Mệnh đề phân từ trong tiếng Anh
Participle Clauses
Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.
Nắm nhanh
Mệnh đề phân từ dùng dạng như standing, written hoặc having finished để bổ sung thông tin mà không cần một mệnh đề đầy đủ. Dạng -ing thường mang nghĩa chủ động, phân từ quá khứ thường mang nghĩa bị động hoặc trạng thái, còn having + phân từ quá khứ nhấn mạnh việc đã hoàn tất trước việc khác. Với phần phân từ bổ sung hoàn cảnh cho cả câu, chủ thể được hiểu thường phải trùng với chủ ngữ của mệnh đề chính: Having finished work, I went home. — Làm xong việc, tôi về nhà.
Tổng quan
Phân từ là dạng của động từ, tức từ diễn tả hành động hoặc trạng thái, được dùng trong những cấu trúc như working hoặc written. Mệnh đề phân từ là phần câu có phân từ làm trung tâm, thường không nêu riêng người thực hiện và không chia động từ theo thì. Ở trình độ B2, bạn cần nhận ra cấu trúc này trong bài đọc và dùng nó để diễn đạt gọn hơn, chứ không chỉ học một mẹo bỏ vài từ.
Có hai công dụng chính. Thứ nhất, nó bổ nghĩa cho danh từ — từ gọi tên người, vật hoặc sự việc: The man standing there is my father. — Người đàn ông đang đứng đằng kia là bố tôi. Thứ hai, nó bổ sung hoàn cảnh cho một sự việc, chẳng hạn nguyên nhân hoặc thời gian: Not knowing what to do, I waited. — Không biết phải làm gì, tôi đợi.
Tiếng Việt cũng có cách nói gọn như “Đọc xong thư, Lan gọi ngay cho mẹ”. Vì vậy, ý tưởng không xa lạ. Điểm cần học riêng trong tiếng Anh là lựa chọn dạng động từ và xác định chính xác ai làm gì. Không thể thấy tiếng Việt có “đang”, “đã” hay “được” rồi lần lượt thay bằng -ing, having hay phân từ quá khứ.
Cấu tạo và cách dùng
1. Chọn dạng theo nghĩa, không chỉ theo thời gian
Chủ ngữ là thành phần cho biết câu đang nói về ai hoặc điều gì. Chủ động nghĩa là chủ thể thực hiện hành động; bị động nghĩa là chủ thể chịu tác động. Phân từ quá khứ là dạng thường được gọi là cột ba trong bảng động từ: worked, written, seen, done. Nó không phải lúc nào cũng tận cùng bằng -ed.
| Dạng | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|
| working / waiting | Chủ động; hành động hoặc tình huống gắn với sự việc chính |
| written / invited | Bị động hoặc trạng thái do một việc tạo ra |
| being repaired | Quá trình đang diễn ra theo nghĩa bị động |
| having finished | Hành động chủ động đã hoàn tất trước sự việc chính |
| having been repaired | Hành động bị động đã hoàn tất trước sự việc chính |
| not knowing / not having received | Phủ định: không biết / chưa nhận được trước thời điểm đang nói đến |
Tên gọi “hiện tại phân từ” của dạng -ing và “quá khứ phân từ” không có nghĩa chúng tự xác định thời hiện tại hay quá khứ. Thời gian được suy ra từ động từ chính và ngữ cảnh:
- Walking home yesterday, I saw an old friend. — Hôm qua, khi đi bộ về nhà, tôi gặp một người bạn cũ.
- Walking home tomorrow, I’ll stop at the bakery. — Ngày mai, trên đường đi bộ về nhà, tôi sẽ ghé tiệm bánh.
Cả hai đều dùng walking. Không cần đổi phân từ để khớp với “hôm qua” hay “ngày mai”.
2. Bổ nghĩa cho danh từ: người nào, vật nào?
Mệnh đề quan hệ là phần câu thường bắt đầu bằng who, which hoặc that, dùng để nói rõ về một người hay vật. Khi quan hệ về nghĩa phù hợp, có thể thay nó bằng phần phân từ đặt sau danh từ:
- The woman who is carrying a blue bag is our guide. → The woman carrying a blue bag is our guide. — Người phụ nữ đang mang chiếc túi xanh là hướng dẫn viên của chúng tôi.
- The documents that were sent yesterday are confidential. → The documents sent yesterday are confidential. — Những tài liệu được gửi hôm qua là tài liệu mật.
Ở câu thứ nhất, người phụ nữ tự mang túi nên dùng carrying. Ở câu thứ hai, tài liệu được người khác gửi nên dùng sent, không phải sending.
Phần phân từ loại này gắn với danh từ ngay trước nó, không nhất thiết với chủ ngữ của cả câu:
- I spoke to the man waiting outside. — Tôi đã nói chuyện với người đàn ông đang đợi bên ngoài.
Người đợi là người đàn ông, không phải “tôi”. Điều này khác với phần phân từ đặt đầu câu để nêu hoàn cảnh.
Không phải mệnh đề quan hệ nào cũng chuyển máy móc sang phân từ. Chẳng hạn, the person who can approve this nghĩa là “người có thể phê duyệt việc này”; thay bằng the person approving this sẽ thành “người đang phê duyệt việc này”, mất ý khả năng hoặc thẩm quyền. Nếu việc rút gọn làm thay đổi ý, hãy giữ câu đầy đủ.
3. Bổ sung hoàn cảnh: khi nào, vì sao, bằng cách nào?
Mệnh đề trạng ngữ là phần câu giải thích hoàn cảnh của sự việc chính, như thời gian hay nguyên nhân. Mệnh đề phân từ thường thay được phần này khi người đọc dễ hiểu mối liên hệ:
- Because she felt nervous, she checked the address again. → Feeling nervous, she checked the address again. — Vì lo lắng, cô ấy kiểm tra lại địa chỉ.
- While he was waiting for the bus, he read the news. → Waiting for the bus, he read the news. — Trong lúc đợi xe buýt, anh ấy đọc tin tức.
Bản thân -ing không có nghĩa cố định là “vì” hay “trong khi”. Bạn phải đọc cả câu để hiểu. Nếu hai quan hệ đều có thể xảy ra và sự khác biệt quan trọng, giữ because hoặc while sẽ rõ hơn.
Với loại bổ sung hoàn cảnh này, phần phân từ không có chủ ngữ riêng thường lấy chủ ngữ của câu chính làm chủ thể:
- Opening the envelope, Mai noticed a small photograph. — Khi mở phong bì, Mai nhận thấy một tấm ảnh nhỏ.
Mai vừa mở phong bì vừa nhìn thấy tấm ảnh. Đây là phép kiểm tra quan trọng nhất khi tự viết.
4. Dùng phân từ quá khứ cho nghĩa bị động hoặc trạng thái
- Written in plain language, the guide is easy to follow. — Được viết bằng ngôn ngữ dễ hiểu, tài liệu hướng dẫn này rất dễ làm theo.
- Exhausted, she fell asleep. — Quá mệt, cô ấy thiếp đi.
Ở câu đầu, tài liệu được viết nên dùng written. Ở câu sau, exhausted diễn tả trạng thái mệt lả; nó cũng thường được xem như tính từ, tức từ miêu tả đặc điểm hoặc trạng thái. Trong thực tế, ranh giới giữa phân từ và tính từ có thể không sắc nét. Điều người học cần là hiểu đúng nghĩa, thay vì cho rằng mọi dạng phân từ quá khứ đều phải dịch thành “bị”.
5. Dùng dạng hoàn thành khi cần làm rõ trước sau
Dạng hoàn thành ở đây cho biết một việc đã hoàn tất trước mốc của việc chính:
- Having checked the figures, we sent the report. — Sau khi kiểm tra xong các số liệu, chúng tôi gửi báo cáo.
- Having been warned about the traffic, we left early. — Vì đã được báo trước về tình trạng giao thông, chúng tôi khởi hành sớm.
Công thức thứ nhất là having + phân từ quá khứ; công thức thứ hai là having been + phân từ quá khứ cho nghĩa bị động.
Không phải cứ có hai việc nối tiếp là bắt buộc dùng having. Khi thứ tự đã rõ, dạng -ing đơn giản cũng có thể tự nhiên:
- Taking out her phone, she called a taxi. — Cô ấy lấy điện thoại ra rồi gọi taxi.
Dùng having taken out trong tình huống đơn giản này thường làm câu nặng hơn mà không thêm thông tin đáng kể.
6. Phủ định và dấu phẩy
Thông thường đặt not trước phần phân từ:
- Not understanding the question, I asked for an example. — Vì không hiểu câu hỏi, tôi đề nghị cho một ví dụ.
- Not having received a reply, we called the office. — Vì chưa nhận được hồi âm, chúng tôi gọi đến văn phòng.
Phần phân từ nêu hoàn cảnh ở đầu câu thường có dấu phẩy sau nó. Nếu được chèn giữa câu như thông tin bổ sung, thường dùng hai dấu phẩy. Phần phân từ giúp xác định danh từ thì thường không có dấu phẩy:
- The passengers waiting at gate 6 should board now. — Những hành khách đang đợi ở cửa số 6 cần lên máy bay ngay.
- The passengers, having waited for two hours, were getting impatient. — Các hành khách, sau khi đã đợi hai tiếng, bắt đầu mất kiên nhẫn.
Câu đầu xác định nhóm hành khách nào; câu sau bổ sung tình huống cho nhóm hành khách đã được xác định.
Ví dụ trong ngữ cảnh
Những câu dưới đây trải từ cách mô tả người, vật đến cách kể việc trước sau. Khi đọc, hãy xác định chủ thể của phần in đậm trước khi xem ghi chú.
| Câu tiếng Anh | Nghĩa tiếng Việt | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| The man standing there is my father. | Người đàn ông đang đứng đằng kia là bố tôi. | Người đàn ông thực hiện hành động đứng. |
| Please return the books borrowed last week. | Vui lòng trả những cuốn sách đã mượn tuần trước. | Sách là thứ được mượn; dạng bị động. |
| The road being repaired is closed until Friday. | Con đường đang được sửa sẽ đóng đến thứ Sáu. | Nhấn mạnh quá trình sửa đang diễn ra. |
| Exhausted, she fell asleep. | Quá mệt, cô ấy thiếp đi. | Trạng thái của người trong câu chính. |
| Having finished work, I went home. | Làm xong việc, tôi về nhà. | Việc hoàn tất trước lúc về. |
| Not knowing what to do, I waited. | Không biết phải làm gì, tôi đợi. | Dạng phủ định nêu lý do. |
| Looking through the menu, we discussed what to order. | Vừa xem thực đơn, chúng tôi vừa bàn xem nên gọi món gì. | Hai việc diễn ra đồng thời. |
| Surprised by the price, Nam checked the label again. | Ngạc nhiên về mức giá, Nam xem lại nhãn một lần nữa. | Trạng thái dẫn đến hành động sau đó. |
| Having been invited to speak, Linh prepared a short presentation. | Sau khi được mời phát biểu, Linh chuẩn bị một bài trình bày ngắn. | Dạng hoàn thành bị động. |
| Not having saved the file, I lost my changes. | Vì chưa lưu tệp, tôi mất những phần đã chỉnh sửa. | Việc chưa làm dẫn đến hậu quả. |
| The storm damaged the roof, leaving several rooms exposed to the rain. | Cơn bão làm hỏng mái nhà, khiến nhiều phòng bị mưa hắt vào. | Phần cuối nêu kết quả của sự việc trước. |
| While waiting for the train, she called her sister. | Trong lúc đợi tàu, cô ấy gọi cho chị gái. | Giữ từ chỉ thời gian để làm rõ quan hệ. |
Những lỗi thường gặp
1. Để chủ thể của hai phần không khớp
- Sai với ý định “tôi đang đi bộ”: Walking to work, the rain soaked my jacket.
- Sửa: Walking to work, I got caught in the rain. — Khi đi bộ đến chỗ làm, tôi gặp mưa.
Chủ ngữ ngay sau phần mở đầu là the rain, khiến cấu trúc gắn hành động đi bộ với mưa. Tiếng Việt đôi khi cho phép hiểu chủ thể linh hoạt hơn nhờ ngữ cảnh; đừng dựa vào cách suy đoán đó khi viết tiếng Anh. Có thể giữ chủ thể riêng trong câu đầy đủ: While I was walking to work, the rain soaked my jacket. — Khi tôi đi bộ đến chỗ làm, mưa làm ướt sũng áo khoác của tôi.
2. Dùng dạng chủ động cho vật chịu tác động
- Sai: The report writing yesterday contains several errors.
- Sửa: The report written yesterday contains several errors. — Bản báo cáo được viết hôm qua có vài lỗi.
Bản báo cáo không tự viết. Dạng cần dùng là written, phân từ quá khứ của write. Thời điểm “hôm qua” không phải lý do duy nhất để chọn dạng này; quan hệ bị động mới là điểm quyết định.
3. Dùng having với động từ chưa đúng dạng
- Sai: Having finish work, I went home.
- Sửa: Having finished work, I went home. — Làm xong việc, tôi về nhà.
Sau having trong cấu trúc này phải là phân từ quá khứ. Với động từ bất quy tắc, cần nhớ đúng dạng, chẳng hạn having seen, không phải having saw.
4. Nghĩ rằng dạng -ing tự tạo thành một câu hoàn chỉnh
- Chưa thành câu độc lập: Waiting outside the office. — Đang đợi bên ngoài văn phòng.
- Sửa: Waiting outside the office, I checked my messages. — Trong lúc đợi bên ngoài văn phòng, tôi kiểm tra tin nhắn.
Trong văn bản thông thường, phần này cần gắn với một mệnh đề chính. Nếu chỉ muốn nói “Tôi đang đợi bên ngoài văn phòng”, dùng I am waiting outside the office. Dạng -ing có thể xuất hiện riêng trong chú thích ảnh hoặc tin nhắn ngắn, nhưng đó không phải mẫu câu đầy đủ để áp dụng vào bài viết.
5. Xóa mất ý “đã từng” khi rút gọn
- Câu gốc: Students who have completed the course can apply. — Những học viên đã hoàn thành khóa học có thể nộp đơn.
- Không tương đương: Students completing the course can apply. — Những học viên đang hoàn thành khóa học có thể nộp đơn.
- Cách rõ nhất: Giữ nguyên câu gốc nếu điều kiện là phải hoàn thành khóa học trước khi nộp đơn.
Rút gọn không chỉ là xóa who rồi đổi động từ sang -ing. Cần bảo toàn ý về thời gian, khả năng và điều kiện. Một câu dài hơn nhưng đúng ý tốt hơn một câu ngắn gây hiểu sai.
Lưu ý khi sử dụng
Chọn cách viết phù hợp tình huống
Các cụm sau danh từ như people waiting outside — những người đang đợi bên ngoài — rất thông dụng. Ngược lại, phần mở đầu bằng having completed — sau khi đã hoàn tất — thường gặp hơn trong văn viết, báo cáo hoặc lối kể có chuẩn bị. Trong hội thoại thân mật, câu có after hoặc because nhiều khi tự nhiên hơn.
Không nên gom ba, bốn phần phân từ vào một câu chỉ để tránh lặp chủ ngữ. Mục tiêu là giúp người đọc theo dõi dễ hơn. Nếu phải đọc lại mới biết ai làm gì, nên tách câu.
Cẩn thận khi quan hệ logic không rõ
So sánh:
- Feeling tired, I took a break. — Vì thấy mệt, tôi nghỉ một lát.
- Although I felt tired, I kept working. — Dù thấy mệt, tôi vẫn tiếp tục làm việc.
Câu đầu dễ được hiểu là nguyên nhân. Ở câu sau, cần diễn đạt rõ sự đối lập; chỉ đổi phần đầu thành Feeling tired có thể làm mờ quan hệ “mặc dù”. Mệnh đề đầy đủ vẫn là lựa chọn tốt khi liên từ — từ nối các ý — mang thông tin quan trọng.
Mở rộng và cách dùng nâng cao
Giữ từ nối trong cấu trúc rút gọn
Có thể giữ một số từ nối để người đọc không phải tự suy ra hoàn cảnh:
- When asked about the delay, she apologised. — Khi được hỏi về sự chậm trễ, cô ấy xin lỗi.
- Although disappointed, he congratulated the winner. — Dù thất vọng, anh ấy vẫn chúc mừng người chiến thắng.
- If approved, the plan will start in June. — Nếu được phê duyệt, kế hoạch sẽ bắt đầu vào tháng Sáu.
Ở câu cuối, kế hoạch là thứ được phê duyệt. Việc có if không làm mất yêu cầu khớp chủ thể. Không thể tùy ý giữ mọi từ nối rồi bỏ chủ ngữ; nên học các mẫu thực tế với when, while, although, if và kiểm tra nghĩa.
Với before và after, dạng -ing cũng rất hữu ích:
- After checking the address, I booked a taxi. — Sau khi kiểm tra địa chỉ, tôi đặt taxi.
Ở đây after đã chỉ rõ thứ tự, nên thường không cần thêm having.
Phần phân từ ở cuối câu có thể nêu kết quả
- The company opened a second office, creating twenty new jobs. — Công ty mở văn phòng thứ hai, tạo thêm hai mươi việc làm mới.
Việc tạo việc làm là kết quả của cả sự việc mở văn phòng. Vì thế, không nên áp dụng cứng nhắc cách giải thích “hai hành động đồng thời”. Dạng này cũng không có nghĩa một phần cuối bất kỳ đều có thể gắn vào câu: mối quan hệ kết quả phải hợp lý và rõ ràng.
Đặc biệt, không nên dùng -ing chỉ để kể một sự kiện riêng xảy ra muộn hơn nhiều. Khi hai sự kiện chỉ nối tiếp nhau, dùng “rồi” bằng một mệnh đề đầy đủ thường tốt hơn:
- She moved to Da Nang in 2018 and opened a café three years later. — Cô ấy chuyển đến Đà Nẵng năm 2018 và mở một quán cà phê ba năm sau.
Phân biệt being repaired và repaired
- The bridge being repaired is closed. — Cây cầu đang được sửa đã đóng cửa.
- The bridge repaired last month is open again. — Cây cầu được sửa tháng trước đã mở lại.
Being + phân từ quá khứ nhấn mạnh quá trình đang diễn ra. Phân từ quá khứ đơn giản không tự mang nghĩa “đang”; thời điểm và tình trạng cụ thể do ngữ cảnh xác định. Khi cần nhấn mạnh việc sửa đã hoàn tất trước một sự việc khác, có thể dùng having been repaired trong phần nêu hoàn cảnh, nhưng thường không dùng dạng này thay trực tiếp cho một mệnh đề quan hệ sau danh từ.
Trường hợp có chủ thể riêng được nêu rõ
Ở mức nâng cao, bạn có thể gặp cấu trúc tuyệt đối — một phần bổ sung có chủ thể riêng, không lấy chủ ngữ của câu chính:
- Weather permitting, we’ll eat outside. — Nếu thời tiết cho phép, chúng ta sẽ ăn ngoài trời.
- The meeting having ended, everyone left. — Cuộc họp kết thúc rồi, mọi người ra về.
Câu đầu khá quen thuộc; câu sau trang trọng hơn. Đây là cấu trúc riêng với weather hoặc the meeting được nêu rõ, không phải lý do để bỏ qua lỗi lệch chủ thể trong những câu thông thường.
Ngoài ra, một số cụm đã thành cách dẫn lời cố định:
- Generally speaking, this method is reliable. — Nói chung, phương pháp này đáng tin cậy.
Không cần hiểu rằng “phương pháp” đang nói. Hãy nhận diện những cụm cố định này riêng, thay vì dùng chúng làm mẫu để tạo mọi câu mở đầu bằng phân từ.
Gợi ý luyện tập
- Luôn hỏi “ai làm việc này?”. Với mỗi phần phân từ mở đầu câu, gạch chân chủ ngữ của mệnh đề chính và kiểm tra sự khớp nghĩa. Với phần đặt sau danh từ, khoanh danh từ mà nó bổ nghĩa. Cách làm này giúp phân biệt hai kiểu dùng ngay từ đầu.
- Viết hai phiên bản cho cùng một ý. Chọn ba câu có ý “vì”, “trong khi”, “sau khi” trong nhật ký hoặc thư công việc. Viết một bản có chủ ngữ và từ nối đầy đủ, rồi một bản rút gọn. Kiểm tra xem ý về thời gian và nguyên nhân có còn nguyên không; nếu không, giữ bản đầy đủ.
- Luyện theo ba lựa chọn nghĩa. Với mỗi tình huống, xác định chủ động, bị động hay hoàn tất trước, rồi mới chọn dạng. Chẳng hạn, dùng waiting cho người đang đợi, invited cho người được mời, và having finished cho người đã làm xong. Đọc lại cả câu thành tiếng để phát hiện câu quá nặng.
Kiến thức liên quan
- Nền tảng: Thì hiện tại tiếp diễn — giúp bạn quen dạng -ing. Điểm khác là thì tiếp diễn có động từ be chia theo chủ ngữ, còn mệnh đề phân từ thường không tự xác định thì và phải dựa vào câu chính hoặc ngữ cảnh.