A2

İtalyancada essere ile passato prossimo

Passato Prossimo con Essere

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada andare (gitmek), arrivare (varmak), nascere (doğmak) ve rimanere (kalmak) gibi fiillerin passato prossimo biçimi, essere + geçmiş zaman ortacı ile kurulur; geçmiş zaman ortacı, fiilin andato, arrivato gibi bu yapıda kullanılan biçimidir. Bu biçimin sonu özneye, yani cümlenin kimden veya neden söz ettiğine göre -o, -a, -i, -e olur: Marco è arrivato “Marco geldi”, Giulia è arrivata “Giulia geldi”. Hareket bildiren her fiil essere almaz; fiili geçmiş zaman kalıbıyla birlikte öğrenmek en güvenli yoldur.

Genel bakış

Bir yolculuğu, dün akşam eve dönüşü ya da birinin doğumunu anlatırken bu yapıya sık sık ihtiyaç duyarsınız. A2 düzeyinde öğrenilen passato prossimo, geçmişte gerçekleşen olayları anlatmanın temel yollarından biridir. Sono partita ieri cümlesi “Dün yola çıktım” demektir; konuşan kişiye göre partita yerine partito da kullanılabilir. Türkçede aynı cümlede böyle bir ayrım yapılmaz.

Türkçede “gittim” tek bir çekimli sözcüktür. İtalyancada ise aynı bilgi iki parçayla verilir: sono andato veya sono andata. Burada essere, asıl fiilin zamanını ve kişisini kurmaya yardım eden yardımcı fiildir. Tek başına “olmak” anlamına gelen essere sözcüğünü bu cümlede ayrıca çevirmeyiz. Sono andata “Gitmiş durumdayım” diye zorlanarak çevrilmek yerine, bağlama göre çoğunlukla “Gittim” diye anlaşılır.

Konuyu iki ayrı soruyla düşünmek işleri kolaylaştırır: Bu fiil hangi yardımcı fiili alıyor? Son biçim kime göre değişiyor? İlk sorunun yanıtı essere ise ikinci soruda öznenin tekil mi çoğul mu olduğuna ve dilbilgisel cinsiyetine bakarsınız. Dilbilgisel cinsiyet, İtalyancada sözcüklerin eril veya dişil sayılmasıdır; yalnızca insanların kadın ya da erkek olmasından ibaret değildir.

Yapı nasıl kurulur?

1. Essere fiilini kişiye göre seçin

Temel kalıp şöyledir:

Özne + essere fiilinin şimdiki zaman çekimi + geçmiş zaman ortacı

Yardımcı fiilin şimdiki zaman biçiminde olması sizi yanıltmasın: iki parça birlikte geçmiş zamanı oluşturur. Aşağıdaki tabloda partire “yola çıkmak, ayrılmak” fiilinin bütün kişi biçimleri bulunuyor. Eğik çizgi, özneye göre iki olasılık olduğunu gösteriyor.

Kişi Essere biçimi Passato prossimo Türkçesi
Ben sono io sono partito / partita Yola çıktım.
Sen sei tu sei partito / partita Yola çıktın.
O, eril è lui è partito Yola çıktı.
O, dişil è lei è partita Yola çıktı.
Biz siamo noi siamo partiti / partite Yola çıktık.
Siz siete voi siete partiti / partite Yola çıktınız.
Onlar sono loro sono partiti / partite Yola çıktılar.

Io, tu, lui gibi sözcükler kişi zamiridir, yani kişi adının yerine kullanılır. Türkçedeki gibi, İtalyancada da bunları her cümlede söylemek gerekmez: Siamo partiti tek başına “Yola çıktık” demektir. Sono hem “ben” hem “onlar” için kullanılabildiğinden son ek ve bağlam önemlidir: Sono partita “Yola çıktım”, Sono partite ise “Onlar yola çıktılar” anlamındadır ve yalnızca kadınlardan oluşan bir grubu anlatabilir.

2. Son eki özneye uydurun

Uyum, bir sözcüğün biçiminin bağlı olduğu sözcüğe göre değişmesidir. Burada geçmiş zaman ortacı, öznenin cinsiyetine ve sayısına uyar.

Özne Son ek Örnek Türkçesi
Eril tekil -o Paolo è arrivato. Paolo geldi.
Dişil tekil -a Sara è arrivata. Sara geldi.
Eril çoğul veya karma grup -i Paolo e Sara sono arrivati. Paolo ve Sara geldiler.
Dişil çoğul -e Sara e Anna sono arrivate. Sara ve Anna geldiler.

Standart kullanımda yalnızca kadınlardan oluşan bir grup -e, erkeklerden oluşan veya kadın ve erkeklerin birlikte bulunduğu bir grup -i alır. Kadın bir konuşmacı, kendisinin de bulunduğu karma bir grup için Siamo arrivati “Geldik” der; yalnızca kendi cinsiyetine bakarak arrivate seçmez.

Bu uyum yalnızca insanlar için değildir. Il treno è partito “Tren hareket etti” cümlesinde treno eril tekildir. Le valigie sono rimaste in macchina “Bavullar arabada kaldı” cümlesinde valigie dişil çoğuldur. Türkçede “o” zamiri ve fiil cinsiyet belirtmediği için, İtalyanca cümle kurarken bu bilgiyi ayrıca kontrol etmek gerekir.

3. Fiilin geçmiş zaman ortacını öğrenin

Mastar, fiilin sözlükteki adıdır; Türkçedeki “gitmek” gibi, İtalyancada andare de mastardır. Düzenli fiillerde mastarın sonu değişerek geçmiş zaman ortacı oluşur: -are → -ato, -ere → -uto, -ire → -ito. Ancak çok kullanılan bazı fiiller bu kalıba uymaz. Aşağıdaki biçimler eril tekil olarak verilmiştir; cümlede gerektiğinde sonları değişir.

Mastar Türkçe anlamı Geçmiş zaman ortacı
andare gitmek andato
venire gelmek venuto
partire yola çıkmak, ayrılmak partito
arrivare varmak, gelmek arrivato
entrare içeri girmek entrato
uscire dışarı çıkmak uscito
tornare dönmek tornato
nascere doğmak nato
morire ölmek morto
diventare olmak, bir duruma gelmek diventato
stare durmak, kalmak; bir durumda olmak stato
restare kalmak restato
rimanere kalmak rimasto
essere olmak, bulunmak stato

Özellikle nato, morto, rimasto biçimlerini ayrı öğrenin; bunlar düzenli ekleri uygulayarak elde edilmez. È morto “Öldü”, È morta “Öldü” ve Sono morti “Öldüler” örneklerinde düzensiz biçim yine özneyle uyum gösterir. Düzensiz olmak, değişmeden kalmak anlamına gelmez.

4. Hangi fiiller essere alır?

Başlangıç için üç grup işinize yarar:

  • Yer değiştirme: andare, venire, partire, arrivare, entrare, uscire, tornare. Örneğin Siamo tornati a casa “Eve döndük.”
  • Durum değişikliği: nascere, morire, diventare. Örneğin È diventata famosa “Ünlü oldu.” Burada famosa, kişinin özelliğini anlatan bir sıfattır; o da dişil özneyle uyumludur.
  • Bir yerde veya durumda kalma: stare, restare, rimanere. Örneğin Sono rimasti a casa “Evde kaldılar.”

Bunlar yararlı öğrenme gruplarıdır, kusursuz bir anlam testi değildir. “Hareket varsa essere kullanılır” demek yanlıştır: Ho camminato molto “Çok yürüdüm” ve Abbiamo viaggiato in treno “Trenle yolculuk yaptık” cümlelerinde avere vardır. Buna karşılık hiç hareket anlatmayan rimanere, essere alır. Yeni fiili yalnızca “yürümek” diye değil, camminare → ho camminato biçiminde öğrenmek bu karışıklığı azaltır.

5. Olumsuz cümle ve soru

Olumsuzluk sözcüğü non, yardımcı fiilden önce gelir. Non sono uscita “Dışarı çıkmadım” demektir; konuşan kadındır. Non siamo partiti ise “Yola çıkmadık” anlamına gelir. Yardımcı fiil olumsuz cümlede de yerinde kalır.

Soruda ayrıca bir soru yardımcı fiili kullanılmaz: Sei arrivata? “Geldin mi?” Kadın bir kişiye yöneltilen bu sorunun söz dizimi, düz cümleyle aynıdır; konuşmada soru tonlaması, yazıda soru işareti kullanılır. Quando siete arrivati? “Ne zaman geldiniz?” gibi sorularda soru sözcüğü başa gelebilir.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde çevirinin göstermediği cinsiyet ve sayı bilgisi notlarda belirtiliyor. Türkçesi aynı olsa bile İtalyanca biçimlerin neden farklı olduğuna dikkat edin.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Sono partita ieri. Dün yola çıktım. Konuşan kadın; dişil tekil.
Siamo arrivati tardi. Geç geldik. Erkeklerden oluşan veya karma grup.
È nata in Italia. İtalya'da doğdu. Kadın bir kişiden söz ediliyor.
Sono rimasti a casa. Evde kaldılar. Eril veya karma çoğul özne.
Giulia è venuta a cena da noi. Giulia akşam yemeğine bize geldi. Dişil tekil uyumu.
Le mie sorelle sono tornate domenica. Kız kardeşlerim pazar günü döndü. Yalnızca kadınlardan oluşan çoğul özne.
Il treno è partito alle sette. Tren saat yedide hareket etti. Cansız ama dilbilgisel olarak eril özne.
Le chiavi sono rimaste sul tavolo. Anahtarlar masada kaldı. Dişil çoğul uyumu.
Mio fratello è diventato padre. Erkek kardeşim baba oldu. Bir durum değişikliği.
La pianta è morta durante le vacanze. Bitki tatil sırasında öldü. Düzensiz biçim ve dişil tekil uyumu.
Siamo stati a casa tutto il giorno. Bütün gün evdeydik. Belirli bir geçmiş zaman aralığı.
Non sono uscita perché pioveva. Yağmur yağdığı için dışarı çıkmadım. Kadın konuşmacı; olumsuzluk yardımcı fiilden önce.
Marta, sei arrivata in tempo? Marta, zamanında gelebildin mi? Soru yapısında da dişil tekil uyumu var.
Siete restate fino alla fine? Sonuna kadar kaldınız mı? Birden çok kadına yöneltilen soru.

Sık yapılan hatalar

1. Essere yerine avere kullanmak

  • Yanlış: Ho arrivato alle nove.
  • Doğru: Sono arrivato alle nove. — Saat dokuzda geldim; erkek konuşmacı.
  • Neden? Arrivare bu kullanımda essere alır. Türkçede tek bir geçmiş zaman eki kullanılması, İtalyancada her fiilin aynı yardımcı fiille kurulacağı anlamına gelmez.

2. Konuşan kadını anlatırken -o biçimini bırakmak

  • Yanlış: Giulia è andato al mercato.
  • Doğru: Giulia è andata al mercato. — Giulia pazara gitti.
  • Neden? Yardımcı fiil doğru olsa bile andato özneyle uyumsuzdur. Giulia dişil tekil olduğundan andata gerekir.

3. Karma grupta yalnızca konuşmacıya bakmak

  • Yanlış: Io e mio fratello siamo partite.
  • Doğru: Io e mio fratello siamo partiti. — Erkek kardeşimle ben yola çıktık.
  • Neden? Konuşan kadın olsa da grup erkek bir kişiyi içeriyor. Standart çoğul uyumunda -i kullanılır.

4. Yardımcı fiili atlamak

  • Yanlış: Noi arrivati ieri.
  • Doğru: Noi siamo arrivati ieri. — Dün geldik.
  • Neden? Arrivati tek başına bu cümlede kişi ve zaman bildiren tamamlanmış bir fiil oluşturmaz. Türkçedeki “geldik” karşılığını elde etmek için siamo da gereklidir. Buna karşılık noi sözcüğünü atabilirsiniz.

5. Her hareket fiiline essere eklemek

  • Yanlış: Sono camminato per un'ora.
  • Doğru: Ho camminato per un'ora. — Bir saat yürüdüm.
  • Neden? Camminare hareket bildirse de avere alır. Yardımcı fiili yalnızca Türkçe anlama bakarak seçmeyin.

6. Düzensiz biçimi düzenli sanmak

  • Yanlış: Anna è rimanuta a casa.
  • Doğru: Anna è rimasta a casa. — Anna evde kaldı.
  • Neden? Rimanere fiilinin geçmiş zaman ortacı rimasto biçimindedir; dişil tekilde rimasta olur. Önce doğru tabanı, ardından doğru uyum ekini seçin.

Kullanım notları

Yakın geçmiş demek, yalnızca az önce demek değildir

Adındaki “yakın” çağrışımına rağmen passato prossimo yalnızca yeni biten olaylar için kullanılmaz. Sono nata nel 1988 “1988'de doğdum” günlük dilde son derece doğaldır. Bir olayın çok eski olması, tek başına bu zamanı yanlış yapmaz. Başka geçmiş zamanların seçimi anlatım biçimine, bağlama ve bölgesel alışkanlıklara da bağlıdır.

Türkçedeki -di ve -miş ayrımını İtalyancaya bire bir taşımayın. È arrivata bağlama göre “Geldi” veya “Gelmiş” diye çevrilebilir; İtalyanca biçim tek başına konuşanın olayı görüp görmediğini söylemez. Aynı şekilde cümlede essere bulunması da özel bir duyulan geçmiş zaman anlamı yaratmaz.

Zaman aralığı ve arka plan arasındaki fark

È stata malata per tre giorni “Üç gün hasta kaldı” cümlesi, sınırları belli bir dönemi bütün olarak anlatır. Era malata “Hastaydı” ise geçmişteki bir durumu arka plan olarak sunabilir. Era, geçmişte süren durumları ve alışkanlıkları anlatmak için kullanılan imperfetto zamanının bir biçimidir. Bu ayrım, yardımcı fiil seçiminden ayrı bir konudur: önce olayı nasıl anlatacağınıza, sonra seçtiğiniz zamanın yapısına karar verirsiniz.

Kibar hitapta da kişinin cinsiyeti önemlidir

Tek kişiye kibarca “siz” anlamında kullanılan Lei, è biçimini alır. Bir kadına Signora, è arrivata ieri? “Hanımefendi, dün mü geldiniz?”, bir erkeğe Signore, è arrivato ieri? “Beyefendi, dün mü geldiniz?” denir. Kibar Lei yazılışını, her zaman dişil uyum gerektiren sıradan lei “o, kadın” zamiriyle karıştırmayın. Birden çok kişiye hitap ediliyorsa siete kullanılır.

Temelin ötesi: ileride karşılaşacağınız ayrıntılar

Bu bölümdeki ayrıntıları ilk çalışmada ezberlemek gerekmez. Temel hedefiniz, sık kullanılan fiillerde yardımcı fiili ve dört uyum sonunu doğru seçmektir. Aşağıdaki ayrımlar, daha karmaşık metinlerde neden farklı biçimler gördüğünüzü açıklar.

Aynı fiil, farklı cümlede farklı yardımcı fiil

Bazı fiillerde yardımcı fiil, fiilin cümlede nasıl kullanıldığına bağlıdır. Doğrudan nesne, yapılan işin doğrudan etkilediği kişi veya şeydir; “Neyi?” sorusu çoğu zaman onu bulmaya yardımcı olur. Geçişli kullanım, fiilin böyle bir nesne almasıdır; geçişsiz kullanımda böyle bir nesne bulunmaz.

İtalyanca Türkçesi Fark
Sono salita al terzo piano. Üçüncü kata çıktım. Kadın konuşmacı; doğrudan nesne yok, essere.
Ho salito le scale. Merdivenleri çıktım. “Neyi?”: merdivenleri; avere.
La lezione è cominciata. Ders başladı. Başlayan şey öznenin kendisi; essere.
L'insegnante ha cominciato la lezione. Öğretmen derse başladı. Öğretmen bir şeyi başlatıyor; avere.

Türkçede “merdivenleri çıktım” ve “üçüncü kata çıktım” aynı fiille söylenir. İtalyancada bu fark yardımcı fiile yansıyabilir. Ancak buradan “Nesne yoksa her zaman essere gelir” sonucu çıkmaz: Ho dormito “Uyudum” cümlesinde de doğrudan nesne yoktur ama yardımcı fiil avere olur.

Dönüşlü fiillerde essere

Dönüşlü fiiller, kişinin kendisiyle ilgili bir eylemi mi, ti, si gibi küçük sözcüklerle kurduğu fiillerdir. Lavarsi “yıkanmak” buna örnektir. Bu fiillerin passato prossimo yapısında essere kullanılır: Mi sono lavata “Yıkandım” diyen kişi kadındır; Ci siamo alzati presto “Erken kalktık” diyen grup erkeklerden oluşur veya karmadır. Buradaki küçük sözcükler yardımcı fiilden önce gelir.

Başlangıçta bu sık kullanılan kalıplar yeterlidir. Mi sono lavata le mani “Ellerimi yıkadım” gibi, ayrıca nesne içeren yapılarda uyumun daha ayrıntılı kuralları vardır; bunları dönüşlü fiillerle birlikte ayrıca çalışmak yararlıdır.

Gereklilik ve yapabilme bildiren fiiller

Dovere “zorunda olmak”, potere “yapabilmek” ve volere “istemek” başka bir fiille birlikte kullanılabilir. Yaygın öğrenme kalıbında yardımcı fiil, ardından gelen mastarın yardımcı fiiline uyar: kadın bir konuşmacı Sono dovuta partire “Yola çıkmak zorunda kaldım” der; çünkü partire normalde essere alır.

Gerçek kullanımda bu fiillerle avere de görülebilir: aynı kadın Ho dovuto partire diyebilir. Bu ikinci yapıda dovuto özneye göre dişilleşmez. Dolayısıyla bir metinde bunu gördüğünüzde, temel uyum kuralının rastgele bozulduğunu düşünmeyin; farklı bir yardımcı fiil yapısı kullanılmıştır.

Essere görmek her zaman bu yapı demek değildir

La porta è aperta “Kapı açık” cümlesi çoğu bağlamda bir durumu anlatır; yalnızca è ve ardından fiilden türemiş bir sözcük görmek, bunun passato prossimo olduğunu kanıtlamaz. La porta si è aperta “Kapı açıldı” ise gerçekleşen bir olayı anlatır.

Ayrıca edilgen yapı, işi yapanı değil işten etkileneni öne çıkarır. La porta è stata aperta dal custode “Kapı görevli tarafından açıldı” böyle bir yapıdır. Burada stata ve aperta sözcükleri, dişil tekil olan porta ile uyumludur. Bu tür cümleler, başlangıçta öğrendiğiniz Giulia è arrivata “Giulia geldi” kalıbından daha karmaşıktır; ayrı bir edilgen yapı konusu olarak ele alınmalıdır.

Çalışma önerileri

  1. Fiili iki parçalı öğrenin. Bir sütuna mastarı, yanına kendi kullanacağınız geçmiş zaman kalıbını yazın: andare → sono andato/andata, rimanere → sono rimasto/rimasta, camminare → ho camminato. Araya avere alan hareket fiilleri de koyun; yalnızca essere fiillerini sıralamak ayrımı öğrenmenizi zorlaştırabilir.
  2. Aynı haberi dört özneyle anlatın. “Marco geldi”, “Giulia geldi”, “Marco ile Giulia geldi”, “Giulia ile Anna geldi” cümlelerini kurun. Yanıtlar: Marco è arrivato; Giulia è arrivata; Marco e Giulia sono arrivati; Giulia e Anna sono arrivate. Sonra aynı dönüşümü “dönmek” ve “kalmak” fiilleriyle yapın. Böylece kişi çekimiyle cinsiyet uyumunu ayrı ayrı görürsünüz.
  3. Dünkü gününüzden kısa bir kayıt hazırlayın. Ne zaman çıktığınızı, nereye gittiğinizi ve nerede kaldığınızı üç cümleyle anlatın. Örneğin kadın bir konuşmacı Sono uscita alle otto. Sono andata in ufficio. Sono rimasta lì fino alle cinque diyebilir: “Saat sekizde çıktım. Ofise gittim. Beşe kadar orada kaldım.” Kaydı kontrol ederken önce yardımcı fiillerin eksik olup olmadığına, sonra son eklere bakın.

İlgili konular

Ön koşul

İtalyancada Passato ProssimoA2

Diğer A2 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır