B2

İngilizcede Ortaçlı Yan Cümleler

Participle Clauses

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İngilizce dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İngilizcede ortaçlı yan cümleler, fiilin -ing veya üçüncü hâliyle ek bilgi vermeyi sağlar: The man standing there is my father. — “Orada duran adam benim babam.” Having + fiilin üçüncü hâli, bir işin diğerinden önce tamamlandığını vurgular. Cümlenin başında zamanı, nedeni veya durumu anlatan bu tür bir yapı kullanıldığında, açıkça belirtilmeyen özne normalde ana cümlenin öznesiyle aynı olmalıdır.

Genel bakış

“Orada duran adam”, “işi bitirince”, “ne yapacağını bilmediği için” gibi ifadeleri Türkçede rahatça kurarız. İngilizcede bunlara benzer görevler üstlenen ortaçlı yan cümleler, bir düşünceyi daha az sözcükle anlatır. Burada ortaç, fiilden türeyip birini veya bir şeyi betimlemeye ya da başka bir eylemle ilişki kurmaya yarayan biçimdir; yan cümle ise daha büyük bir cümle içinde ek bilgi veren bölümdür. İngilizce kaynaklarda bu konu participle clauses adıyla geçer.

Bu yapılar B2 düzeyinde özellikle okuma ve yazmada önem kazanır. Haberlerde, raporlarda, açıklamalarda ve öykülerde sık görülür. Ancak tek bir görevleri yoktur: Bazıları “hangi kişi?” sorusunu yanıtlar, bazıları “ne zaman?”, “neden?” veya “nasıl?” bilgisini verir. Bu iki kullanımı ayırmak, yalnızca bir eki ezberlemekten daha yararlıdır.

Türkçeyle benzerlik öğrenmeyi kolaylaştırır; sözcük sırası ise dikkat ister. Türkçede “kapıda bekleyen kadın” deriz, İngilizcede karşılığı the woman waiting at the door olur. Yani uzun betimleme genellikle ismin arkasına gelir. Ayrıca Türkçedeki “gelirken”, “geldiği için”, “gelince” ayrımları İngilizcede bazen aynı -ing biçimiyle karşılanır; tam ilişkiyi bağlamdan çıkarmak gerekir.

Yapı nasıl çalışır?

1. Önce hangi bilgiyi kısalttığınızı belirleyin

İki temel kullanım vardır:

  • İsmi niteleme: İsim (kişi, nesne veya kavram adı) hakkında bilgi verilir. The woman waiting outside is our guide. — “Dışarıda bekleyen kadın bizim rehberimiz.” Bekleyen kişi kadındır.
  • Ana cümleye durum ekleme: Ana cümle (asıl yargıyı taşıyan bölüm) zaman, neden veya eşlik eden bir eylemle açıklanır. Waiting outside, we got cold. — “Dışarıda beklerken üşüdük.” Hem bekleyen hem üşüyen biziz.

İlk örnekte yapı hemen önündeki isme bağlıdır. İkinci örnekte ise özne (eylemi yapan veya durumu yaşayan kişi ya da şey) ana cümleden anlaşılır. Özne kontrolünü bu ayrımı gözeterek yapın; her ortaçlı yapı cümlenin ana öznesini anlatmaz.

2. Temel biçimi seçin

Etken, öznenin işi yaptığı; edilgen, öznenin yapılan işten etkilendiği anlatımdır. Örneğin “teknisyen kontrol etti” etken, “belgeler kontrol edildi” edilgendir.

İngilizce yapı Temel görev Türkçede yaklaşık karşılığı
waiting Etken eylem veya durum bekleyen, beklerken, beklediği için
checked Edilgen anlam veya ortaya çıkan durum kontrol edilen, kontrol edilmiş
having checked Önce tamamlanmış etken eylem kontrol ettikten sonra
being checked O sırada süren edilgen işlem kontrol edilmekte olan, kontrol edilirken
having been checked Önce tamamlanmış edilgen işlem kontrol edildikten sonra
not knowing Olumsuz etken durum bilmediği için, bilmeden

Geleneksel adı present participle olan -ing biçimi “şimdiki zaman”, past participle denen üçüncü hâl de “geçmiş zaman” demek değildir. Bu biçimler tek başına zamanı belirlemez. Üçüncü hâl düzenli fiillerde -ed alır; düzensiz fiillerde ayrıca öğrenilir: written — “yazılmış”, built — “inşa edilmiş”, seen — “görülmüş”. Dolayısıyla bu konudaki “-ed yapısı” ifadesi yalnızca sonunda gerçekten -ed bulunan sözcüklerle sınırlı değildir.

3. Bir ismi açıklarken -ing veya üçüncü hâl kullanın

İlgi cümleciği, bir ismin kim veya ne olduğunu açıklayan yan cümledir. İngilizcede çoğu kez who, which veya that ile başlar. Bazı ilgi cümleciklerinin anlamını daha kısa bir ortaçlı yapıyla verebiliriz:

  • The man who is standing there is my father. → The man standing there is my father. — “Orada duran adam benim babam.”
  • The documents that were sent yesterday are confidential. → The documents sent yesterday are confidential. — “Dün gönderilen belgeler gizlidir.”

İlkinde adam eylemi yaptığı için standing, ikincisinde belgeler gönderildiği için sent kullanılır. Edilgen yapıyı kısaltırken genellikle ayrıca being eklemek gerekmez. The documents sent yesterday tamamlanmış gönderimi anlatmaya yeter; the documents being sent now ise “şu anda gönderilmekte olan belgeler” demektir.

Kısaltma, her cümlede birkaç sözcüğü silmekten ibaret değildir. People who live alone yerine people living alone kullanılabilir: İkisi de “yalnız yaşayan insanlar” anlamına gelebilir. Ama özgün cümledeki zaman veya olasılık bilgisi önemliyse onu korumak gerekir. Bu sınıra ileri kullanım bölümünde döneceğiz.

4. Zaman, neden ve eşlik eden durumu -ing ile anlatın

İki bölümde de aynı kişi veya şeyden söz ediliyorsa, ilk bölümün öznesi çoğu zaman tekrar edilmez:

  • While I was walking home, I called my sister. → Walking home, I called my sister. — “Eve yürürken kız kardeşimi aradım.”
  • Because I knew the area, I offered to lead the way. → Knowing the area, I offered to lead the way. — “Bölgeyi bildiğim için yolu göstermeyi teklif ettim.”

-ing ilk örnekte aynı anda gerçekleşen bir eylemi, ikincisinde nedeni anlatır. Hangi anlamın uygun olduğuna bağlam karar verir. Okurun neden mi zaman mı kastedildiğini anlamakta zorlanacağı yerlerde açık bir bağlaç kullanmak daha iyidir. Bağlaç, bölümler arasındaki ilişkiyi gösteren sözcüktür; burada while “-ken”, because “çünkü / -dığı için” anlamını açık eder.

-ing her zaman sürmekte olan bir hareket de değildir. Knowing — “bilmek” ve believing — “inanmak” gibi durum bildiren fiiller bu yapıda kullanılabilir. Bunların sürekli zaman cümlelerinde kullanılmasına ilişkin sınırlamalar, burada aynen uygulanmaz.

5. Önce tamamlanan eylem için having kullanın

Having + üçüncü hâl, yan bölümdeki işin ana cümledeki işten önce bittiğini belirtir:

  • Having finished work, I went home. — “İşimi bitirdikten sonra eve gittim.”
  • Having read the report, the manager asked for a meeting. — “Raporu okuduktan sonra müdür bir toplantı istedi.”

Buradaki having, sahip olmak anlamında değildir; önce tamamlanmışlığı kurar. Tam cümlede ilk örnek After I had finished work, I went home. biçiminde açılabilir: “İşimi bitirdikten sonra eve gittim.”

Her önceki eylem için mutlaka having gerekmez. Opening the envelope, she took out a letter. — “Zarfı açıp içinden bir mektup çıkardı.” Burada doğal olay sırası zaten bellidir. Buna karşılık bir işin tamamen bitmiş olması veya daha önce kazanılan deneyim önemliyse having bu ilişkiyi daha belirgin yapar.

6. Edilgen anlamı ve olumsuzluğu kurun

Ana cümlenin öznesi işi yapan değil, işten etkilenen kişi veya şeyse üçüncü hâl kullanılabilir:

  • Exhausted, she fell asleep. — “Bitkin düştüğü için uyuyakaldı.”
  • Built in 1890, the house needs careful maintenance. — “1890'da inşa edilmiş olan evin özenli bakıma ihtiyacı var.”

İlk örnekte exhausted kişinin içinde bulunduğu durumu anlatır; bu tür biçimler sıfat (bir varlığın özelliğini bildiren sözcük) gibi de işleyebilir. İkinci örnekte açık bir edilgen ilişki vardır: Evi birileri inşa etmiştir.

Önce tamamlanmış edilgen işlem için having been + üçüncü hâl kullanılır: Having been checked twice, the figures were ready for publication. — “Rakamlar iki kez kontrol edildikten sonra yayımlanmaya hazırdı.”

Olumsuzluk sözcüğü not, ortaçlı yapının önüne gelir:

  • Not knowing what to do, I waited. — “Ne yapacağımı bilmediğim için bekledim.”
  • Not having received a reply, we called again. — “Yanıt almamış olduğumuz için yeniden aradık.”

İkinci örnekte önce gerçekleşmesi beklenen bir şeyin gerçekleşmediği belirtilir. Anlamı korumak için not sözcüğünün hangi eylemi olumsuz yaptığını kontrol edin.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde aynı biçimin farklı Türkçe eklerle karşılandığına dikkat edin. Her -ing biçimini otomatik olarak “-yor” diye çevirmek yerine, cümledeki görevini bulun.

İngilizce Türkçe Açıklama
The man standing there is my father. Orada duran adam benim babam. Hangi adam olduğu belirtiliyor.
The people waiting outside have appointments. Dışarıda bekleyenlerin randevusu var. İnsanları niteleyen etken yapı.
The files saved on this computer are encrypted. Bu bilgisayara kaydedilen dosyalar şifreli. Dosyalar kaydetme işleminden etkileniyor.
Exhausted, she fell asleep. Bitkin düştüğü için uyuyakaldı. Ana öznenin durumu açıklanıyor.
Having finished work, I went home. İşimi bitirdikten sonra eve gittim. İlk eylem daha önce tamamlanıyor.
Not knowing what to do, I waited. Ne yapacağımı bilmediğim için bekledim. Olumsuz durum neden bildiriyor.
Walking along the coast, we spotted a small café. Sahil boyunca yürürken küçük bir kafe fark ettik. Yürüyen de fark eden de biziz.
She sat by the window, reading the menu. Pencerenin yanında oturmuş, menüyü okuyordu. Eşlik eden eylem sona ekleniyor.
Knowing the last bus had left, we called a taxi. Son otobüsün kalktığını bildiğimiz için taksi çağırdık. Bilgi, kararın nedenini açıklıyor.
Being repaired, the lift cannot be used. Tamir edilmekte olduğu için asansör kullanılamıyor. O sırada süren edilgen işlem.
Having been warned about the traffic, we left early. Trafik konusunda önceden uyarıldığımız için erken çıktık. Uyarılan kişiler biziz; uyarı daha önce gerçekleşiyor.
If stored correctly, the medicine will last until June. Doğru saklanırsa ilaç haziran ayına kadar dayanır. Koşul açık bir bağlaçla korunuyor.
The pipe burst, flooding the kitchen. Boru patladı ve mutfağı su bastı. Sondaki yapı bir sonuç bildiriyor.
My aunt, living nearby, often helps with the shopping. Yakında yaşayan teyzem alışverişte sık sık yardımcı olur. Virgüller arasındaki bölüm ek bilgi veriyor.

Sık yapılan hatalar

1. Eylemi yanlış kişiye bağlamak

  • Yanlış: Walking to the station, my phone rang.
  • Doğru: While I was walking to the station, my phone rang. — “İstasyona yürürken telefonum çaldı.”
  • Neden? İlk cümle dil bilgisi bakımından yürüyeni telefonmuş gibi gösterir. Yürüyen kişi I, çalan şey my phone olduğundan, iki özneyi de belirtmek gerekir. Türkçede “İstasyona yürürken telefonum çaldı” doğal olabilir; İngilizceye aynı kısaltmayla aktarmak bu yüzden yanıltıcıdır.

Bu hataya “boşta kalan ortaç” denir: Kısaltılmış bölümün anlattığı kişi cümlede doğru yere bağlanmamıştır. Alternatif olarak ana cümleyi değiştirebilirsiniz: Walking to the station, I heard my phone ring. — “İstasyona yürürken telefonumun çaldığını duydum.”

2. Etken ile edilgeni karıştırmak

  • Yanlış: The documents signing yesterday are on your desk.
  • Doğru: The documents signed yesterday are on your desk. — “Dün imzalanan belgeler masanızda.”
  • Neden? Belgeler imza atmıyor; birileri belgeleri imzalıyor. Bu nedenle signing değil signed gerekir. “Kim yapıyor, ne etkileniyor?” sorusu doğru biçimi bulmayı kolaylaştırır.

3. Having sonrasında geçmiş zaman biçimini kullanmak

  • Yanlış: Having wrote the email, I turned off the computer.
  • Doğru: Having written the email, I turned off the computer. — “E-postayı yazdıktan sonra bilgisayarı kapattım.”
  • Neden? Having sonrasında fiilin üçüncü hâli gelir. Write – wrote – written dizisinde “yazmak” fiilinin gereken biçimi written olur; wrote ise geçmiş zaman cümlesinde kullanılır.

4. Başlangıçtaki bölümü bağımsız cümle sanmak

  • Eksik: Having finished the report.
  • Tam: Having finished the report, she sent it to her manager. — “Raporu bitirdikten sonra onu müdürüne gönderdi.”
  • Neden? “Raporu bitirdikten sonra” tek başına tamamlanmış bir yargı değildir. Bu yapının bağlanacağı bir ana cümle gerekir. Notlarda veya başlıklarda eksiltili ifadeler görülebilir; normal bir paragrafta ise cümleyi tamamlayın.

5. Her ilgi cümleciğini -ing ile değiştirmek

  • Amaçlanan anlam için yanlış: Students submitting the form tomorrow will receive a confirmation email.
  • Amaçlanan anlam için doğru: Students who must submit the form tomorrow will receive a confirmation email. — “Formu yarın teslim etmek zorunda olan öğrencilere bir onay e-postası gönderilecek.”
  • Neden? İlk cümle tek başına dil bilgisi bakımından mümkündür, fakat “yarın teslim edecek öğrenciler” der; must ile verilen zorunluluğu açıkça korumaz. Kısaltma yaparken yalnızca sözcük sayısını değil, mesajın bütününü kontrol edin.

Kullanıma ilişkin notlar

Kısalık her zaman doğallık demek değildir

İsimden sonra gelen the people waiting outside — “dışarıda bekleyen insanlar” gibi yapılar günlük dilde de doğaldır. Buna karşılık Having reviewed your application… — “Başvurunuzu inceledikten sonra…” gibi başlangıçlar daha çok resmî yazışma ve düzenli yazılı anlatımda görülür. Konuşurken iki kısa cümle kurmak veya “sonra” anlamındaki then sözcüğünü kullanmak çoğu zaman daha rahattır.

Bir paragrafta art arda çok sayıda ortaçlı yapı kullanmak metni ağırlaştırır. Amaç mümkün olan en çok sözcüğü silmek değil, ilişkileri açık tutarak gereksiz tekrarı azaltmaktır. Özellikle olayların nedenini, koşulunu veya sırasını okurun tahmin etmesi gerekiyorsa tam yan cümleye dönün.

Virgül anlamı etkiler

Cümlenin başındaki zaman veya neden bölümünden sonra genellikle virgül konur: Feeling tired, I went to bed. — “Yorgun hissettiğim için yattım.” Sonda eklenen eşlik eden eylem de çoğunlukla virgülle ayrılır: He left the room, shaking his head. — “Başını sallayarak odadan çıktı.”

Bir ismi hangi kişi veya şey olduğunu belirtecek şekilde açıklayan bölüm ise normalde virgül almaz: The passengers waiting at gate six should board now. — “Altı numaralı kapıda bekleyen yolcular şimdi uçağa binmeli.” Burada bütün yolcular değil, belirli bir grup kastedilir.

Bilgi yalnızca bir ek açıklamaysa virgüller gerekir: My brother, working in Ankara this month, cannot join us. — “Bu ay Ankara'da çalışan kardeşim bize katılamıyor.” Kardeşin kimliği zaten biliniyor; çalışma yeri ekleniyor. Virgülü sadece “nefes alınacak yer” diye değil, bilginin görevine göre düşünün.

Zamanı ana cümle ve bağlam gösterir

Waiting outside, I felt nervous. — “Dışarıda beklerken gergindim.” Geçmiş anlamı waiting değil, felt verir. Waiting outside, you will get cold. — “Dışarıda beklerken üşüyeceksin.” Bu kez aynı biçim gelecekle ilişkilidir. Türkçeye çevirirken fiil ekini yalnızca ortaçtan çıkarmaya çalışmayın.

Daha ileri kullanım

Bağlacı koruyarak ilişkiyi netleştirmek

Kısaltma yapılırken her bağlaç atılmaz. While, when, if, unless ve although gibi sözcükler, zaman, koşul veya karşıtlığı açık tutabilir:

  • While waiting for the train, I checked my messages. — “Treni beklerken mesajlarıma baktım.”
  • When asked about the delay, the manager apologised. — “Gecikme sorulduğunda müdür özür diledi.”
  • Unless invited, do not enter the meeting room. — “Davet edilmedikçe toplantı odasına girmeyin.”
  • Although injured, she completed the race. — “Yaralı olmasına rağmen yarışı tamamladı.”

Son iki örnekte unless “-medikçe”, although “-mesine rağmen” anlamını korur. Bağlaç kaldırılırsa aynı ilişki açıkça anlaşılmayabilir. Emir cümlesinde yazılmayan özne “sen/siz”dir; davet edilen ve odaya girecek olan kişi aynıdır.

Sonuç bildiren -ing yapısı

Sondaki -ing bölümü bazen ana cümlenin sonucunu anlatır:

The company closed its local office, leaving twenty people without jobs. — “Şirket yerel ofisini kapattı ve bunun sonucunda yirmi kişi işsiz kaldı.”

Burada işsiz bırakan sonuç, şirketin ofisi kapatmasıdır. Bu kullanımda ortaçlı bölüm, yalnızca ana öznenin aynı anda yaptığı ikinci bir hareketi değil, önceki olayın bütününden doğan sonucu anlatabilir. Bu yüzden başlangıçtaki “özne aynı olmalı” kuralını sonuç yapılarına mekanik biçimde uygulamayın. Yine de ilişki açık olmalıdır; özellikle kendi yazınızda neden ve sonuç belirsizleşiyorsa iki tam cümle tercih edin.

Farklı öznesi olan ayrı yapılar

İleri düzey yazılı dilde, ortaçlı bölüm kendi öznesini açıkça taşıyabilir:

The weather being fine, we decided to walk. — “Hava güzel olduğu için yürümeye karar verdik.”

Bu, başlangıç düzeyindeki özne atma kuralının sıradan bir uygulaması değildir: İlk bölümün öznesi the weather, ikinci bölümünki we olarak yazılmıştır. “Kendi öznesi bulunan bağımsız ortaçlı yapı” diye düşünülebilir. Resmî veya edebî tınlayabilir; günlük kullanımda Because the weather was fine, we decided to walk. — “Hava güzel olduğu için yürümeye karar verdik” daha sade bir seçenektir.

Amaç, zorunluluk ve geçmiş bilgisi her zaman korunmaz

To + fiilin yalın hâli, yani fiilin ek almamış temel biçimi, bazı isim sonrası yapılarda ortaçtan farklı anlam verir:

  • The next train to arrive will be ours. — “Bir sonraki gelecek tren bizimki olacak.”
  • The train arriving now is ours. — “Şimdi gelen tren bizimki.”

İlk örnekte sıra içindeki beklenen olay, ikincisinde gerçekleşmekte olan geliş öne çıkar. Benzer şekilde “yapılması gereken işler” ile “şu anda yapılan işler” aynı değildir. Bir yapıyı kısaltmadan önce zorunluluk, olasılık, niyet veya zaman karşıtlığı kayboluyor mu diye kontrol edin.

Ayrıca “Bir zamanlar burada çalışan insanlar” derken geçmişte kalmış olmayı özellikle belirtmek istiyorsanız tam cümlecik daha güvenlidir: The people who used to work here still meet every year. — “Eskiden burada çalışanlar hâlâ her yıl buluşuyor.” Bunu yalnızca “burada çalışan insanlar” anlamındaki people working here ile değiştirmek geçmişte kalmışlık bilgisini siler.

-ing biçimini görünce görevini kontrol edin

Swimming is good exercise. — “Yüzmek iyi bir egzersizdir.” Buradaki swimming, bir kişiyi betimlemez veya ana cümleye zaman eklemez; bir etkinliği adlandırır. Buna karşılık Swimming across the lake, she felt the water getting colder. — “Gölü yüzerek geçerken suyun soğuduğunu hissetti” cümlesinde yüzme eylemi ana eyleme eşlik eder. Biçimin aynı olması görevin aynı olduğu anlamına gelmez.

Çalışma önerileri

  1. Her örneğe iki soru sorun. “Bu bölüm kimi veya neyi anlatıyor?” ve “İşi yapan mı, işten etkilenen mi?” Önce cümledeki ilgili kişiyi ya da şeyi işaretleyin; sonra -ing mi, üçüncü hâl mi gerektiğine karar verin. Özellikle telefon, kapı veya rapor gibi cansız şeyleri yanlışlıkla insanın eylemine bağlayıp bağlamadığınızı kontrol edin.
  2. Kısaltın, sonra yeniden açın. Aynı özneyle iki kısa İngilizce cümle yazın. Bunları bir ortaçlı yapıda birleştirin; ardından “çünkü”, “-ken” veya “-dikten sonra” anlamını açıkça veren tam cümleye geri çevirin. Önceki ve sonraki anlam aynı değilse kısaltmayı düzeltin. Günde üç örnek yeterlidir; birini etken, birini edilgen, birini having ile kurun.
  3. Türkçeden çevirirken sözcük sırasını özellikle çalışın. “Masada duran anahtarlar” gibi beş kısa betimleme seçin. İngilizcede önce ismi, sonra ortaçlı bölümü yerleştirin. Ardından kısa bir haberde benzer örnekler bulun; virgülün hangi bilgiyi ayırdığını ve eylemlerin aynı kişiye ait olup olmadığını not edin.

İlgili konular

  • Temel hazırlık: Şimdiki zamanın sürekli biçimi — -ing biçimini tanımaya ve oluşturmaya yardımcı olur. Ancak bu dersteki ortaçlı yapıların tek başına şimdiki zaman bildirmediğini unutmayın.

Ön koşul

İngilizcede şimdiki zamanA1

Diğer B2 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır