İtalyancada düzensiz geçmiş zaman ortaçları
Participi Passati Irregolari
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada geçmişte olan bir şeyi anlatırken sık kullanılan bazı fiiller, beklenen biçimi almaz: fare → fatto, scrivere → scritto, leggere → letto. Bu biçimlere geçmiş zaman ortacı denir; Ho fatto i compiti “Ödevlerimi yaptım” cümlesinde olduğu gibi, çoğunlukla bir yardımcı fiille birlikte kullanılırlar. Ortacın düzensiz olması, yardımcı fiilin mutlaka essere olacağı anlamına gelmez: ho scritto ama sono stato denir.
Genel bakış
Bir e-posta yazdığınızı, kapıyı açtığınızı veya anahtarı masaya koyduğunuzu anlatmak için bu konuya ihtiyaç duyarsınız. İtalyancada participio passato, yani geçmiş zaman ortacı, fiilin tamamlanmış bir eylemi veya bunun sonucunu anlatan özel biçimidir. Tek başına her zaman bir cümle oluşturmaz; scritto “yazılmış” anlamını taşırken, ho scritto “yazdım” demektir. A2 düzeyinde asıl hedef, en sık kullanılan düzensiz biçimleri geçmiş zaman cümlelerinde rahatça kullanmaktır.
Bu konu, passato prossimo adı verilen ve günlük dilde tamamlanmış olayları anlatan geçmiş zamanın üzerine kurulur. Yardımcı fiil, başka bir fiille birleşerek zamanı kurmaya yarayan fiildir. Burada bu görevi avere ve essere üstlenir. Ho letto ifadesinde ho yardımcı fiil, letto ise asıl eylemin geçmiş zaman ortacıdır. Avere tek başına “sahip olmak”, essere ise “olmak” anlamına gelse de bu yapıda onları ayrı ayrı Türkçeye çevirmeyiz.
Türkçedeki “yaptım, yazdım, okudum” biçimlerinde geçmiş zaman ve kişi bilgisi eklerle verilir. İtalyancada ise bu bilgi iki sözcüğe dağılır: ho fatto, ho scritto, ho letto. Dolayısıyla fatto biçimini yalnızca “yaptım” diye ezberlemek yanıltıcıdır. Aynı biçim hai fatto “yaptın” ve abbiamo fatto “yaptık” içinde de bulunur. Önce iki parçalı yapıyı, sonra her fiilin özel ortacını öğrenmek daha sağlam bir yol sunar.
Yapı nasıl kurulur?
Düzenli biçimden düzensiz biçime
Mastar, fiilin sözlükteki biçimidir; Türkçedeki “yapmak, okumak” gibi. İtalyancada düzenli fiillerde mastar sonu genellikle şu şekilde değişir: -are → -ato, -ere → -uto, -ire → -ito. Örneğin parlare → parlato “konuşmak → konuşmuş” ve dormire → dormito “uyumak → uyumuş” biçimleri düzenlidir.
Ancak sık kullanılan pek çok fiile bu dönüşümü uygulayamazsınız. Scrivere için düzenli bir son ekleyerek yeni bir biçim üretmek yerine scritto biçimini bilmeniz gerekir. Düzensizlik çoğunlukla sözcüğün kökünde, yani temel anlamı taşıyan bölümünde görülür. Bu nedenle yalnızca son harfe bakmak yeterli değildir.
Önce öğrenilecek on fiil
Aşağıdaki tabloda ortacın sözlüklerde verilen temel biçimi yer alır. Yardımcı fiille birlikte örnek sütunu, biçimi doğrudan cümle içinde hatırlamanıza yardımcı olur.
| Mastar | Türkçe anlamı | Geçmiş zaman ortacı | Yardımcı fiille örnek | Türkçesi |
|---|---|---|---|---|
| fare | yapmak | fatto | ho fatto | yaptım |
| scrivere | yazmak | scritto | ho scritto | yazdım |
| leggere | okumak | letto | ho letto | okudum |
| dire | demek, söylemek | detto | ho detto | söyledim |
| vedere | görmek | visto | ho visto | gördüm |
| prendere | almak | preso | ho preso | aldım |
| essere | olmak | stato | sono stato / sono stata | oldum, bulundum |
| aprire | açmak | aperto | ho aperto | açtım |
| chiudere | kapatmak | chiuso | ho chiuso | kapattım |
| mettere | koymak | messo | ho messo | koydum |
Essere satırındaki iki seçenek, konuşan kişinin dilbilgisel cinsiyetine göre değişir: erkek için sono stato, kadın için sono stata. Türkçede böyle bir ayrım yoktur. Buradaki cinsiyet, İtalyancada sözcük biçimlerini etkileyen eril ve dişil sınıfları ifade eder.
Kişi değişince hangi parça değişir?
Scrivere fiilinin bütün kişilere göre çekiminde scritto aynı kalır; değişen parça yardımcı fiildir. Aşağıdaki yalın cümlelerde özel bir nesne uyumu durumu yoktur.
| Kişiyi gösteren sözcük | Çekim | Türkçesi |
|---|---|---|
| io | ho scritto | yazdım |
| tu | hai scritto | yazdın |
| lui / lei | ha scritto | o yazdı |
| noi | abbiamo scritto | yazdık |
| voi | avete scritto | yazdınız |
| loro | hanno scritto | onlar yazdılar |
İtalyancada kişi çoğu zaman fiilden anlaşıldığı için io, tu, noi gibi sözcükler söylenmeyebilir. Türkçede “Ben yazdım” yerine “Yazdım” diyebilmemiz buna benzer. Abbiamo letto il libro cümlesinde “biz” ayrıca yazılmasa da abbiamo kimin okuduğunu gösterir.
Yardımcı fiili düzensizliğe göre seçmeyin
Özne, cümlenin kim veya ne hakkında olduğunu gösteren ögedir. Giulia è stata a casa cümlesinde özne Giulia’dır. Essere ile kurulan bu tür yapılarda ortaç, özneye göre değişir. Uyum, bağlantılı sözcüklerin cinsiyet ve sayı bakımından birbirine uymasıdır.
| Kişi | Çekim | Türkçesi |
|---|---|---|
| io | sono stato / stata | oldum, bulundum |
| tu | sei stato / stata | oldun, bulundun |
| lui / lei | è stato / stata | oldu, bulundu |
| noi | siamo stati / state | olduk, bulunduk |
| voi | siete stati / state | oldunuz, bulundunuz |
| loro | sono stati / state | oldular, bulundular |
Eril tekilde stato, dişil tekilde stata, eril veya karma çoğul grupta stati, yalnızca kadınlardan oluşan grupta state kullanılır. Örneğin iki kadın kendilerinden söz ederken Siamo state a Roma “Roma’da bulunduk” der.
Avere ile kullanılan temel cümlelerdeyse öznenin kadın veya erkek olması ortacı değiştirmez. Anna da Marco da Ho fatto i compiti “Ödevlerimi yaptım” der. Başlangıç için şu ayrımı sağlamlaştırın: ho fatto, ho scritto, ho letto; sono stato / stata. Nesnenin yerini tutan bazı sözcükler geldiğinde ortaya çıkan ek uyum kuralı aşağıdaki ileri bölümde açıklanıyor.
Cümle içinde örnekler
İlk dört örnek konunun temel kullanımını, diğerleri ise günlük hayattaki farklı ihtiyaçları gösterir. Özellikle prendere gibi fiillerde Türkçe karşılığın bağlama göre değişebileceğine dikkat edin.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Ho fatto i compiti. | Ödevlerimi yaptım. | Fare fiilinin ortacı fatto. |
| Ha scritto una lettera. | Bir mektup yazdı. | Kimin yazdığı bağlamdan anlaşılır. |
| Abbiamo letto il libro. | Kitabı okuduk. | Çoğul kişiye rağmen letto değişmez. |
| Hanno detto la verità. | Doğruyu söylediler. | Dire → detto. |
| Hai visto le mie chiavi? | Anahtarlarımı gördün mü? | Chiavi çoğul olsa da burada visto kullanılır. |
| Stamattina ho preso l'autobus. | Bu sabah otobüse bindim. | Ulaşım aracından söz ederken prendere “binmek” diye çevrilebilir. |
| Giulia è stata a casa tutto il giorno. | Giulia bütün gün evdeydi. | Dişil tekil özneyle stata. |
| Ho aperto la finestra perché faceva caldo. | Hava sıcak olduğu için pencereyi açtım. | Açma eylemi ho aperto ile anlatılır. |
| Avete chiuso il negozio? | Dükkânı kapattınız mı? | Chiudere → chiuso. |
| Ho messo il telefono in borsa. | Telefonu çantaya koydum. | Mettere → messo. |
| Non ho ancora letto il tuo messaggio. | Mesajını henüz okumadım. | Olumsuzlukta non yardımcı fiilden önce gelir. |
| Maria e Lucia sono state molto gentili. | Maria ile Lucia çok nazik davrandılar. | İki kadın için dişil çoğul state. |
Türkçede “evdeydi” tek sözcük olabilirken İtalyanca örnekte è stata kullanılması, her Türkçe ekin tek bir İtalyanca karşılığı olmadığını gösterir. Burada bütün gün süren, tamamlanmış bir dönem anlatılıyor. Başka bir geçmiş zamanın seçilebileceği bağlamlar da vardır; ortaç listesini öğrenmek, hangi geçmiş zamanı seçeceğiniz sorusundan ayrı bir iştir.
Sık yapılan hatalar
1. Her fiile düzenli geçmiş zaman eki getirmek
- Yanlış: Ho scrivuto una lettera.
- Doğru: Ho scritto una lettera. — Bir mektup yazdım.
- Neden? Scrivere düzensizdir. Aynı şekilde fare için fatto, leggere için letto kullanılır. Mastarı tanımak, ortacı tahmin etmek için her zaman yeterli değildir.
2. Yardımcı fiili atlamak
- Yanlış: Io fatto i compiti.
- Doğru: Ho fatto i compiti. — Ödevlerimi yaptım.
- Neden? Fatto tek başına bu geçmiş zaman cümlesini kurmaz. Türkçedeki “yaptım” anlamını İtalyancada iki parça birlikte verir. Kişiyi gösteren io sözcüğünü atabilirsiniz; ho sözcüğünü atamazsınız.
3. Düzensiz olduğu için essere seçmek
- Yanlış: Sono letto il libro.
- Doğru: Ho letto il libro. — Kitabı okudum.
- Neden? Ortacın düzensizliği ve yardımcı fiil seçimi farklı konulardır. “Kitabı okumak” anlamındaki bu kullanım avere ile kurulur. Yeni fiili leggere — letto — ho letto gibi bir bütün olarak öğrenin.
4. Avere ile özneye göre değişiklik yapmak
- Yanlış: Anna ha fatta una torta.
- Doğru: Anna ha fatto una torta. — Anna bir kek yaptı.
- Neden? Bu temel yapıda öznenin kadın olması fatto biçimini değiştirmez. Türkçede cinsiyet uyumu bulunmadığı için yeni öğrenilen uyum kuralını her yere uygulamak kolaydır; fakat essere ile avere aynı şekilde işlemez.
5. Essere ile gerekli uyumu unutmak
- Yanlış: Giulia è stato a Milano.
- Doğru: Giulia è stata a Milano. — Giulia Milano’da bulundu.
- Neden? Essere fiilinin bu çekiminde ortaç özneyle uyumludur. Giulia için dişil tekil stata gerekir. Birden fazla kadından söz ediliyorsa sono state kullanılır.
6. Sonradan gelen çoğul nesneye bakarak ortacı değiştirmek
- Yanlış: Ho letti i libri.
- Doğru: Ho letto i libri. — Kitapları okudum.
- Neden? Nesne, eylemin yöneldiği kişi veya şeydir; burada okunan şey kitaplar olduğu için i libri nesnedir. Bu yalın avere yapısında fiilden sonra gelen çoğul nesne ortacı değiştirmez. Li ho letti “Onları okudum” ise başka bir yapıdır; farkı ileri bölümde göreceksiniz.
Kullanım notları
Düzensiz biçimler günlük dilin bir parçasıdır
Fatto, detto, visto gibi biçimler resmî veya edebî oldukları için kullanılmaz; sıradan konuşmanın temel sözcükleridir. Bu fiiller çok sık geçtiği için onları öğrenmek, uzun bir az kullanılan fiil listesini ezberlemekten daha hızlı sonuç verir. Önce ho fatto colazione “kahvaltı yaptım”, ho preso un caffè “bir kahve içtim” gibi kullanışlı öbekler seçin.
Benzer sonlar hatırlamayı kolaylaştırır
Detto, fatto, letto, scritto biçimlerini çift t harfiyle; messo biçimini çift s harfiyle birlikte öğrenin. İtalyancada çift ünsüzler, yani art arda gelen aynı sessiz harfler, söyleyişte de önem taşır. Yine de bu benzerlikleri bütün fiillere uygulanan üretim kuralları sanmayın. Prendere → preso ve chiudere → chiuso benzeşir, fakat yalnızca mastarın sonuna bakarak güvenle yeni bir ortaç türetemezsiniz.
Aynı fiilin iki kabul edilen biçimi olabilir
Vedere için visto yanında veduto da doğrudur. Günlük kullanımda visto çok yaygındır; başlangıçta bunu kullanmanız yeterlidir. Ho veduto quel film de “O filmi gördüm” demektir. Her farklı biçimi hata saymayın, ama her düzensiz fiilin mutlaka düzenli bir alternatifi olduğunu da düşünmeyin: scrivere için standart biçim scrittodur.
Bir adım ötesi: ileri kullanımlar
Bu bölümdeki ayrıntıları hemen üretmeniz gerekmiyor. Önce temel on fiili passato prossimo içinde yerleştirin. Sonraki konularda aynı ortaçların nerelerde karşınıza çıkacağını bilmek, onları yeniden öğrenme yükünü azaltır.
Nesne yerine kullanılan sözcüklerle uyum
Zamir, bir adın yerine geçen sözcüktür; Türkçedeki “onu, onları” gibi. Doğrudan nesne, eylemin doğrudan yöneldiği kişi veya şeydir: “Neyi okudum?” sorusunun cevabı “kitabı” olur. İtalyancada bu nesnenin yerine kullanılan lo, la, li, le yardımcı fiilden önce gelirse, avere ile kullanılan ortaç da bu zamirin cinsiyetine ve sayısına uyar.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Il libro? L'ho letto. | Kitap mı? Onu okudum. | Lo eril tekil; letto kullanılır. |
| La lettera? L'ho scritta ieri. | Mektup mu? Onu dün yazdım. | La dişil tekil; scritta gerekir. |
| I messaggi? Li ho letti. | Mesajlar mı? Onları okudum. | Li eril çoğul; letti gerekir. |
| Le chiavi? Le ho messe sul tavolo. | Anahtarlar mı? Onları masaya koydum. | Le dişil çoğul; messe gerekir. |
Lo ve la, ho önünde çoğunlukla l' biçimine kısalır. Bu yüzden l'ho letto ile l'ho letta arasındaki farkı yalnızca baştaki zamirden değil, ortaç sonundan da anlarsınız. Düzensiz gövde kaybolmaz: scritto → scritta / scritti / scritte. Değişen son, sözcüğü yeniden düzenli bir fiil yapmaz.
Mi, ti, ci, vi gibi diğer nesne zamirlerinde uyum daha esnektir; bu ayrıntıyı bütün zamirler için aynı zorunluluk varmış gibi genellemeyin. Başlangıçta öncelik, açık ve sık kullanılan lo, la, li, le kuralıdır.
Ortaçlar başka zamanlarda da kullanılır
Düzensiz biçim yalnızca passato prossimoya ait değildir. Yardımcı fiilin biçimi değiştiğinde aynı ortaç başka zamanların içinde de yer alır:
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Avevo già letto il libro. | Kitabı zaten okumuştum. | Başka bir geçmiş olaydan daha önce gerçekleşen eylem. |
| Quando arriverai, avrò già fatto la spesa. | Sen geldiğinde alışverişi çoktan yapmış olacağım. | Gelecekte bir noktadan önce tamamlanacak eylem. |
| Spero che abbia scritto a Marta. | Umarım Marta’ya yazmıştır. | Umut bildirilen bir yan cümlede kullanım. |
Bu yapıları şimdi ezberlemek yerine değişmeyen parçayı fark edin: letto, fatto, scritto. Bir ortacı iyi öğrenmek, daha sonra karşılaşacağınız birkaç zaman yapısına birden yatırım yapmaktır.
Sonuç bildiren sıfat ve edilgen yapı
Sıfat, bir varlığın özelliğini belirten sözcüktür; “açık kapı” ifadesindeki “açık” gibi. Bazı ortaçlar İtalyancada sıfat gibi kullanılabilir: una porta aperta “açık bir kapı”, i negozi chiusi “kapalı dükkânlar”. Bu kullanımda ilgili adla cinsiyet ve sayı bakımından uyum gösterirler.
Edilgen yapı, işi yapanı değil, işten etkilenen kişi veya şeyi öne çıkarır: “Mektup yazıldı” gibi. La lettera è stata scritta da Anna “Mektup Anna tarafından yazıldı” cümlesinde scritta, dişil tekil lettera ile uyumludur. Buradaki stata da aynı uyumu gösterir.
La porta è chiusa “Kapı kapalı” çoğunlukla bir durumu bildirir. Ho chiuso la porta ise “Kapıyı kapattım” diyerek eylemi anlatır. İki cümleyi yalnızca chiuso sözcüğünün sözlük anlamına bakarak eşitlemeyin; yardımcı fiil ve cümlenin bütünü anlamı belirler.
Aynı aileden gelen fiiller
Bazı birleşik veya türemiş fiiller, temel fiilin düzensizliğini korur: rifare → rifatto “yeniden yapmak”, riscrivere → riscritto “yeniden yazmak”, rileggere → riletto “yeniden okumak”. Örneğin Ho riletto il messaggio “Mesajı yeniden okudum” demektir. Benzerlik yeni biçimi hatırlatabilir; yine de ilk kez karşılaştığınız fiilin ortacını sözlükten doğrulamak iyi bir alışkanlıktır.
Çalışma önerileri
Mastarı tek başına değil, üç parçalı öğrenin. Bir yüzüne “yazmak”, diğer yüzüne scrivere — scritto — ho scritto yazdığınız küçük kartlar hazırlayın. Essere için essere — stato — sono stato / stata yazın. Böylece hem ortacı hem yardımcı fiili aynı anda hatırlarsınız. İlk çalışmada beş fiil seçin; ertesi gün yenilerine geçmeden eskileri kendiniz söyleyin.
Gününüzden beş tamamlanmış iş seçin. “Mesaj yazdım, haberleri okudum, pencereyi açtım” gibi gerçek cümleler kurun. Sonra yalnızca kişiyi değiştirin: Ho scritto un messaggio “Bir mesaj yazdım” → Abbiamo scritto un messaggio “Bir mesaj yazdık”. Yardımcı fiilin değişip scritto biçiminin aynı kaldığını sesli olarak fark edin.
Temel uyumla ileri uyumu ayrı çalışın. Önce Maria è stata a Roma “Maria Roma’da bulundu” ve Maria ha letto il libro “Maria kitabı okudu” karşıtlığını yerleştirin. Hazır olduğunuzda Le lettere? Le ho lette “Mektuplar mı? Onları okudum” örneğini ekleyin. Hatalarınızı “yanlış ortaç”, “yanlış yardımcı fiil” ve “yanlış uyum” diye ayırmak, neyi tekrar etmeniz gerektiğini açıkça gösterir.
İlgili konular
- Önce öğrenilmesi gereken konu: İtalyancada yakın geçmiş zaman — passato prossimo yapısının iki parçasını, yardımcı fiil seçimini ve temel kullanımını anlamak için.