C1

Leísmo, laísmo i loísmo w języku hiszpańskim

Leísmo, Laísmo, Loísmo

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka hiszpański w Settemila Lingue.

W skrócie

W podstawowym systemie hiszpańskim lo, la, los, las zastępują dopełnienie bliższe, czyli osobę lub rzecz, której bezpośrednio dotyczy czynność, a le, les — dopełnienie dalsze, często odbiorcę czegoś. Leísmo to użycie le lub les zamiast odpowiednich form dopełnienia bliższego; norma dopuszcza między innymi Le vi ayer w znaczeniu „Widziałem go wczoraj”, gdy chodzi o jednego mężczyznę. Laísmo i loísmo polegają na zastępowaniu form le, les formami odpowiednio la, las oraz lo, los i w takich zastosowaniach nie należą do normy ogólnej. Najbezpieczniejsza zasada dla uczącego się brzmi: najpierw ustal funkcję wyrazu w zdaniu, a dopiero potem wybierz zaimek.

Na czym polega różnica?

W rozmowie z Hiszpanem można usłyszeć zarówno Lo vi — „Widziałem go”, jak i Le vi z tym samym znaczeniem. Z kolei regionalne La dije la verdad znaczy „Powiedziałem jej prawdę”, chociaż w normie ogólnej oczekujemy Le dije la verdad. Nie są to trzy niezależne zestawy słówek. Chodzi o różne sposoby przypisywania tych samych krótkich zaimków, czyli wyrazów zastępujących nazwę osoby lub rzeczy.

Na poziomie C1 warto umieć oddzielić trzy kwestie: jak zbudowane jest zdanie, czy dane użycie jest dopuszczone przez normę oraz co rzeczywiście słychać w konkretnym regionie. Regionalna forma nie musi utrudniać porozumienia, ale nie każda nadaje się do pracy pisemnej czy wypowiedzi egzaminacyjnej. Z drugiej strony nie każde le tam, gdzie spodziewamy się lo, jest błędem.

Osobie polskojęzycznej pomaga różnica między „go/ją” a „mu/jej”: „widzę go”, lecz „daję mu książkę”. Nie jest to jednak gotowy przepis na hiszpański. Poszczególne czasowniki mogą łączyć się z innymi konstrukcjami niż ich polskie odpowiedniki, a hiszpańskie a przed nazwą osoby nie oznacza automatycznie polskiego „komu”.

Jak wybierać formę?

Najpierw funkcja, potem rodzaj

Rozpatrzmy zdanie Entregué el paquete a Marta — „Przekazałem Marcie paczkę”. Co przekazałem? Paczkę: to dopełnienie bliższe. Komu ją przekazałem? Marcie: to dopełnienie dalsze. Gdy zastępujemy Martę krótkim zaimkiem, otrzymujemy Le entregué el paquete — „Przekazałem jej paczkę”. Forma le nie mówi sama w sobie, czy odbiorcą jest kobieta, czy mężczyzna.

Podstawowy układ dla trzeciej osoby, czyli osoby lub rzeczy, o której mówimy, wygląda następująco:

Funkcja i odniesienie Forma Polski odpowiednik w prostym przykładzie
Dopełnienie bliższe, rodzaj męski, liczba pojedyncza lo go w „widzę go”
Dopełnienie bliższe, rodzaj żeński, liczba pojedyncza la ją w „widzę ją”
Dopełnienie bliższe, rodzaj męski, liczba mnoga los ich w „widzę ich”
Dopełnienie bliższe, rodzaj żeński, liczba mnoga las je w „widzę je”, gdy chodzi o kobiety
Dopełnienie dalsze, dowolny rodzaj, liczba pojedyncza le mu lub jej w „daję mu/jej książkę”
Dopełnienie dalsze, dowolny rodzaj, liczba mnoga les im w „daję im książkę”

Tabela dotyczy form, które stanowią sedno omawianych zjawisk. Lo może też zastępować treść wypowiedzi lub całą sytuację: No lo sabía — „Nie wiedziałem o tym”. Takie neutralne lo jest poprawne i nie stanowi loísmo.

Leísmo: le zamiast lo lub la

W najszerszym ujęciu leísmo występuje wtedy, gdy le albo les zajmuje miejsce formy dopełnienia bliższego. Najważniejszy dla uczącego się przypadek dotyczy jednego mężczyzny:

  • A Pablo lo vi ayer. — „Pabla widziałem wczoraj”. Podstawowy system.
  • A Pablo le vi ayer. — „Pabla widziałem wczoraj”. Dopuszczone leísmo osobowe w liczbie pojedynczej.

To drugie użycie jest szczególnie charakterystyczne dla części Hiszpanii. Nie oznacza jednak, że w Hiszpanii każde le zastępujące lo lub la jest dopuszczalne. Podstawowe przyzwolenie dotyczy osoby płci męskiej w liczbie pojedynczej, nie dowolnego rodzaju, liczby ani przedmiotu.

Dlatego w neutralnym języku warto zachować:

  • El informe lo revisé ayer. — „Sprawozdanie sprawdziłem wczoraj”. Męski rodzaj wyrazu nie wystarcza do zastosowania osobowego le.
  • A las vecinas las vi ayer. — „Sąsiadki widziałem wczoraj”. Zwykłe odniesienie do kobiet wymaga las.
  • A los alumnos los vi ayer. — „Uczniów widziałem wczoraj”. Nie przenoś automatycznie wyjątku z liczby pojedynczej na mnogą.

Osobne zjawisko stanowi grzecznościowe le wobec rozmówcy; omówimy je w części zaawansowanej.

Laísmo: la zamiast le

Laísmo polega na użyciu la lub las jako dopełnienia dalszego odnoszącego się do kobiet. Mówiący kieruje się rodzajem osoby, choć w podstawowym systemie powinien kierować się jej funkcją w zdaniu:

  • Regionalnie: La dije la verdad. — „Powiedziałem jej prawdę”.
  • W normie ogólnej: Le dije la verdad. — „Powiedziałem jej prawdę”.

Prawdą jest tutaj to, co zostało powiedziane. Kobieta jest odbiorczynią wypowiedzi. Forma la nie staje się więc właściwa tylko dlatego, że mówimy o kobiecie. W liczbie mnogiej działa to tak samo: Les conté la noticia a mis hermanas — „Przekazałem wiadomość moim siostrom”, nie Las conté la noticia.

Loísmo: lo zamiast le

Loísmo to użycie lo lub los w funkcji dopełnienia dalszego. Może dotyczyć odbiorcy płci męskiej, ale także innych odniesień, dla których dana konstrukcja wymaga le lub les:

  • Regionalnie: Lo di el libro. — „Dałem mu książkę”.
  • W normie ogólnej: Le di el libro. — „Dałem mu książkę”.

To książka jest tym, co dajemy, a mężczyzna — jej odbiorcą. Nie należy więc używać lo w znaczeniu „mu”. Zarówno laísmo, jak i loísmo warto rozpoznawać w mowie, ale w samodzielnym neutralnym pisaniu zastępować formami zgodnymi z normą ogólną.

Przykłady w kontekście

Poniższe zdania pokazują nie tylko same formy, lecz także powód ich wyboru. Przykłady regionalne zostały wyraźnie oznaczone: ich obecność w tabeli nie jest zaleceniem, by je naśladować.

Hiszpański Polski Objaśnienie
A Diego lo vi ayer en la estación. Diega widziałem wczoraj na dworcu. Podstawowa forma dopełnienia bliższego.
A Diego le vi ayer en la estación. Diega widziałem wczoraj na dworcu. Dopuszczone leísmo dotyczące jednego mężczyzny.
A Lucía la vi al salir del trabajo. Lucíę widziałem po wyjściu z pracy. Kobieta jako dopełnienie bliższe.
A los técnicos los vi esta mañana. Techników widziałem dziś rano. Zalecana forma w liczbie mnogiej.
El cargador lo dejé en casa. Ładowarkę zostawiłem w domu. Rzecz; rodzaj hiszpańskiego wyrazu jest męski.
A Marta le dije la verdad. Marcie powiedziałem prawdę. Kobieta jako odbiorczyni wypowiedzi.
A Marta la dije la verdad. Marcie powiedziałem prawdę. Regionalne laísmo, poza normą ogólną.
A mi hermano le di el libro. Bratu dałem książkę. Mężczyzna jako odbiorca.
A mi hermano lo di el libro. Bratu dałem książkę. Regionalne loísmo, poza normą ogólną.
A mis hermanas les mandé las fotos. Siostrom wysłałem zdjęcia. Dopełnienie dalsze w liczbie mnogiej.
A Javier lo llamé después de comer. Do Javiera zadzwoniłem po obiedzie. Podstawowy wybór przy tym znaczeniu czasownika.
A Javier le llamé después de comer. Do Javiera zadzwoniłem po obiedzie. Dopuszczony wariant osobowy w liczbie pojedynczej.
El libro se lo di a Ana. Książkę dałem Anie. Odbiorczynię wskazuje tu forma se, a książkę — lo.
Señora, le atenderemos enseguida. Proszę pani, zaraz panią obsłużymy. Grzecznościowe le w bezpośrednim zwrocie.

Najczęstsze błędy

1. Utożsamianie żeńskiego rodzaju z la

  • Błędnie w normie ogólnej: A Elena la envié un mensaje.
  • Poprawnie: A Elena le envié un mensaje. — „Wysłałem Elenie wiadomość”.
  • Dlaczego: Elena otrzymuje wiadomość. Rodzaj odbiorcy nie zmienia le na la. Dla porównania: A Elena la vi — „Widziałem Elenę”; tutaj la jest właściwe, bo chodzi o inną funkcję.

2. Uznawanie każdego leísmo za poprawne

  • Niezalecane w neutralnym języku: El contrato le firmé ayer.
  • Poprawnie: El contrato lo firmé ayer. — „Umowę podpisałem wczoraj”.
  • Dlaczego: El contrato oznacza rzecz. Dopuszczenie le przy jednym mężczyźnie nie obejmuje automatycznie wszystkich wyrazów rodzaju męskiego. Podobnie przy zwykłym opowiadaniu o kilku mężczyznach wybieraj los vi — „widziałem ich”.

3. Traktowanie a jako dowodu na dopełnienie dalsze

  • Błędny wniosek: „Skoro w Vi a Clara jest a, muszę użyć le”.
  • Poprawnie: Vi a Clara → La vi. — „Widziałem Clarę → Widziałem ją”.
  • Dlaczego: Tak zwane osobowe a pojawia się także przed dopełnieniem bliższym oznaczającym określoną osobę. Porównaj Le escribí a Clara — „Napisałem do Clary”: tu Clara jest odbiorczynią wiadomości. Sam przyimek, czyli słowo łączące elementy zdania, nie rozstrzyga o funkcji.

4. Przenoszenie polskiego połączenia czasownika na hiszpański

  • Błędnie: A mi hermana le necesito aquí.
  • Poprawnie: A mi hermana la necesito aquí. — „Potrzebuję tu mojej siostry”.
  • Dlaczego: Polski czasownik „potrzebować” wymaga formy „kogo? czego?”, innej niż „widzieć kogo? co?”. W hiszpańskim necesitar ma w tym przykładzie dopełnienie bliższe, więc używamy la. Polskie pytania pomocnicze ułatwiają rozumienie sensu, ale nie zastępują znajomości konstrukcji hiszpańskiego czasownika.

5. Nazywanie każdego lo zjawiskiem loísmo

  • Błędnie: Le sé, gdy chcemy powiedzieć „Wiem o tym”.
  • Poprawnie: Lo sé. — „Wiem o tym”.
  • Dlaczego: Lo zastępuje tutaj treść informacji. Loísmo nie oznacza po prostu „używania lo”, lecz użycie go w funkcji, która wymagałaby formy dopełnienia dalszego.

6. Budowanie połączenia le lo

  • Błędnie: Le lo di.
  • Poprawnie: Se lo di. — „Dałem mu/jej to”.
  • Dlaczego: Przed lo, la, los, las formy le i les zmieniają się w se. W poprawnym Se lo di wyraz lo oznacza przekazywany przedmiot, nie jego odbiorcę. Nie jest to zatem loísmo.

Użycie regionalne i norma

Co można usłyszeć w Hiszpanii?

Leísmo osobowe jest częste w części Hiszpanii, zwłaszcza na obszarach środkowych i północnych. Laísmo kojarzy się z niektórymi obszarami centralnej Hiszpanii, ale nie jest cechą wszystkich mieszkańców kraju ani wszystkich ich wypowiedzi. Loísmo ma bardziej ograniczony zasięg i również nie jest uniwersalnym wzorcem regionalnym.

Nie warto dzielić użytkowników języka na dwie sztywne grupy. Ta sama osoba może wybierać różne formy zależnie od czasownika, sytuacji i stopnia formalności. Geografia pomaga zrozumieć zasłyszane zdanie, ale nie zwalnia z analizy jego budowy.

A w Ameryce hiszpańskojęzycznej?

W wielu odmianach amerykańskich wyraźnie utrzymuje się rozróżnienie lo/la i le. Nie znaczy to jednak, że leísmo jest tam całkowicie nieobecne: istnieją odmiany lokalne oraz użycia grzecznościowe. Nie buduj więc reguły „Hiszpania mówi le, Ameryka mówi lo”. Taka skrótowa mapa zaciera ważne różnice.

Co wybrać na egzaminie i w pracy?

Jako własny punkt odniesienia można przyjąć podstawowy system: lo/la/los/las jako dopełnienie bliższe, le/les jako dalsze. Jest szeroko zrozumiały i nie wymaga ciągłego sprawdzania regionalnych wyjątków. Jeśli przy jednym mężczyźnie powiesz Le vi, nie należy jednak przedstawiać tej formy jako bezwarunkowego błędu.

W tekstach neutralnych unikaj laísmo i loísmo. Gdy analizujesz dialog w powieści albo wypowiedź nagraną w konkretnym regionie, zachowaj rozróżnienie między „niezgodne z normą ogólną” a „niezrozumiałe”. Forma regionalna może celowo oddawać sposób mówienia postaci; nie jest dowodem na brak umiejętności porozumiewania się.

Zagadnienia zaawansowane

Grzecznościowe le: szczególny przypadek

W bezpośrednich zwrotach do osób, do których mówimy usted — „pan/pani”, występuje dopuszczone leísmo grzecznościowe. Może dotyczyć także kobiety: Señora, le atenderemos enseguida — „Proszę pani, zaraz panią obsłużymy”. W takim kontekście spotyka się również les wobec ustedes, czyli kilku osób, do których zwracamy się grzecznie.

Warto zauważyć granicę: zwracanie się do kobiety z użyciem le nie daje ogólnego przyzwolenia na le przy każdej kobiecie, o której opowiadamy. Neutralne A mi vecina la vi ayer — „Sąsiadkę widziałem wczoraj” nadal stanowi podstawowy wzorzec. Grzecznościowe le jest osobnym zastosowaniem, nie dowodem, że rodzaj przestał mieć znaczenie w całym systemie.

Nie każde wahanie to wymiana zaimków

Niektóre czasowniki mają więcej niż jedną konstrukcję. Dlatego przed uznaniem le za leísmo trzeba sprawdzić znaczenie całego zdania.

Przy czasownikach opisujących odczucia wybór może zależeć od tego, jak przedstawiamy źródło emocji. Porównaj La noticia le asustó a Julia — „Wiadomość przestraszyła Julię” oraz El ladrón la asustó deliberadamente — „Złodziej celowo ją przestraszył”. W pierwszym zdaniu nacisk pada na wywołane przeżycie, w drugim na zamierzone działanie skierowane na osobę. Nie jest to mechaniczna reguła dla wszystkich czasowników uczuć; pokazuje natomiast, dlaczego prawdziwych przykładów nie należy oceniać wyłącznie na podstawie listy lo/la/le.

Podobnie pegar w znaczeniu „uderzyć kogoś” może łączyć się z odbiorcą uderzenia jako dopełnieniem dalszym: Le pegaron a Luis — „Pobili Luisa”. Takiego le nie trzeba tłumaczyć osobowym wyjątkiem od lo. W razie wątpliwości sprawdzaj hasło czasownika wraz z przykładami konstrukcji, a nie sam polski odpowiednik.

Dlaczego Lo llamé i Le llamé mogą być poprawne?

Llamar oznacza między innymi „dzwonić do kogoś” lub „wołać kogoś”. W odniesieniu do jednego mężczyzny Lo llamé i Le llamé mogą przekazywać tę samą wiadomość: „Zadzwoniłem do niego” albo, zależnie od kontekstu, „Zawołałem go”. Pierwszy wariant odpowiada podstawowemu systemowi, drugi mieści się w dopuszczonym użyciu osobowym.

Nie wyciągaj z tego wniosku, że każdy czasownik ze znaczeniem kontaktu wymaga le. Polski zwrot „dzwonić do niego” zawiera „do”, lecz hiszpańskie llamar nie musi zachowywać tej samej budowy. Z kolei przy znaczeniu „nazywać kogoś jakoś”, jak w Lo llaman Paco — „Nazywają go Paco”, historia i zróżnicowanie konstrukcji dodatkowo sprzyjają wahaniom. Oceniaj konkretny sens, nie samo słowo llamar wyrwane ze zdania.

Dwa zaimki: odbiorca i rzecz

Połączenie dwóch zaimków często najlepiej ujawnia ich funkcje:

  • Le di la llave a Ana. — „Dałem Anie klucz”.
  • Se la di a Ana. — „Dałem go Anie”.

W drugim zdaniu se zastępuje le, a la odnosi się do hiszpańskiego la llave. Po polsku „klucz” ma rodzaj męski, dlatego przekład zawiera „go”, choć po hiszpańsku potrzebne jest la. To dobry przykład, dlaczego nie należy wybierać hiszpańskiego zaimka według rodzaju polskiego tłumaczenia.

Sama forma se nie rozróżnia też liczby odbiorców: Se la di a mis vecinos — „Dałem go sąsiadom”. O tym, czy chodzi o jedną osobę, czy o kilka, decyduje kontekst lub dopowiedziana nazwa odbiorcy. Liczbę przekazywanych rzeczy nadal pokazuje drugi zaimek: Se las di — „Dałem mu/jej/im je”.

Jak ćwiczyć?

  1. Rozpisuj pełne zdanie przed skracaniem. Weź Envié la factura a Isabel — „Wysłałem Isabel fakturę”. Zaznacz, co wysłano i kto to otrzymał. Następnie utwórz Le envié la factura — „Wysłałem jej fakturę” oraz Se la envié — „Wysłałem jej ją”. Zmieniaj odbiorcę z kobiety na mężczyznę i sprawdzaj, że le pozostaje takie samo.
  2. Porównuj pary z tą samą osobą. Zapisz A Carmen la vi — „Widziałem Carmen” i A Carmen le escribí — „Napisałem do Carmen”. Dodaj własne pary z „widzieć”, „zapraszać”, „wysyłać” i „dawać”. Chodzi o ćwiczenie funkcji, nie o zapamiętanie hasła „kobieta = la”.
  3. Oddzielaj rozumienie od własnego wzorca. Podczas słuchania zapisuj zdania z le, la, lo i oznaczaj je jako podstawowy system, dopuszczone użycie albo regionalne odstępstwo. Przy regionalnym La dije la verdad — „Powiedziałem jej prawdę” dopisz neutralne Le dije la verdad. Nie poprawiaj natomiast automatycznie dopuszczonego Le vi odnoszącego się do jednego mężczyzny.

Powiązane zagadnienia

  • Warto powtórzyć: Zaimki dopełnienia bliższego — podstawowe formy lo, la, los, las oraz ich miejsce w zdaniu. Dobra znajomość tego układu ułatwia rozpoznawanie zarówno dopuszczonych wariantów, jak i regionalnych odstępstw.

Wymagania wstępne

Zaimki dopełnienia bliższego w hiszpańskimA1

Więcej koncepcji C1