Ona kitabı veriyorum. |
| le | ona; kadın kişiye | Le do il libro. | Ona kitabı veriyorum. |
| Le | size; kibar tekil hitap | Le do il libro. | Size kitabı veriyorum. |
| ci | bize | Ci danno il libro. | Bize kitabı veriyorlar. |
| vi | size; çoğul | Vi diamo il libro. | Size kitabı veriyoruz. |
Buradaki önemli fark Türkçede “ona” derken cinsiyet belirtmememizdir. İtalyancada ise tek bir alıcıdan söz ederken gli ve le ayrımı yapılır. Ayrıca mi “bana” demektir, “ben” değil: Mi dai il libro? cümlesinde veren kişi dai çekiminden anlaşılan “sen”dir.
Olumsuzluk sözcüğü non, kısa zamirden de önce gelir: Non ti do il mio numero — “Sana numaramı vermiyorum.” Soru için ayrı bir yardımcı fiil eklenmez: Mi dai il tuo numero? — “Bana numaranı verir misin?” Konuşmada soru ezgisi, yazıda soru işareti kullanılır.
Birlikte öğrenilecek temel kalıplar
| Kalıp | Anlamı | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| dare qualcosa a qualcuno | birine bir şey vermek | Verilen şey ve alıcı ayrı belirtilir. |
| dare una mano a qualcuno | birine yardım etmek | Herhangi bir el verme hareketinden söz edilmez. |
| dare fastidio a qualcuno | birini rahatsız etmek | Türkçede “birini”, İtalyancada alıcı için a kullanılır. |
| dare un esame | sınava girmek | Sonucun başarılı olduğunu söylemez. |
| dare del tu a qualcuno | birine sen diye hitap etmek | Hitap biçimini anlatır. |
| dare del Lei a qualcuno | birine siz diye hitap etmek | Resmî veya mesafeli hitabı anlatır. |
| dare una risposta | cevap vermek | Türkçeyle anlam bakımından örtüşür. |
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki cümlelerde hem gerçek anlamdaki “vermek” hem de kalıplaşmış kullanımlar var. Türkçe karşılıklarını sözcük sözcük değil, durumun doğal ifadesi olarak okuyun.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Ti do il libro. | Sana kitabı veriyorum. | Veren “ben”, alan “sen”. |
| Mi dai una mano? | Bana yardım eder misin? | Gündelik bir yardım isteği. |
| Dà un esame domani. | Yarın bir sınava girecek. | Özne bağlamdan anlaşılır; gelecek planı anlatılır. |
| Le diamo del Lei. | Ona siz diye hitap ediyoruz. | Burada bir kadından söz edildiği varsayılıyor. |
| Ogni mese do venti euro a un'associazione. | Her ay bir derneğe yirmi avro veriyorum. | Düzenli yapılan bir iş. |
| Mi dai il tuo numero di telefono? | Bana telefon numaranı verir misin? | Bir arkadaşa veya samimi olunan birine rica. |
| Il cameriere ci dà il menù. | Garson bize menüyü veriyor. | Veren üçüncü tekil kişi. |
| Oggi diamo una mano ai vicini. | Bugün komşulara yardım ediyoruz. | Yardım alanlar birden çok kişi. |
| Date voi le chiavi a Marta? | Anahtarları Marta'ya siz mi veriyorsunuz? | Voi karşıtlık veya vurgu yaratır. |
| I miei amici mi danno buoni consigli. | Arkadaşlarım bana iyi tavsiyeler veriyor. | Danno, çoğul özneyle kullanılır. |
| La musica alta mi dà fastidio. | Yüksek sesli müzik beni rahatsız ediyor. | Fiil rahatsız olan kişiye değil, müziğe göre çekilir. |
| Ti do una risposta stasera. | Sana bu akşam cevap vereceğim. | Zaman ifadesi gelecek anlamını belirginleştirir. |
| Non diamo il nostro indirizzo agli sconosciuti. | Tanımadığımız kişilere adresimizi vermiyoruz. | Olumsuzluk için non kullanılır. |
| Possiamo darci del tu? | Birbirimize sen diye hitap edebilir miyiz? | Kibar hitaptan samimi hitaba geçiş önerisi. |
Sık yapılan hatalar
1. Düzenli fiil çekimini olduğu gibi uygulamak
- Yanlış: Io daro il libro a Luca.
- Doğru: Io do il libro a Luca. — “Kitabı Luca'ya veriyorum.”
- Neden? Şimdiki/geniş zamanda birinci tekil kişi do olur. Gelecek zaman anlatılacaksa biçim darò olur; bu, farklı bir zamandır ve sondaki işaret gereklidir.
2. Dà biçiminin işaretini unutmak
- Yanlış: Maria da una mano a Paolo.
- Doğru: Maria dà una mano a Paolo. — “Maria, Paolo'ya yardım ediyor.”
- Neden? “Veriyor” anlamındaki üçüncü tekil biçim dà yazılır. İşaretsiz da, başka görevleri olan bir sözcüktür.
3. Alıcıdan önce a kullanmamak
- Yanlış: Do il libro Giulia.
- Doğru: Do il libro a Giulia. — “Kitabı Giulia'ya veriyorum.”
- Neden? Kişi adı alıcı olarak kullanıldığında burada önüne a gelir. Türkçedeki yönelme ekinin görevini ayrı bir sözcük üstlenir.
4. Rahatsız olan kişiye göre çekim yapmak
- Yanlış: Il rumore mi do fastidio.
- Doğru: Il rumore mi dà fastidio. — “Gürültü beni rahatsız ediyor.”
- Neden? Mi, rahatsız olan kişinin “ben” olduğunu gösterir; özne ise il rumore, yani gürültüdür. Çoğul özneyle Questi rumori mi danno fastidio denir: “Bu sesler beni rahatsız ediyor.”
5. Türkçedeki kibar siz çekimini İtalyancaya taşımak
- Yanlış: Signora, mi date una mano? — Tek kişiye standart kibar Lei ile hitap etmek amaçlandığında.
- Doğru: Signora, mi dà una mano? — “Hanımefendi, bana yardım eder misiniz?”
- Neden? Standart kibar tekil hitapta Lei dà kullanılır. Date, birden çok kişiye seslenirken uygundur. Bazı bölgesel hitap geleneklerini temel kural yerine öğrenmeyin.
6. Sınava girmek ile sınavı geçmeyi karıştırmak
- Yanlış yorum: Ho dato l'esame ifadesinin mutlaka “Sınavı geçtim” anlamına geldiğini düşünmek.
- Doğru ayrım: Ho dato l'esame — “Sınava girdim”; Ho superato l'esame — “Sınavı geçtim.”
- Neden? Dare un esame, sınava katılmayı anlatır; başarılı olup olmadığınızı tek başına belirtmez.
Kullanım notları
Yardım isterken ton ve yakınlık
Mi dai una mano? doğal, gündelik bir ricadır. Türkçede “Yardım eder misin?” sözünün tonu nasıl önemliyse burada da ses tonu ve ilişki önemlidir. Per favore ekleyebilirsiniz: Mi dai una mano, per favore? — “Bana yardım eder misin, lütfen?” Daha mesafeli bir ortamda Mi può dare una mano? — “Bana yardım edebilir misiniz?” daha yumuşak bir seçenektir.
Sen ve siz diye hitap etmek
Dare del tu ve dare del Lei, bir şeyi fiziksel olarak vermekle ilgili değildir. Do del Lei alla direttrice — “Müdüre hanıma siz diye hitap ediyorum.” Buradaki del kalıbın parçasıdır; Türkçeye ayrıca çevrilmez.
Le diamo del Lei cümlesindeki ilk Le, bağlama göre “ona” veya kibarca “size” anlamına gelebilir. Sonraki del Lei ise kullanılan hitap biçimini adlandırır. Kibar hitapta büyük harf yazmak bir gelenektir, ancak özellikle gündelik yazışmada küçük harfle de karşılaşılır. Anlamı yalnızca büyük harfe bakarak belirlemeyin.
Sınavdan ve gelecek plandan söz etmek
Dare un esame, özellikle üniversite sınavlarından söz ederken yaygındır; sostenere un esame daha resmî bir seçenektir. Domani do un esame — “Yarın bir sınava gireceğim.” İtalyancada açık bir zaman ifadesi varsa şimdiki zaman çekimi planlanmış geleceği de anlatabilir. Buradaki do, “gelecek zaman eki” almış değildir; gelecek anlamını domani ve bağlam sağlar.
Temelin ötesinde: daha sonra karşılaşacağınız biçimler
Bu bölüm ilk çalışma için zorunlu değildir. Amaç, bildiğiniz dare fiilini farklı biçimlerde gördüğünüzde tanıyabilmenizdir.
Geçmiş ve gelecek zamanlar
Passato prossimo, tamamlanmış geçmiş olayları anlatan yaygın bir zamandır. Dare, bu yapıda avere yardımcı fiiliyle kullanılır. Yardımcı fiil, zaman yapısını kuran fiildir; dato ise geçmiş zaman ortacıdır, yani bu yapıda kullanılan özel fiil biçimidir: Ho dato il libro a Ece — “Kitabı Ece'ye verdim.”
Diğer sık biçimleri topluca görmek, fiilin her zamanda aynı ölçüde düzensiz olmadığını fark ettirir:
| Kişi | Tamamlanmış geçmiş | Geçmişte alışkanlık veya sürmekte olan durum | Gelecek | Koşul/kibar istek biçimi |
|---|---|---|---|---|
| io | ho dato | davo | darò | darei |
| tu | hai dato | davi | darai | daresti |
| lui / lei / Lei | ha dato | dava | darà | darebbe |
| noi | abbiamo dato | davamo | daremo | daremmo |
| voi | avete dato | davate | darete | dareste |
| loro | hanno dato | davano | daranno | darebbero |
Da bambino davo una mano a mio nonno — “Çocukken dedeme yardım ederdim.” Burada davo, geçmişte tekrarlanan bir alışkanlıktır. Ti darò una risposta domani — “Sana yarın cevap vereceğim” cümlesinde ise darò, açıkça gelecek zaman biçimidir.
Condizionale, bir koşula bağlı durumu veya yumuşatılmış isteği anlatabilen biçimler bütünüdür. Mi daresti una mano? — “Bana yardım eder miydin?” samimi bir kişiye yumuşak ricadır. Mi darebbe il suo numero? — “Bana numaranızı verir miydiniz?” tek kişiye kibar hitaptır. Türkçede bu ricayı bağlama göre “verebilir misiniz?” diye karşılamak da doğaldır.
Emir ve zamirlerin birleşmesi
Emir kipi, birinden doğrudan bir şey yapmasını isteme biçimidir. Samimi tekil hitapta hem dai hem da' kullanılır: Dai una mano a tua sorella! veya Da' una mano a tua sorella! — “Kız kardeşine yardım et!” Kibar tekil emir dia, çoğul emir date, “hadi birlikte yapalım” biçimi diamo olur.
Kısa zamir olumlu emrin sonuna birleşebilir: dammi “bana ver”, dacci “bize ver”, dalle “ona ver; kadın kişiye”. Dammi le chiavi, per favore — “Anahtarları bana ver, lütfen.” Da' + mi birleşimi dammi olur; ayrı yazılmaz ve içinde kesme işareti kalmaz.
Kibar hitapta zamir önde kalır: Mi dia il passaporto, per favore — “Lütfen pasaportunuzu bana verin.” Olumsuz samimi tekil emirde mastar kullanılır: Non darmi il tuo indirizzo — “Bana adresini verme.” Bu, bildiğiniz Non mi dai il tuo indirizzo — “Bana adresini vermiyorsun” cümlesiyle aynı yapı değildir.
İki kısa zamir bir aradayken
“Kitabı sana veriyorum” yerine “Onu sana veriyorum” denince iki bilgi de kısa biçimle söylenebilir: Te lo do — “Onu sana veriyorum.” Burada lo, kitabın yerini tutar; ti ise başka bir kısa zamirden önce te olur. Me lo dai? — “Onu bana verir misin?” cümlesinde de mi, me biçimine dönüşür.
Mastarla kullanılan kısa zamir sona birleşebilir: Puoi darmi una mano? — “Bana yardım edebilir misin?” Aynı anlamı Mi puoi dare una mano? ile de ifade edebilirsiniz. Başlangıçta bu iki seçeneği tanımak yeterlidir; bütün birleşimleri bir anda ezberlemeyin.
Daha ileri çekimler ve kalıplar
Congiuntivo, dilek, değerlendirme veya belirsizlik gibi anlamlarla belirli cümlelerde kullanılan bir fiil kipidir; yani konuşanın olayı sunuş biçimini gösterir. Dare fiilinin şimdiki biçimleri dia, dia, dia, diamo, diate, diano olur. Spero che mi dia una risposta — “Umarım bana cevap verir.” Burada dia, emir değildir; spero che ile kurulan cümlede yer alır. Daha sonra dessi ve desse gibi biçimlerle de karşılaşırsınız: Se mi desse una mano, finiremmo prima — “Bana yardım etse daha erken bitirirdik.”
Bazı sık ifadelerde de sözcük sözcük çeviri işe yaramaz:
- Ti do ragione. — “Sana hak veriyorum.”
- Do per scontato che tu venga. — “Geleceğini kesin kabul ediyorum.”
- Questa finestra dà sul cortile. — “Bu pencere avluya bakıyor.”
- Dai! — Duruma göre “Hadi!”, “Yapma!” veya şaşkınlıkla “Yok artık!”
Son örnekteki dai, her zaman bir şeyi “ver” talimatı değildir. Anlamını konuşmanın tonundan çıkarın; temel fiil anlamıyla bağlantı aramak her durumda yardımcı olmaz.
Çalışma önerileri
- Üç soruyla cümle kurun: Kim veriyor, ne veriyor, kime veriyor? Önce Do il libro a Deniz — “Kitabı Deniz'e veriyorum” yazın. Ardından veren kişiyi değiştirip dai, dà, diamo, date, danno biçimlerini kullanın. Son olarak alıcıyı mi veya ti ile değiştirin. Böylece çekim ile alıcı zamirini birbirine karıştırmadan çalışırsınız.
- Kalıpları karşıt çiftlerle öğrenin: Il rumore mi dà fastidio — “Gürültü beni rahatsız ediyor” ve I rumori mi danno fastidio — “Sesler beni rahatsız ediyor” cümlelerini sesli söyleyin. Sonra dare un esame “sınava girmek” ile superare un esame “sınavı geçmek” ayrımını kendi hayatınızdan bir durumla hatırlayın.
- Aynı ricayı üç yakınlık düzeyinde söyleyin: Mi dai una mano?, Mi daresti una mano?, Mi darebbe una mano? İlk ikisini bir arkadaşınıza, sonuncusunu kibarca hitap ettiğiniz bir yetişkine söylediğinizi düşünün. Türkçedeki “eder misin / eder miydin / eder miydiniz” farkı, çekimlerin amacını hatırlatır.
İlgili konular
- Önce öğrenilmesi yararlı: Düzenli -are fiilleri — Kişiye göre çekimin mantığını kavramanızı ve dare fiilinin hangi noktalarda bu düzenden ayrıldığını görmenizi sağlar.