Mệnh đề quan hệ với who, which, that trong tiếng Anh
Basic Relative Clauses
Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.
Ghi nhớ nhanh
Mệnh đề quan hệ là phần đứng sau một danh từ để nói rõ đang nhắc đến người hay vật nào: the woman who lives upstairs nghĩa là “người phụ nữ sống ở tầng trên”. Dùng who cho người, which cho vật và that cho cả hai trong mệnh đề xác định, tức phần thông tin giúp nhận diện đối tượng. Loại mệnh đề này không có dấu phẩy; chỉ được bỏ đại từ quan hệ khi nó không làm chủ ngữ, tức không đảm nhiệm vai trò người hoặc vật thực hiện hành động trong mệnh đề đó.
Tổng quan
Giả sử trên bàn có ba chiếc chìa khóa. Khi nói “đưa mình chiếc chìa khóa”, bạn có thể khiến người nghe lúng túng; thêm “màu xanh” hoặc “mà bạn tìm thấy hôm qua” sẽ giúp họ chọn đúng chiếc. Trong tiếng Anh, phần “mà bạn tìm thấy hôm qua” có thể được diễn đạt bằng mệnh đề quan hệ: the key that you found yesterday. Danh từ là từ chỉ người, vật hoặc sự việc; ở đây, danh từ được giải thích thêm là key — “chìa khóa”.
Ở trình độ A2, điều cần nắm trước tiên là cách dùng who, which, that để xác định người hoặc vật. Bạn sẽ gặp cấu trúc này khi mô tả đồng nghiệp, tìm đồ thất lạc, hỏi về sản phẩm hoặc kể về một người quen. Nhờ nó, bạn có thể gộp hai ý có liên quan thành một câu rõ ràng thay vì liên tục lặp lại cùng một danh từ.
Tiếng Việt cũng có những cụm như “người tôi gặp hôm qua”, “cuốn sách mà chị giới thiệu”. Vì thế, ý nghĩa không xa lạ. Điểm cần chú ý là tiếng Anh phân biệt người với vật qua từ nối, có quy tắc về việc bỏ từ nối, và không cho phép lặp thêm đại từ như he hay it vào đúng vị trí mà đại từ quan hệ đã đảm nhiệm.
Cấu tạo và cách dùng
1. Đặt phần giải thích ngay sau danh từ
Mẫu cơ bản là: danh từ + who/which/that + phần thông tin giúp nhận diện.
- The man who lives next door is a doctor. — Người đàn ông sống cạnh nhà là bác sĩ.
- The book which I bought is on the desk. — Cuốn sách tôi đã mua ở trên bàn làm việc.
Trong câu đầu, who lives next door giúp biết đang nói đến người đàn ông nào. Phần is a doctor mới nói điều chính về người ấy. Vì vậy, đừng nhầm một cụm dài với một câu hoàn chỉnh: The man who lives next door chỉ có nghĩa “người đàn ông sống cạnh nhà”; đứng riêng như vậy thường vẫn chưa thành một lời thông báo đầy đủ.
Đặt mệnh đề quan hệ sát danh từ cần giải thích cũng giúp tránh hiểu nhầm. Nếu muốn mô tả chiếc túi chứ không phải người bạn, hãy sắp xếp câu sao cho phần mô tả đứng ngay sau chiếc túi.
2. Chọn từ theo người hay vật
| Đối tượng được nói đến | Từ có thể dùng | Cách hiểu |
|---|---|---|
| Người | who, that | người làm một việc hoặc được ai đó nhắc đến |
| Đồ vật, sự vật | which, that | vật làm một việc hoặc chịu tác động của một việc |
| Động vật, khi mô tả thông thường | which, that | con vật được nhận diện bằng một đặc điểm hoặc hành động |
Ví dụ:
- I need someone who speaks Vietnamese. — Tôi cần một người nói được tiếng Việt.
- This is the car that I want. — Đây là chiếc xe tôi muốn.
- We saw a dog which had a red collar. — Chúng tôi nhìn thấy một con chó đeo vòng cổ màu đỏ.
Trong mệnh đề xác định, who và that đều dùng được cho người; which và that đều dùng được cho vật. Không cần cố tạo ra khác biệt về nghĩa giữa hai cách chọn này. Với thú cưng được coi như một thành viên trong gia đình, người nói cũng có thể dùng who; người mới học chỉ cần nhớ quy tắc thông thường trước.
3. Phân biệt vai trò chủ ngữ và tân ngữ
Đại từ quan hệ là từ như who, which, that, vừa nối phần mô tả với danh từ vừa giữ một vị trí trong phần mô tả ấy. Có hai trường hợp quan trọng.
Làm chủ ngữ: đại từ quan hệ chỉ người hoặc vật thực hiện hành động, hay có trạng thái được nói đến.
- The woman who teaches this class is very patient. — Người phụ nữ dạy lớp này rất kiên nhẫn.
Ai dạy lớp? Chính là người phụ nữ. Who đảm nhiệm vị trí đó, nên sau nó là động từ teaches, không thêm she.
Làm tân ngữ: đại từ quan hệ chỉ người hoặc vật được hành động hướng đến. Tân ngữ có thể hiểu đơn giản là “ai hoặc cái gì được gặp, mua, gọi, giúp…”.
- The woman who I met yesterday teaches this class. — Người phụ nữ tôi gặp hôm qua dạy lớp này.
Ai gặp? I — tôi. Tôi gặp ai? Người phụ nữ. Ở đây, who là tân ngữ, còn I là chủ ngữ trong phần mô tả.
| Cụm tiếng Anh | Nghĩa tiếng Việt | Vai trò của từ nối |
|---|---|---|
| the phone that rings every morning | chiếc điện thoại reo mỗi sáng | Chủ ngữ: điện thoại reo |
| the phone that I use for work | chiếc điện thoại tôi dùng cho công việc | Tân ngữ: tôi dùng điện thoại |
| people who work hard | những người làm việc chăm chỉ | Chủ ngữ: những người ấy làm việc |
| people who we work with | những người chúng tôi làm việc cùng | Từ chỉ người đi với phần có giới từ ở cuối |
Giới từ là từ diễn tả quan hệ như “với”, “cho”, “trong”; trong ví dụ cuối, with có nghĩa là “với”.
4. Khi nào được bỏ who, which, that?
Trong mệnh đề quan hệ xác định, bạn có thể bỏ đại từ quan hệ khi nó làm tân ngữ hoặc là thành phần đi với một giới từ được giữ ở cuối. Không được bỏ nó nếu nó làm chủ ngữ.
- The book that I bought is expensive. → The book I bought is expensive. — Cuốn sách tôi mua đắt tiền. Cả hai đều đúng.
- The person who I spoke to was helpful. → The person I spoke to was helpful. — Người tôi nói chuyện cùng rất nhiệt tình. Cả hai đều đúng.
- The bus that goes to the airport is late. — Xe buýt đi sân bay đến muộn. Không được bỏ that vì chính chiếc xe “đi sân bay”.
Mẹo kiểm tra: nếu sau từ nối đã có một người hoặc vật khác làm chủ ngữ, hãy xem từ nối có đang giữ vị trí tân ngữ hay không. Đừng chỉ nhìn xem ngay sau nó có đại từ hay không; quan trọng là vai trò trong cả mệnh đề.
5. Động từ theo danh từ được mô tả
Khi đại từ quan hệ làm chủ ngữ, động từ theo số ít hoặc số nhiều của danh từ mà nó thay thế:
- a student who needs help — một học viên cần giúp đỡ;
- students who need help — những học viên cần giúp đỡ.
Bản thân who, which, that không đổi dạng theo số lượng. Thì của động từ, tức dạng diễn tả thời điểm của hành động, được chọn theo điều bạn muốn nói: the person who called yesterday là “người đã gọi hôm qua”, không phải lúc nào cũng dùng hiện tại.
Ví dụ trong tình huống thực tế
Các câu sau dùng trong giao tiếp hằng ngày. Hãy đọc phần mô tả như câu trả lời cho câu hỏi “người nào?” hoặc “vật nào?”.
| Tiếng Anh | Tiếng Việt | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| The man who lives next door is a doctor. | Người đàn ông sống cạnh nhà là bác sĩ. | Từ nối chỉ người và làm chủ ngữ |
| People who work hard often make progress. | Những người làm việc chăm chỉ thường tiến bộ. | Danh từ số nhiều đi với động từ số nhiều |
| Do you know the woman who runs this café? | Bạn có biết người phụ nữ điều hành quán cà phê này không? | Mệnh đề quan hệ nằm trong một câu hỏi |
| The book which I bought is about gardening. | Cuốn sách tôi mua viết về việc làm vườn. | Từ nối chỉ vật, có thể lược bỏ |
| This is the car that I want. | Đây là chiếc xe tôi muốn. | Từ nối làm tân ngữ |
| I need a bag that fits under the seat. | Tôi cần một chiếc túi để vừa dưới ghế. | Từ nối làm chủ ngữ, không được bỏ |
| The colleague that helped me has gone home. | Người đồng nghiệp đã giúp tôi về nhà rồi. | Có thể dùng từ nối này cho người |
| The keys that were on the shelf are missing. | Những chiếc chìa khóa lúc nãy ở trên kệ đã biến mất. | Số nhiều trong cả hai phần của câu |
| The restaurant we tried last night was crowded. | Nhà hàng chúng tôi ăn thử tối qua rất đông khách. | Đã lược bỏ đại từ quan hệ |
| Is this the charger you were looking for? | Đây có phải bộ sạc bạn đang tìm không? | Giữ giới từ ở cuối phần mô tả |
| I thanked the nurse who looked after my father. | Tôi cảm ơn người y tá đã chăm sóc bố tôi. | Thông tin giúp nhận diện người được cảm ơn |
| The email which arrived this morning contains the address. | Thư điện tử đến sáng nay có ghi địa chỉ. | Từ nối làm chủ ngữ dù nói về vật |
Những lỗi thường gặp
1. Dùng which cho người
- Sai: The woman which called is my manager.
- Đúng: The woman who called is my manager.
- Nghĩa: Người phụ nữ vừa gọi là quản lý của tôi.
Trong cách dùng thông thường, chọn who cho người; trong mệnh đề xác định này, that cũng đúng.
2. Lặp thêm chủ ngữ
- Sai: The man who he lives upstairs is friendly.
- Đúng: The man who lives upstairs is friendly.
- Nghĩa: Người đàn ông sống ở tầng trên rất thân thiện.
Who đã thay cho người đàn ông ở vị trí chủ ngữ. Thêm he khiến cùng một vị trí bị diễn đạt hai lần.
3. Lặp thêm tân ngữ
- Sai: The book that I bought it is useful.
- Đúng: The book that I bought is useful.
- Nghĩa: Cuốn sách tôi mua rất hữu ích.
That đã thay cho cuốn sách ở vị trí thứ được mua. Không thêm it. Cũng có thể nói The book I bought is useful. — nghĩa không đổi.
4. Bỏ đại từ quan hệ làm chủ ngữ
- Sai: I need a phone works well.
- Đúng: I need a phone that works well.
- Nghĩa: Tôi cần một chiếc điện thoại hoạt động tốt.
Điện thoại là thứ hoạt động, nên that làm chủ ngữ của works. Tiếng Việt nói tự nhiên “điện thoại hoạt động tốt”, không cần “mà”; không thể áp dụng thẳng thói quen ấy vào câu tiếng Anh này.
5. Thêm dấu phẩy khi đang chọn ra một nhóm
- Không đúng với ý định chọn một nhóm: Students, who need help, can stay after class.
- Đúng với ý định ấy: Students who need help can stay after class.
- Nghĩa muốn nói: Những học viên cần giúp đỡ có thể ở lại sau buổi học.
Không có dấu phẩy thì chỉ nhóm cần giúp đỡ được nhắc đến. Dấu phẩy làm phần mô tả thành thông tin bổ sung và có thể khiến người đọc hiểu rằng tất cả học viên trong nhóm đang nói tới đều cần giúp đỡ.
6. Quên giới từ cần có
- Sai: The person I spoke was very kind.
- Đúng: The person I spoke to was very kind.
- Nghĩa: Người tôi nói chuyện cùng rất tốt bụng.
Cụm cần dùng là speak to someone — nói chuyện với ai. Bỏ đại từ quan hệ không có nghĩa là được bỏ luôn to.
Lưu ý khi nói và viết
Trong hội thoại, việc bỏ đại từ quan hệ làm tân ngữ rất phổ biến: the jacket I bought — “chiếc áo khoác tôi mua”. Cách này tự nhiên, không phải lỗi hay cách nói cẩu thả. Khi mới học, bạn có thể giữ đại từ để dễ nhìn cấu trúc; sau đó tập nhận ra cả hai dạng.
Với vật trong mệnh đề xác định, which và that đều đúng trong tiếng Anh chuẩn. Một số quy chuẩn biên tập, đặc biệt ở Mỹ, ưu tiên that cho mệnh đề xác định và dành which cho thông tin bổ sung có dấu phẩy. Đây là lựa chọn biên tập, không có nghĩa mọi mệnh đề xác định dùng which đều sai; cách này rất quen thuộc trong tiếng Anh Anh.
Đừng dịch who thành “ai” hay which thành “cái nào” trong mọi câu. Trong câu hỏi, chúng có thể mang những nghĩa đó; còn ở đây, chúng nối danh từ với phần mô tả. Khi dịch sang tiếng Việt, có lúc dùng “mà”, có lúc bỏ hẳn từ nối mới tự nhiên.
Mở rộng: những điểm sẽ gặp ở trình độ cao hơn
Phần này giúp bạn đọc và viết chính xác hơn về sau. Nếu mới bắt đầu, hãy ưu tiên ba việc: chọn đúng người hoặc vật, nhận ra chủ ngữ và tân ngữ, rồi kiểm tra có được bỏ từ nối hay không.
Thông tin xác định và thông tin bổ sung
Mệnh đề quan hệ không xác định là phần chỉ bổ sung thông tin về đối tượng người nghe đã biết là ai hoặc cái gì. Nó được ngăn bằng dấu phẩy trong văn viết.
- My sister who lives in Da Nang is visiting us. — Người chị sống ở Đà Nẵng của tôi sắp đến thăm chúng tôi. Phần mô tả giúp phân biệt người chị này với người chị hoặc em gái khác.
- My sister, who lives in Da Nang, is visiting us. — Chị tôi, hiện sống ở Đà Nẵng, sắp đến thăm chúng tôi. Người chị đã được xác định; nơi ở chỉ là thông tin thêm.
Trong loại có dấu phẩy, dùng who cho người, which cho vật; không dùng that và không bỏ đại từ quan hệ, kể cả khi nó làm tân ngữ.
- This laptop, which I bought last year, still works well. — Chiếc máy tính xách tay này, tôi mua năm ngoái, vẫn hoạt động tốt.
Đừng dựa vào độ dài để quyết định dấu phẩy. Hãy hỏi: phần mô tả đang chọn ra đối tượng nào, hay chỉ kể thêm về đối tượng đã rõ?
Whom và vị trí của giới từ
Whom là dạng trang trọng dùng cho người khi người ấy không làm chủ ngữ, mà là tân ngữ của động từ hoặc đi sau giới từ.
- The person whom I contacted was helpful. — Người tôi liên hệ rất nhiệt tình.
- The person to whom I spoke was helpful. — Người tôi nói chuyện cùng rất nhiệt tình.
Trong giao tiếp thường ngày, the person who I spoke to hoặc the person I spoke to — “người tôi nói chuyện cùng” — thường tự nhiên hơn. Khi đưa giới từ lên trước đại từ quan hệ, dùng whom cho người hoặc which cho vật, không dùng that.
- The chair on which I was sitting was uncomfortable. — Chiếc ghế tôi đang ngồi không thoải mái.
- The chair that I was sitting on was uncomfortable. — Cùng nghĩa, cách sắp xếp nhẹ nhàng hơn trong giao tiếp.
Which có thể nói về cả một sự việc
Đôi khi which không thay cho một danh từ riêng lẻ mà nói về cả ý vừa được nêu:
- The train was cancelled, which made us late. — Chuyến tàu bị hủy, khiến chúng tôi đến muộn.
Điều khiến chúng tôi muộn là cả sự việc “chuyến tàu bị hủy”. Cách dùng này có dấu phẩy và không thay which bằng that.
Một số trường hợp thường ưu tiên that
Sau những từ mang nghĩa “mọi thứ”, “không gì”, hoặc cấu trúc chọn thứ duy nhất, thứ tốt nhất, that thường là lựa chọn tự nhiên:
- Everything that I need is in this bag. — Mọi thứ tôi cần đều ở trong chiếc túi này.
- This is the best meal that I have had this week. — Đây là bữa ăn ngon nhất tôi được ăn trong tuần này.
Trong cả hai ví dụ, that làm tân ngữ nên có thể bỏ. Hãy coi đây là xu hướng dùng từ hữu ích, không biến nó thành quy tắc rằng cứ gặp cấu trúc tương tự thì mọi lựa chọn khác đều sai.
Không phải lúc nào cũng cần một mệnh đề đầy đủ
Về sau, bạn sẽ gặp dạng rút gọn như the people waiting outside — “những người đang chờ bên ngoài”, tương ứng với the people who are waiting outside. Đây không phải việc tùy ý xóa mỗi who: cấu trúc động từ cũng đã thay đổi. Khi chưa học dạng rút gọn, cứ dùng mệnh đề đầy đủ để tránh nhầm với việc bỏ đại từ làm tân ngữ.
Với nơi chốn, thời gian và quan hệ sở hữu, tiếng Anh còn có where, when, whose. Tuy nhiên, không phải cứ thấy danh từ chỉ nơi chốn là dùng where: the hotel that we booked — “khách sạn chúng tôi đã đặt” — dùng that vì khách sạn là thứ được đặt.
Gợi ý luyện tập
- Ghép hai câu về đồ vật hoặc người quanh bạn. Bắt đầu với I have a colleague. She speaks Japanese. — “Tôi có một đồng nghiệp. Cô ấy nói tiếng Nhật.” Ghép thành I have a colleague who speaks Japanese. — “Tôi có một đồng nghiệp nói tiếng Nhật.” Gạch bỏ phần lặp lại trước khi ghép.
- Luyện từng cặp chỉ khác vai trò. So sánh the person who called me — “người đã gọi cho tôi” với the person who I called — “người tôi đã gọi”. Tự hỏi ai gọi ai, rồi thử bỏ who. Chỉ cụm thứ hai cho phép bỏ.
- Đọc lại dấu phẩy và các từ bị lặp. Với mỗi câu tự viết, xác định phần mô tả có giúp chọn đúng người hoặc vật không. Sau đó tìm xem mình có viết thừa he, she, it, them hay quên giới từ ở cuối không. Đây là bước kiểm tra ngắn nhưng sửa được nhiều lỗi hơn việc chỉ học thuộc ba từ nối.
Các chủ điểm liên quan
- Nên ôn trước: Đại từ làm chủ ngữ — giúp nhận ra ai thực hiện hành động và vì sao không thêm một chủ ngữ nữa sau đại từ quan hệ.
- Học tiếp: Mệnh đề quan hệ với where, when, whose — mở rộng sang nơi chốn, thời gian và quan hệ sở hữu.