Câu chẻ trong tiếng Anh
Cleft Sentences
Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.
Ghi nhớ nhanh
Câu chẻ tách một thông điệp thành hai phần để làm nổi bật thông tin cần nhấn mạnh: It was John who broke the window. — Chính John là người làm vỡ cửa sổ. Dùng It is/was … that/who … khi muốn chỉ rõ người, vật hoặc hoàn cảnh; dùng What … is … khi muốn dẫn người nghe đến điều quan trọng ở cuối câu. So sánh I need a holiday — Tôi cần một kỳ nghỉ — với What I need is a holiday — Điều tôi cần là một kỳ nghỉ.
Tổng quan
Trong tiếng Việt, ta có thể nói “Chính Lan gọi cho tôi”, “Mãi đến tối tôi mới biết” hoặc “Điều tôi cần là một lời giải thích”. Những cách nói này không chỉ kể lại sự việc mà còn hướng sự chú ý vào một điểm cụ thể. Tiếng Anh cũng có những cấu trúc tương tự, thường gọi là cleft sentences — câu chẻ. Tên gọi này gợi hình ảnh một câu được “chẻ” ra để đặt một phần thông tin vào vị trí nổi bật.
Ở trình độ B2, câu chẻ giúp bạn giải thích rõ ý, đính chính một hiểu lầm hoặc nhấn mạnh nhu cầu mà không chỉ thêm những từ mang nghĩa “rất”. Câu It was John who broke the window thường gợi rằng chuyện cửa sổ bị vỡ đã được biết; thông tin đáng chú ý là người làm vỡ chính là John. Vì vậy, câu chẻ không hoàn toàn tương đương với câu kể trung tính trong mọi tình huống.
Với người Việt, ý nghĩa thường không khó hiểu; khó hơn là giữ đúng khung câu tiếng Anh. Không thể thay từng chữ trong “Chính John làm vỡ cửa sổ” rồi bỏ mất was hoặc who. Hãy học cả khung câu cùng mục đích sử dụng, thay vì chỉ ghi nhớ các từ rời.
Cấu tạo và cách hoạt động
1. Chọn thông tin muốn làm nổi bật
Xét câu thông thường:
Mai sent the report yesterday. — Mai đã gửi báo cáo hôm qua.
Cùng một sự việc, nhưng có thể nhấn vào các phần khác nhau:
| Điểm cần nhấn | Câu tiếng Anh | Nghĩa tiếng Việt |
|---|---|---|
| Người gửi | It was Mai who sent the report yesterday. | Chính Mai là người gửi báo cáo hôm qua. |
| Thứ được gửi | It was the report that Mai sent yesterday. | Thứ Mai gửi hôm qua chính là bản báo cáo. |
| Thời điểm | It was yesterday that Mai sent the report. | Chính hôm qua Mai đã gửi báo cáo. |
Trọng tâm là phần thông tin được làm nổi bật. Phần còn lại tạo bối cảnh để người nghe hiểu trọng tâm ấy. Khi đổi trọng tâm, cần sắp xếp lại câu cho đúng, chứ không chỉ thêm It was vào đầu câu cũ.
2. Khung câu với it
Mẫu cơ bản là It + dạng của be + phần nhấn mạnh + that/who + phần còn lại. Be là động từ có các dạng như is, was, has been; trong câu chẻ, nó nối phần mở đầu với thông tin cần nhấn.
It ở đây là thành phần giữ chỗ cho khung câu, không chỉ một đồ vật và thường không cần dịch thành “nó”.
- It is the price that worries me. — Điều khiến tôi lo chính là giá cả.
- It was Lan who called me. — Chính Lan là người gọi cho tôi.
Dùng who hoặc that khi nhấn mạnh người. Với vật, thời gian, nơi chốn hoặc lý do trong mẫu này, that là lựa chọn thông dụng:
- It was at the station that I lost my wallet. — Chính ở nhà ga tôi đã mất ví.
- It was because the road was flooded that we turned back. — Chính vì đường bị ngập nên chúng tôi quay lại.
Giữ giới từ nếu nó thuộc phần nhấn mạnh. Giới từ là từ biểu thị quan hệ như nơi chốn, thời gian hoặc người nhận, chẳng hạn at, on, to: It was on Monday that we met. — Chính vào thứ Hai chúng tôi đã gặp nhau.
Không chia be theo số lượng của phần nhấn mạnh: It was my parents who paid. — Chính bố mẹ tôi là người trả tiền. Dù my parents chỉ hai người, đầu câu vẫn là It was, không phải It were, vì chủ ngữ là it. Chủ ngữ là thành phần làm điểm xuất phát của câu, thường chỉ người hoặc vật được nói đến.
3. Chọn thì và giữ đúng phần còn lại
Thì là dạng động từ giúp thể hiện thời gian và cách nhìn sự việc. Với câu kể quá khứ, dùng It was thường là lựa chọn dễ và tự nhiên nhất:
It was John who broke the window. — Chính John là người làm vỡ cửa sổ.
Tuy nhiên, không có quy tắc rằng is và động từ phía sau luôn phải cùng thì. Có thể dùng hiện tại để xác định một người ngay lúc nói, dù hành động đã xảy ra:
It's Lan who booked the tickets, so ask her. — Lan là người đã đặt vé, nên hãy hỏi cô ấy.
Động từ sau who vẫn phải phù hợp với người hoặc vật thực hiện hành động: It is the children who need help. — Chính bọn trẻ mới cần được giúp đỡ. Không viết needs vì người cần giúp là the children.
4. Khung câu với what
Mẫu What + thông tin nền + be + điều cần nhấn mạnh đưa trọng tâm ra cuối câu:
What I need is a holiday. — Điều tôi cần là một kỳ nghỉ.
Ở đây what I need có nghĩa là “điều tôi cần”, không phải câu hỏi “Tôi cần gì?”. Đây là một mệnh đề, tức một cụm có chủ ngữ và động từ; cả cụm đóng vai trò như tên gọi của một điều. Nó thường được gọi là cấu trúc giả chẻ vì không dùng khung It … that … nhưng vẫn chia thông tin thành hai phần.
Giữ trật tự câu kể sau what: What I need, không phải What do I need. Mẫu này đặc biệt hữu ích khi nói về nhu cầu, mong muốn, điểm thích hoặc điều gây khó chịu:
- What surprised me was her calm reaction. — Điều làm tôi ngạc nhiên là phản ứng bình tĩnh của cô ấy.
- What I want is to work from home. — Điều tôi muốn là được làm việc ở nhà.
- What worries me is that nobody has checked the figures. — Điều khiến tôi lo là chưa ai kiểm tra các số liệu.
Phần sau be có thể là một tên gọi, một hành động hoặc cả một mệnh đề. Đừng ép mọi câu phải kết thúc bằng một từ chỉ đồ vật.
5. Nhấn mạnh hành động bằng what … do
Muốn làm nổi bật hành động, dùng do trong phần đầu rồi nêu hành động cụ thể sau be:
What we did was cancel the meeting. — Việc chúng tôi đã làm là hủy cuộc họp.
Sau mẫu có do, động từ tiếp theo thường ở dạng nguyên mẫu, tức dạng cơ bản như cancel, chưa đổi thành cancelled hay cancelling. Có thể dùng cả to cancel; dạng không có to rất thông dụng trong mẫu này.
So sánh:
- What I did was call the bank. — Việc tôi đã làm là gọi cho ngân hàng.
- What I want is to call the bank. — Điều tôi muốn là gọi cho ngân hàng.
Câu thứ hai không có do ở phần đầu; với cách diễn đạt mong muốn này, giữ to call. Không suy ra rằng sau mọi cấu trúc với what đều bỏ được to.
6. Các mẫu với all, the thing, the reason
Các mẫu liên quan giúp xác định rõ loại thông tin cần nhấn:
| Mẫu và ví dụ | Nghĩa tiếng Việt | Sắc thái |
|---|---|---|
| All I want is peace. | Tất cả những gì tôi muốn chỉ là sự bình yên. | Giới hạn mong muốn vào một điều. |
| The thing that bothers me is the noise. | Điều làm tôi khó chịu là tiếng ồn. | Gọi tên một vấn đề cụ thể. |
| The reason I'm here is to help. | Lý do tôi có mặt ở đây là để giúp đỡ. | Làm rõ mục đích có mặt. |
| The reason we left was that it was getting late. | Lý do chúng tôi rời đi là vì trời đã muộn. | Nêu nguyên nhân bằng cả một mệnh đề. |
All I want thường mạnh hơn What I want: người nói trình bày điều ấy như mong muốn duy nhất hoặc tối thiểu. Nó không nhất thiết mang nghĩa tuyệt đối trong mọi cuộc trò chuyện; đôi khi chỉ bộc lộ sự mệt mỏi: “Tôi chỉ muốn được yên thôi”.
Sau the reason, có thể thêm why: The reason why I'm here is to help. — Lý do tôi có mặt ở đây là để giúp đỡ. Dạng không có why cũng hoàn toàn bình thường.
Ví dụ trong ngữ cảnh
Hãy đọc cột tình huống trước để thấy vì sao người nói không chọn một câu kể đơn giản.
| Câu tiếng Anh | Nghĩa tiếng Việt | Tình huống và điểm nhấn |
|---|---|---|
| It was John who broke the window, not Ben. | Chính John làm vỡ cửa sổ, không phải Ben. | Sửa lại việc nhận nhầm người. |
| It was the blue folder that I asked for. | Thứ tôi hỏi xin là tập hồ sơ màu xanh. | Người kia đưa nhầm hồ sơ. |
| It's the delivery fee that puts me off. | Chính phí giao hàng làm tôi ngại mua. | Không phải giá sản phẩm là vấn đề. |
| It was in Da Nang that we first met. | Chính ở Đà Nẵng chúng tôi đã gặp nhau lần đầu. | Xác định nơi gặp gỡ. |
| It was after lunch that the internet stopped working. | Chính sau bữa trưa mạng mới bị mất. | Xác định mốc thời gian. |
| It wasn't you that I was waiting for. | Người tôi chờ không phải là bạn. | Đính chính một hiểu lầm. |
| Was it Hoa who recommended this place? | Có phải chính Hoa đã giới thiệu chỗ này không? | Kiểm tra người giới thiệu. |
| What I need is a holiday. | Điều tôi cần là một kỳ nghỉ. | Nêu nhu cầu thực sự, thay vì một giải pháp tạm thời. |
| What I appreciate is that you told me the truth. | Điều tôi trân trọng là bạn đã nói thật với tôi. | Nhấn vào sự thành thật. |
| What we did was move the meeting online. | Việc chúng tôi đã làm là chuyển cuộc họp sang trực tuyến. | Giải thích cách xử lý tình huống. |
| All I want is peace. | Tất cả những gì tôi muốn chỉ là sự bình yên. | Bày tỏ mong muốn được yên ổn. |
| All you need to do is sign here. | Bạn chỉ cần ký vào đây. | Trấn an rằng thủ tục rất đơn giản. |
| The thing I miss most is cooking with my mother. | Điều tôi nhớ nhất là được nấu ăn cùng mẹ. | Gọi tên điều đáng nhớ nhất. |
| The reason I'm here is to help. | Lý do tôi có mặt ở đây là để giúp đỡ. | Làm rõ ý định của người nói. |
| It wasn't until Friday that we received a reply. | Mãi đến thứ Sáu chúng tôi mới nhận được hồi âm. | Nhấn mạnh sự chậm trễ. |
Những lỗi thường gặp
1. Chép cách nói “chính… là…” nhưng thiếu khung câu
- Sai: It John who broke the window.
- Đúng: It was John who broke the window. — Chính John là người làm vỡ cửa sổ.
- Vì sao: Tiếng Việt không cần một động từ chỉ thì ở vị trí này, nhưng tiếng Anh cần is/was trong khung câu chẻ. Cũng không bỏ who trong ví dụ này, vì nó đảm nhiệm vai trò người thực hiện hành động broke.
2. Thêm lại người hoặc vật đã được đưa ra nhấn mạnh
- Sai: It was the report that Mai sent it yesterday.
- Đúng: It was the report that Mai sent yesterday. — Thứ Mai gửi hôm qua chính là bản báo cáo.
- Vì sao: The report đã là thứ được gửi; không thêm it. Tân ngữ là thành phần chỉ người hoặc vật mà hành động hướng tới; ở đây, phần nhấn mạnh đã tương ứng với tân ngữ của sent.
3. Dùng trật tự câu hỏi sau what
- Sai: What do I need is a break.
- Đúng: What I need is a break. — Điều tôi cần là nghỉ một lát.
- Vì sao: What I need có nghĩa “điều tôi cần”, không phải một câu hỏi trực tiếp. Không đưa do lên trước I.
4. Ghép đồng thời hai khung câu
- Sai: It is what I need is a holiday.
- Đúng: What I need is a holiday. — Điều tôi cần là một kỳ nghỉ.
- Cũng đúng: It is a holiday that I need. — Thứ tôi cần chính là một kỳ nghỉ.
- Vì sao: Chọn một trong hai cách tổ chức thông tin. Câu thứ nhất dẫn tới nhu cầu ở cuối; câu thứ hai làm nổi bật ngay thứ đang được đối chiếu.
5. Chia lại động từ hành động sau was
- Sai: What we did was cancelled the booking.
- Đúng: What we did was cancel the booking. — Việc chúng tôi đã làm là hủy đặt chỗ.
- Vì sao: Did và was đã thể hiện quá khứ. Sau mẫu này dùng dạng cơ bản cancel, hoặc to cancel, không dùng cancelled.
6. Chia be theo cụm đứng sau thay vì theo it
- Sai: It were my parents who paid for the repairs.
- Đúng: It was my parents who paid for the repairs. — Chính bố mẹ tôi đã trả tiền sửa chữa.
- Vì sao: Chủ ngữ đầu câu vẫn là it. Đừng nhầm quy tắc này với cách chia động từ sau who: It is my parents who pay the bills. — Chính bố mẹ tôi là người thanh toán các hóa đơn.
Lưu ý khi sử dụng
Nhấn đúng lúc, không kéo dài mọi câu
Câu chẻ có mặt cả trong hội thoại lẫn văn viết. Trong hội thoại, nó hữu ích khi đính chính, phàn nàn hoặc dẫn vào điều muốn nói. Trong văn viết, nó giúp tổ chức lập luận. Tuy nhiên, nếu câu nào cũng mở đầu bằng It is … that … hoặc What … is …, bài viết sẽ nặng nề.
Khi chỉ thông báo “Xe buýt đến lúc tám giờ”, một câu kể thông thường thường đủ. Khi cần sửa ý “không phải chín giờ, mà là tám giờ”, câu chẻ mới có lý do rõ ràng để xuất hiện.
Ngữ điệu đi cùng cấu trúc
Khi nói, nhấn giọng vào phần đối chiếu: It was LAN who called. — Chính Lan là người gọi. Chữ in hoa ở đây chỉ vị trí nhấn giọng, không phải cách viết thông thường. Với câu có what, trọng tâm thường nằm sau be: What I need is REST. — Điều tôi cần là được nghỉ ngơi.
Tiếng Việt dùng các từ “chính”, “mới”, “chỉ”, “mãi đến” khá linh hoạt. Bản dịch vì vậy cần tùy ngữ cảnh; không phải câu chẻ tiếng Anh nào cũng nên dịch thành “Chính… là…”.
Đại từ và dấu câu
Đại từ là từ dùng thay cho tên người hoặc vật, như I, me, she, her. Trong hội thoại, It was me who called. — Chính tôi là người gọi — rất tự nhiên. It was I who called có sắc thái trang trọng hơn. Không nên coi dạng me là lỗi trong mọi ngữ cảnh.
Thông thường không đặt dấu phẩy trước that/who trong câu chẻ: phần sau cần thiết để hoàn thành ý nhấn mạnh. Đừng tự thêm dấu phẩy chỉ vì khi đọc bạn có ngừng một chút.
Mở rộng và cách dùng nâng cao
1. Khi nào có thể lược bỏ that?
Trong hội thoại, có thể bỏ that khi phần nhấn mạnh tương ứng với tân ngữ:
It was this book I wanted, not that one. — Cuốn tôi muốn là cuốn này, không phải cuốn kia.
Nhưng nếu who/that làm chủ ngữ của hành động phía sau, hãy giữ nó trong tiếng Anh chuẩn:
It was Hoa who found the keys. — Chính Hoa đã tìm thấy chìa khóa.
Không dùng It was Hoa found the keys làm mẫu viết chuẩn. Tương tự, có thể nói The thing I need is more time — Điều tôi cần là thêm thời gian — nhưng phải giữ that trong The thing that worries me is the cost — Điều khiến tôi lo là chi phí — vì that đứng ở vị trí thực hiện hành động “khiến tôi lo”.
2. Đảo vị trí hai phần trong câu với what
Có thể đưa trọng tâm lên đầu:
- What I need is a quiet room. — Điều tôi cần là một căn phòng yên tĩnh.
- A quiet room is what I need. — Một căn phòng yên tĩnh mới là thứ tôi cần.
Cách thứ hai thuận tiện khi căn phòng đã được nhắc đến và bạn muốn xác nhận đó là giải pháp phù hợp. Đừng đổi what thành that: ở đây what đã mang nghĩa “điều/thứ mà”.
3. Số ít và số nhiều sau mệnh đề với what
Với một điều hoặc một ý, dùng is/was: What matters is your safety. — Điều quan trọng là sự an toàn của bạn.
Khi phần sau là nhiều người hoặc nhiều vật, có thể gặp cả cách chia số ít và số nhiều. Chẳng hạn What we need is more chairs và What we need are more chairs đều được dùng với nghĩa “Điều chúng ta cần là thêm ghế”. Cách chia số nhiều hướng sự chú ý vào những chiếc ghế; cách chia số ít nhìn cả nhu cầu như một ý chung.
Nếu muốn viết thật rõ mà không phải cân nhắc lựa chọn này, có thể đổi thành The things we need are chairs and tables. — Những thứ chúng ta cần là ghế và bàn. Đây không phải lý do để thay It is bằng It are: hai khung câu có cách hoạt động khác nhau.
4. Nhấn mạnh mốc “mãi đến… mới…”
Mẫu It was not until + mốc thời gian + that + câu kể đặc biệt hữu ích với người Việt:
It wasn't until I got home that I noticed the mistake. — Mãi đến khi về nhà tôi mới nhận ra lỗi.
Không đảo did lên trước chủ ngữ sau that. Cần phân biệt với một mẫu khác:
Not until I got home did I notice the mistake. — Mãi đến khi về nhà tôi mới nhận ra lỗi.
Câu thứ hai dùng đảo ngữ, tức đổi trật tự thông thường bằng cách đưa một động từ hỗ trợ như did lên trước chủ ngữ. Câu chẻ với It wasn't until không cần thao tác ấy.
5. Phủ định có thể nhắm vào những điều khác nhau
So sánh:
- It wasn't Lan who cancelled the booking. — Người hủy đặt chỗ không phải là Lan.
- It was Lan who didn't cancel the booking. — Chính Lan là người đã không hủy đặt chỗ.
Câu đầu bác bỏ việc xác định người, không bác bỏ chuyện đặt chỗ đã bị hủy. Câu sau nói Lan không thực hiện hành động hủy. Khi sửa câu hoặc dịch, hãy xem từ phủ định nằm ở đâu và nó phủ định điều gì.
6. Lý do, mục đích và cách diễn đạt rõ ràng
The reason I'm here is to help nêu mục đích: tôi đến để giúp. The reason I'm here is that you asked me to come — Lý do tôi có mặt là bạn đã nhờ tôi đến — nêu nguyên nhân bằng một mệnh đề.
Bạn cũng sẽ nghe kiểu The reason is because …. Không nên khẳng định mọi trường hợp như vậy đều không có trong tiếng Anh thực tế. Tuy nhiên, khi tự viết và muốn câu gọn, rõ, hãy ưu tiên The reason … is that … hoặc bỏ phần “lý do” và dùng một câu trực tiếp với because.
Gợi ý luyện tập
- Một sự việc, ba trọng tâm. Viết câu Lan bought the tickets online yesterday — Lan đã mua vé trên mạng hôm qua. Lần lượt nhấn vào Lan, vé và hôm qua bằng ba câu chẻ. Kiểm tra xem có giữ thừa she hoặc them trong phần sau không.
- Nói từ nhu cầu thật của mình. Hoàn thành ba câu với What I need is …, What worries me is … và All I want is …. Sau đó tự dịch sang tiếng Việt tự nhiên. Nếu cả ba bản dịch đều cứng nhắc giống nhau, hãy xem lại sắc thái nhu cầu, lo lắng và mong muốn tối thiểu.
- Tập đính chính bằng hai cách. Với một hiểu lầm nhỏ như nhầm người gửi thư, hãy viết một câu thường và một câu chẻ, rồi đọc thành tiếng. Chỉ dùng câu chẻ nếu bạn chỉ ra được phần cần đối chiếu; đây là cách tránh lạm dụng cấu trúc khi viết.
Các chủ điểm liên quan
- Kiến thức nền: Mệnh đề quan hệ chỉ nơi chốn, thời gian và sở hữu — ôn cách nối thông tin, vai trò của từ nối và trường hợp có thể lược bỏ từ nối. Kiến thức này giúp bạn hiểu vì sao có câu chẻ được bỏ that, còn có câu phải giữ who/that.