A1

İtalyancada potere: yapabilmek ve izin istemek

Il Verbo Potere

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada potere, bir şeyi yapabilmeyi, koşulların buna elvermesini veya izinli olmayı anlatır. Şimdiki zaman biçimleri posso, puoi, può, possiamo, potete, possono şeklindedir; arkasından mastar, yani fiilin sözlük biçimi gelir: Posso entrare? — “Girebilir miyim?” Olumsuzluk için çekimli fiilin önüne non getirilir: Non posso venire. — “Gelemem.”

Genel bakış

Türkçede “Gelebilirim”, “Buraya oturabilir miyim?” ve “Bugün çalışamam” derken fiile ek getiririz. İtalyancada bu anlamların çoğu ayrı bir fiille, potere ile kurulur. Bu, bir kiplik fiilidir: Yanındaki eylemin mümkün mü, izinli mi ya da kişinin yapabileceği bir şey mi olduğunu belirtir. Günlük hayatta birinden yardım isterken, plan yaparken, randevuyu reddederken ve bir yere girmek için izin alırken sürekli karşınıza çıkar.

Bu konu A1 düzeyinde öğrenilir; başlangıçta altı çekim biçimini ve “potere + mastar” yapısını bilmek yeterlidir. Mastar, Türkçede “gelmek, konuşmak” gibi kişi ve zaman bildirmeyen biçimdir; İtalyancada venire, parlare örneklerinde görülür. Posso parlare ifadesinde kişi bilgisini posso taşır, parlare değişmeden kalır.

Türkçedeki “-ebilmek” ile İtalyancadaki potere her durumda bire bir örtüşmez. Özellikle öğrenilmiş becerilerde başka bir fiil, sapere, önem kazanır. “Yüzebiliyorum” derken yüzmeyi bildiğinizi mi, yoksa bugün yüzmenize engel olmadığını mı söylüyorsunuz? Bu ayrımı yapmak, doğru İtalyanca fiili seçmenin en kullanışlı yoludur.

Yapı ve çekim

Şimdiki zaman çekimi

Potere düzensiz bir fiildir; yani biçimleri tek bir düzenli çekim kuralından çıkarılamaz. Aşağıdaki altı biçimi birlikte öğrenmek gerekir. İtalyancada presente denilen bu zaman, yalnızca şu anı değil, genel durumları ve bağlam açıksa yakın geleceği de anlatabilir.

Kişi zamiri Potere çekimi Türkçe karşılığı
io posso ben yapabilirim
tu puoi sen yapabilirsin
lui / lei può o yapabilir
Lei può siz yapabilirsiniz; tek kişiye resmî hitap
noi possiamo biz yapabiliriz
voi potete siz yapabilirsiniz; birden çok kişi
loro possono onlar yapabilirler

Kişi zamiri, eylemi kimin yaptığını gösteren “ben, sen, o” türü sözcüktür. İtalyancada, Türkçede olduğu gibi, kişi fiilden anlaşıldığı için bu zamir çoğu zaman söylenmez:

  • Posso aspettare. — “Bekleyebilirim.”
  • Io posso aspettare, ma lei deve andare. — “Ben bekleyebilirim ama onun gitmesi gerekiyor.”

İkinci cümlede io, karşıtlık kurmak için kullanılmıştır. Her cümleye io eklemek gerekmez.

Può biçimindeki vurgu işareti zorunludur. Puoi “sen yapabilirsin”, può ise “o yapabilir” veya resmî hitapta “siz yapabilirsiniz” demektir. Yazarken bu iki biçimi özellikle ayırın. Ayrıca posso ve possiamo çift s, possono hem çift s hem de -ono sonu içerir; potete ise t ile yazılır.

İkinci fiil neden değişmez?

Temel yapı kişiye göre çekilmiş potere + mastar şeklindedir. Potere ile ikinci fiil arasına normalde a veya di getirilmez.

İtalyanca Türkçe Yapı
Posso parlare. Konuşabilirim. Konuşmak anlamındaki fiil mastarda kalır.
Puoi leggere qui. Burada okuyabilirsin. İkinci fiilin sonu değişmez.
Possiamo partire domani. Yarın yola çıkabiliriz. Zamanı yarın sözcüğü belirler.

Mastarın -are, -ere veya -ire ile bitmesi kuralı değiştirmez. Örneğin “Konuşuyorum” anlamındaki parlo biçimini biliyor olabilirsiniz; ancak “Konuşabilirim” derken posso parlo değil, posso parlare denir. Türkçede de “konuşabiliyorum” yapısında tek bir eylemden söz ettiğiniz için, İtalyancada iki fiili ayrı ayrı çekmemeye dikkat edin.

Potere ile arkasındaki eylem aynı kişiye aittir. Puoi aprire la finestra? — “Pencereyi açabilir misin?” cümlesinde hem yapabilen hem pencereyi açacak olan kişi “sen”dir.

Olumsuz cümle ve soru

Olumsuzluk sözcüğü non, çekimli fiilin önüne gelir:

  • Non posso uscire stasera. — “Bu akşam dışarı çıkamam.”
  • Oggi non possiamo usare la macchina. — “Bugün arabayı kullanamayız.”

Soru kurmak için Türkçedeki “mi” gibi ayrı bir soru eki kullanılmaz. Çoğu zaman düz cümledeki sıra korunur; konuşmada tonlama, yazıda soru işareti soruyu belirtir:

  • Puoi venire domani. — “Yarın gelebilirsin.”
  • Puoi venire domani? — “Yarın gelebilir misin?”

Soru sözcüğü de eklenebilir: Quando possiamo partire? — “Ne zaman yola çıkabiliriz?” Burada yalnızca mümkün olup olmadığı değil, uygun zaman sorulmaktadır.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde aynı fiil bazen izin, bazen uygun koşul, bazen de rica bildirir. Türkçe çeviriyi seçerken yalnızca fiil biçimine değil, konuşmanın amacına da bakın.

İtalyanca Türkçe Açıklama
Posso aiutarti? Sana yardım edebilir miyim? Yardım teklifi.
Non può venire. O gelemez. Gelememe nedeni bağlamdan anlaşılır.
Possiamo entrare? İçeri girebilir miyiz? İzin isteme.
Non possono restare. Onlar kalamazlar. Koşullar veya kurallar izin vermiyor.
Puoi chiudere la porta, per favore? Lütfen kapıyı kapatır mısın? Biçimce soru, kullanımda rica.
Oggi posso lavorare da casa. Bugün evden çalışabilirim. İzin veya uygun çalışma koşulu.
Può ripetere, per favore? Lütfen tekrar eder misiniz? Tek kişiye resmî hitap.
Potete lasciare le valigie qui. Valizlerinizi buraya bırakabilirsiniz. Birden çok kişiye izin veya seçenek sunma.
Il bambino non può mangiare noci. Çocuk ceviz yiyemez. Örneğin sağlık nedeniyle bir kısıtlama.
Possiamo pagare con la carta? Kartla ödeyebilir miyiz? Bir hizmetin mümkün olup olmadığını sorma.
Non posso rispondere adesso: sono in riunione. Şu an cevap veremem; toplantıdayım. Geçici bir engel.
Da questa finestra puoi vedere il mare. Bu pencereden denizi görebilirsin. Fiziksel koşulların sağladığı imkân.

Non può venire tek başına söylendiğinde “o”nun kim olduğu belli olmayabilir. İtalyancada fiil cinsiyet belirtmez; erkek veya kadın bir kişiden söz ediliyor olabilir. Resmî bir konuşmada aynı biçim, bağlama göre hitap edilen kişiyle de ilgili olabilir.

Sık yapılan hatalar

1. İki fiili de çekmek

  • Yanlış: Posso parlo italiano.
  • Doğru: Posso parlare italiano. — “İtalyanca konuşabilirim.”
  • Neden: Kişi ve zaman bilgisini ilk fiil taşır. İkinci fiil, parlare, mastarda kalır. Bu cümle örneğin “Bu görüşmede İtalyanca konuşmam mümkün” anlamına gelebilir; dil bilgisi becerisini vurgulamak için sapere daha uygundur.

2. Araya gereksiz sözcük koymak

  • Yanlış: Possiamo di entrare?
  • Doğru: Possiamo entrare? — “Girebilir miyiz?”
  • Neden: Bazı İtalyanca fiillerden sonra edat, yani sözcükler arasında ilişki kuran a, di gibi bir sözcük gerekir. Ancak potere doğrudan mastarla birleşir.

3. Resmî hitabı çoğul biçimle karıştırmak

  • Yanlış: Lei puoi aspettare?
  • Doğru: Lei può aspettare? — “Bekleyebilir misiniz?”
  • Neden: Türkçede tek kişiye kibarca “siz” deyip çoğul çekim kullanırız. İtalyancada resmî Lei, üçüncü tekil kişi biçimini alır: può. Potete ise standart kullanımda birden fazla kişiye yöneltilir.

4. Öğrenilmiş beceriyi her zaman potere ile anlatmak

  • Beceri anlamında uygun değil: Posso nuotare.
  • Bu anlam için uygun: So nuotare. — “Yüzme biliyorum.”
  • Neden: Posso nuotare yanlış kurulmuş bir cümle değildir; “Yüzebilirim, yüzmeme engel yok” demektir. Soru “Yüzmeyi biliyor musun?” ise gereken fiil sapere olur. Bu iki cümleyi yalnızca Türkçedeki “yüzebilmek” sözcüğüne bakarak eş anlamlı saymayın.

5. Olumsuzluğu Türkçedeki gibi sona taşımak

  • Yanlış: Posso non venire ifadesini “Gelemem” anlamında kullanmak.
  • Doğru: Non posso venire. — “Gelemem.”
  • Neden: Non posso venire, gelmenin mümkün olmadığını söyler. Posso non venire ise “Gelmeyebilirim; gelmeme seçeneğim var” anlamını verebilir. İkinci yapı dil bilgisi açısından mümkündür, ancak aynı şeyi anlatmaz.

6. Può biçimindeki işareti atlamak

  • Yanlış: Luca puo venire.
  • Doğru: Luca può venire. — “Luca gelebilir.”
  • Neden: Può her zaman son harfindeki vurgu işaretiyle yazılır. Bu işaret, Türkçedeki bazı uzatma işaretleri gibi isteğe bağlı değildir.

Kullanım notları

İzin mi, rica mı?

Posso…?, çoğunlukla konuşanın kendi yapacağı şey için izin istemesidir. Puoi…? ise karşıdakinden bir şey yapmasını istemek için sık kullanılır:

  • Posso aprire la finestra? — “Pencereyi açabilir miyim?”
  • Puoi aprire la finestra? — “Pencereyi açabilir misin?”

İlkinde pencereyi konuşan açacaktır; ikincisinde karşıdaki kişinin açması istenir. Türkçede de kişi eki aynı ayrımı yapar. Bu nedenle bütün soruyu ezberlemek yerine, işi kimin yapacağını belirleyip posso veya puoi seçmek daha sağlam bir yöntemdir.

Per favore “lütfen” demektir ve ricayı yumuşatır. Bir yabancıya, görevliye ya da resmî ilişki içinde olduğunuz kişiye Può aiutarmi, per favore? — “Lütfen bana yardım eder misiniz?” diyebilirsiniz. Samimi ilişkide Puoi aiutarmi? — “Bana yardım edebilir misin?” uygundur. Resmî hitaptaki Lei yazıda büyük harfle gösterilebilir; her seferinde açıkça söylenmesi gerekmez.

Kısa cevaplarda ikinci fiil düşebilir

Eylem zaten biliniyorsa mastarı tekrarlamak şart değildir:

  • Puoi venire sabato? — Sì, posso. — “Cumartesi gelebilir misin? — Evet, gelebilirim.”
  • Potete aspettare? — No, non possiamo. — “Bekleyebilir misiniz? — Hayır, bekleyemeyiz.”

Bununla birlikte konuşmada yalnızca Sì — “Evet” veya Certo — “Tabii” demek de doğaldır. Non posso çoğu durumda “Yapmak istemiyorum” değil, “Yapmam mümkün değil” anlamındadır. Reddederken neden eklemek ifadeyi daha açıklayıcı kılar: Mi dispiace, non posso: lavoro. — “Üzgünüm, yapamam; çalışıyorum.”

Her olumsuzluk aynı derecede kesin değildir

Non puoi parcheggiare qui — “Buraya park edemezsin” bir yasak olabilir. Non posso parcheggiare qui: non c'è spazio — “Buraya park edemem; yer yok” ise fiziksel bir engeldir. Dolayısıyla non potere, tek başına yasağın mı, koşulların mı söz konusu olduğunu söylemez. Nedeni konuşmanın geri kalanı açıklar.

Temelin ötesinde: ileride karşılaşacağınız kullanımlar

Aşağıdaki ayrımları ilk çalışmada bütünüyle kullanmanız gerekmez. Önce şimdiki zaman çekimini yerleştirin; bu bölüm, okurken veya dinlerken rastladığınız daha karmaşık biçimleri anlamanıza yardımcı olur.

Potere, sapere ve riuscire a

Türkçe “yapabilmek”, üç farklı durumu kapsayabilir. İtalyanca bunları çoğunlukla ayrı yapılarla ifade eder:

İtalyanca Türkçe Vurgulanan anlam
So guidare. Araba kullanmayı biliyorum. Öğrenilmiş beceri.
Oggi posso guidare io. Bugün arabayı ben kullanabilirim. Uygunluk veya imkân.
Non riesco ad aprire questa bottiglia. Bu şişeyi açamıyorum. Denemeye rağmen sonuç alamama.

Sapere + mastar, bir şeyi yapmayı bilmeyi anlatır. Riuscire a + mastar, bir işi başarmayı veya belirli koşullarda gerçekleştirebilmeyi öne çıkarır. Burada potereden farklı olarak a gerekir; sonraki sözcük sesli harfle başladığında örnekteki gibi ad biçimi görülebilir.

Bu ayrım mutlak bir duvar değildir. Bağlama göre ifadeler birbirine yaklaşabilir. Yine de başlangıç için şu sorular kullanışlıdır: “Nasıl yapıldığını biliyor muyum?” için sapere; “İzin veya imkân var mı?” için potere; “Gerçekten yapmayı başarabiliyor muyum?” için riuscire a.

Kısa zamirlerin yeri

Zamir, bir kişinin veya şeyin adını tekrar etmeden onun yerine kullanılan sözcüktür. Mi “beni/bana”, ti “seni/sana”, lo ise uygun bağlamda “onu” anlamına gelebilir. Potere ile bu kısa sözcüklerin çoğu iki yerde kullanılabilir:

  • Mi puoi aiutare? / Puoi aiutarmi? — “Bana yardım edebilir misin?”
  • Lo posso vedere? / Posso vederlo? — “Onu görebilir miyim?”

İlk düzende zamir çekimli fiilden önce, ikinci düzende mastarın sonuna bitişik gelir. Bitişirken mastarın sonundaki -e düşer: aiutare + mi → aiutarmi. Aynı zamiri iki yerde birden kullanmayın.

Bu özellik, dönüşlü fiillerde, yani alzarsi “kalkmak” gibi kişinin kendisiyle ilgili eylemleri belirten fiillerde de görülür: Mi posso alzare? / Posso alzarmi? — “Kalkabilir miyim?” Başlangıçta iki biçimden birini kullanmanız yeterlidir; diğerini de tanıyın.

Daha kibar istek ve olasılık

Koşul kipi, bir eylemi kesin bir gerçek olarak değil, varsayım, olasılık veya yumuşatılmış istek olarak sunan fiil biçimidir. Potere için sık duyacağınız biçimler potrei ve potrebbe olur:

  • Potrei avere il conto, per favore? — “Hesabı alabilir miyim, lütfen?”
  • Potrebbe parlare più lentamente? — “Biraz daha yavaş konuşabilir misiniz?”
  • Potrebbe piovere domani. — “Yarın yağmur yağabilir.”

İlk iki cümle isteği yumuşatır. Sonuncusunda izin veya kişinin yeteneği yoktur; bir olayın gerçekleşme ihtimali vardır. Può ile de genel olasılık belirtilebilir: In montagna il tempo può cambiare rapidamente. — “Dağda hava hızla değişebilir.”

Şimdiki zamanla kurulan Posso…? ve Può…? soruları da uygun tonla gayet kibardır. Her ricayı mutlaka koşul kipiyle kurmanız gerekmez.

Geçmişte yapabilmek ve gerçekten yapmış olmak

Geçmişte potevo ve ho potuto gibi farklı biçimler görülür. Imperfetto, geçmişteki bir durumu veya süregelen imkânı arka plan olarak anlatır. Passato prossimo, belirli bir geçmiş olayı ya da sınırları belli bir dönemi anlatmakta kullanılır:

  • Da studente potevo studiare fino a tardi. — “Öğrenciyken geç saatlere kadar ders çalışabiliyordum.”
  • Ieri ho potuto parlare con il medico. — “Dün doktorla görüşme imkânı buldum.”

İlk cümle, her gece gerçekten geç saate kadar çalışıldığını söylemez. İkinci cümle, sıradan kullanımda görüşmenin gerçekleştiğini de düşündürür. Ancak “geçmişte yapabilmek her zaman işi yapmak demektir” diye genel bir kural çıkarmayın; olumsuzluk, zaman ifadesi ve bağlam önemlidir.

Bu birleşik geçmiş yapılarında yardımcı fiil, zamanı kurmak için kullanılan avere veya essere fiilidir. Çoğu durumda seçim arkasındaki mastarla ilişkilidir: Ho potuto lavorare — “Çalışabildim”; Sono potuto partire — “Yola çıkabildim.” İkinci örnekte kadın bir konuşan Sono potuta partire der. Güncel kullanımda, özellikle avere seçimi ve zamirlerin konumuyla ilgili ek ayrıntılar da vardır; geçmiş zaman bölümünde bu konuyu ayrıca çalışmak gerekir.

Olumsuzluğun kapsamı ve vurgulu anlamlar

Non posso venire — “Gelemem” ile posso non venire — “Gelmeyebilirim; gelmeme seçeneğim var” arasındaki ayrım ileride önem kazanır. Daha da farklı bir yapı olan Non posso non rispondere — “Cevap vermeden edemem” cümlesi, cevap vermemenin mümkün olmadığını söyler. Yani bağlama göre “Cevap vermek zorundayım” anlamına yaklaşır.

Ayrıca Non può essere vero! — “Bu doğru olamaz!” ifadesindeki potere, güçlü bir inançsızlık anlatır. Può darsi — “Olabilir” ise günlük konuşmada duyulan kısa bir kalıptır. Bunları temel izin isteme kuralının yerine koymak yerine, ayrı anlamlar olarak tanımak daha yararlıdır.

Çalışma önerileri

  1. Tek mastarla altı kişiyi çalışın. Parlare ile başlayın: posso parlare, puoi parlare, può parlare, possiamo parlare, potete parlare, possono parlare. Hepsi bağlama göre “konuşabilmek” anlamındadır. Ardından aynı diziyi entrare “girmek” ve partire “yola çıkmak” ile kurun. Sonra her kişiye non ekleyin; yalnızca ilk fiilin değiştiğine dikkat edin.
  2. İzin ve ricayı karşılıklı yazın. Bir dükkân, iş yeri veya tren yolculuğu düşünün. Posso sedermi qui? — “Buraya oturabilir miyim?” ile Puoi spostare la borsa? — “Çantayı çekebilir misin?” gibi eşler oluşturun. Her cümlede işi yapacak kişinin kim olduğunu kontrol edin; ardından ricayı resmî può biçimine çevirin.
  3. Türkçedeki “-ebilmek” ifadesini sorgulayın. “Araba kullanabilirim” cümlesi için iki ayrı bağlam yazın: araba kullanmayı bilmek ve bugün direksiyona geçebilecek durumda olmak. Birincide so guidare, ikincide posso guidare kullanın. Kendi hayatınızdan örnekler seçmek, sözcük eşleştirmekten daha kalıcıdır.

İlgili konular

Ön koşul

İtalyancada Düzenli -are FiilleriA1

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer A1 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır