B1

İngilizcede Olasılık ve Çıkarım Kipleri

Possibility Modals

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İngilizce dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İngilizcede may, might ve could bir durumun mümkün olduğunu, fakat kesin bilinmediğini gösterir: She might come tomorrow. — Yarın gelebilir. Eldeki belirtilerden güçlü bir sonuç çıkarırken must, bir ihtimali dışlarken can't kullanılır: He must be tired. — Çok yorgun olmalı; She can't be 50. — Elli yaşında olamaz. Bu anlamlarda must zorunluluk, can't ise beceri eksikliği bildirmez; konuşanın ne kadar emin olduğunu gösterir.

Genel bakış

Bir arkadaşınız telefona cevap vermiyor. Toplantıda olabilir, telefonu sessizde olabilir ya da uyuyor olabilir. Bunların hiçbirini görmediğiniz için kesin bir bilgi vermiyorsunuz; ihtimalleri sıralıyorsunuz. İngilizcede bu tür cümleleri kurmak için kullanılan kip yardımcı fiilleri (asıl fiile olasılık, zorunluluk gibi anlamlar katan sözcükler), günlük konuşmanın önemli bir parçasıdır.

B1 düzeyinde asıl amaç, yalnızca hangi sözcüğün kullanılacağını değil, hangi düşüncenin anlatıldığını ayırt etmektir. Olasılık, bir açıklamanın doğru çıkabileceğini söylemektir. Çıkarım, bildiklerimizden hareketle bir sonuca varmaktır. Anahtarı masada görünce birinin evde olduğunu düşünmek çıkarımdır; nerede olduğunu bilmeden “Evde olabilir” demek ise açık bir ihtimal sunar.

Türkçedeki “-ebilir”, “olmalı”, “olamaz” biçimleri burada iyi bir başlangıç sağlar. Ancak her zaman bire bir karşılık vermezler. “Yüzebilir” hem yüzme becerisi hem de bir ihtimal anlatabilir. Benzer biçimde “Gitmeli” bir tavsiye ya da gereklilik olabilirken “Gitmiş olmalı” eldeki bilgilere dayalı bir tahmindir. İngilizcede de sözcüğü tek başına değil, cümlenin bağlamıyla birlikte değerlendirmek gerekir.

Yapı ve temel kurallar

Yardımcı fiilden sonra yalın fiil gelir

Temel sıra şöyledir: özne + kip yardımcı fiili + yalın fiil. Özne, hakkında konuştuğumuz kişi veya şeydir. Yalın fiil ise fiilin to veya çekim eki almayan temel biçimidir: be, come, know, work gibi.

Bu yardımcı fiiller kişiye göre değişmez. Özne he veya she olsa da yardımcı fiile ya da ardından gelen fiile -s eklenmez. Araya to da gelmez.

İngilizce yapı Türkçe karşılığı Yapının özelliği
I may come. Gelebilirim. Konuşan kişi için açık ihtimal.
She might come. Gelebilir. Kişi değişse de fiil değişmez.
They could be at home. Evde olabilirler. Durum bildiren ifadede de yalın be kullanılır.
He must know the answer. Cevabı biliyor olmalı. Bir bilgiye dayalı güçlü çıkarım.
You can't be serious. Ciddi olamazsın. Söylenene inanmakta zorlanma.

Türkçede “Evde olabilir” cümlesinde ayrı bir “olmak” biçimini fark etmek kolaydır. İngilizcede de at home, tired, true gibi ifadelerin önünde be gerekir: It could be true. — Doğru olabilir. It could true eksik bir yapıdır.

May, might ve could: mümkün ama kesin değil

Üçü de şu an veya gelecek hakkında ihtimal bildirebilir:

  • Ece may be at the office. — Ece ofiste olabilir.
  • Ece might be at the office. — Ece ofiste olabilir.
  • Ece could be at the office. — Ece ofiste olabilir.

Bu cümleler, konuşanın Ece'nin nerede olduğunu kesin bilmediğini gösterir. May çoğu zaman tarafsız bir ihtimal sunar. Might daha çekingen veya temkinli duyulabilir. Could, özellikle birkaç olası açıklamadan birini önerirken doğaldır. Bununla birlikte, bu farklar katı değildir; aynı durumda üçü de uygun olabilir.

Bu sözcüklere sabit yüzdeler vermek yanıltıcıdır. May her zaman might'tan daha yüksek olasılık anlatmaz. Ses tonu, konuşanın elindeki bilgi ve cümlenin devamı çoğu zaman sözcük seçiminden daha belirleyicidir.

Might ve could biçimlerini burada otomatik olarak geçmiş zaman diye okumayın. She might come tomorrow. — Yarın gelebilir, cümlesi gelecekle ilgilidir. Zamanı çoğunlukla now — şimdi, tonight — bu akşam, tomorrow — yarın gibi ifadeler belirler.

Must: belirtilere dayalı güçlü çıkarım

Must, gördüğünüz veya bildiğiniz şeylerin bir açıklamayı çok güçlü biçimde desteklediğini anlatabilir:

He has worked twelve hours today. He must be tired. — Bugün on iki saat çalıştı. Çok yorgun olmalı.

Burada kimse ona yorulma zorunluluğu getirmiyor. Konuşan kişi çalışma süresinden sonuç çıkarıyor. Bu kullanım, Türkçedeki “Herhâlde çok yorgundur” veya “Çok yorgun olmalı” anlamına yakındır.

Aynı sözcüğün iki anlamını karşılaştırın:

  • You must wear a helmet. — Kask takmak zorundasın. Bir kural veya zorunluluk var.
  • You must be cold in that thin jacket. — O ince ceketle üşüyor olmalısın. Görünüşten çıkarım yapılıyor.

Çıkarım bildiren must, konuşanın güçlü inancıdır; kanıtlanmış, tartışılmaz bir gerçek olduğu anlamına gelmez. Konuşan kişi yanılıyor olabilir.

Can't: bu açıklama doğru olamaz

Can't, eldeki bilgiyle bağdaşmayan bir ihtimali dışlamak için kullanılır:

Deniz can't be in London. I saw him in Ankara an hour ago. — Deniz Londra'da olamaz. Bir saat önce onu Ankara'da gördüm.

Türkçedeki “olamaz” burada oldukça iyi bir karşılıktır. Cümle, Deniz'in Londra'ya gitme becerisini değil, şu anda orada bulunmasının mümkün görünmediğini anlatır. Tam biçimi cannot şeklinde, tek sözcük olarak yazılır.

Konuşanın tutumunu şu şekilde özetleyebilirsiniz:

Örnek Türkçe karşılığı Konuşanın değerlendirmesi
She must be at home. Evde olmalı. Belirtiler bunu güçlü biçimde destekliyor.
She may / might / could be at home. Evde olabilir. Bu ihtimal açık; kesin bilgi yok.
She can't be at home. Evde olamaz. Eldeki bilgi bu ihtimali dışlıyor.

Bu bir matematik cetveli değildir. Özellikle ortadaki üç seçenek arasında her bağlamda geçerli bir kesinlik sıralaması yoktur.

Olumsuzlukta anlam farkı

May not ve might not, bir şeyin gerçekleşmemesi veya doğru olmaması ihtimalini bildirir:

  • She might not come tomorrow. — Yarın gelmeyebilir.
  • The shop may not be open yet. — Dükkân henüz açılmamış olabilir.

Buna karşılık can't, yalnızca “belki değil” demek değildir; söz konusu açıklamayı reddeder:

  • She might not be the manager. — Müdür o olmayabilir; emin değilim.
  • She can't be the manager. — Müdür o olamaz; bunu dışlayan bir nedenim var.

Could not / couldn't, çoğu günlük çıkarım bağlamında “olması mümkün değil” anlamına gelir; yalnızca “olmayabilir” demek istiyorsanız might not daha açık bir seçimdir. Daha ileri olumsuzluk ayrıntıları aşağıda ele alınıyor.

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde asıl ipucu, yardımcı fiilden önce veya sonra gelen bilgidir. Önce durumu okuyup konuşanın neden emin olduğunu ya da neden emin olamadığını düşünün.

İngilizce Türkçe Açıklama
She might come tomorrow. Yarın gelebilir. Plan henüz kesinleşmemiş.
It could be true. Let's check. Doğru olabilir. Kontrol edelim. Bir iddia ihtimal olarak kabul ediliyor.
He has been on his feet all day. He must be tired. Bütün gün ayaktaydı. Çok yorgun olmalı. Bilinen durumdan güçlü sonuç çıkarılıyor.
She can't be 50. Her daughter is 45. Elli yaşında olamaz. Kızı kırk beş yaşında. Verilen yaşlar normal koşullarda birbiriyle bağdaşmıyor.
Take an umbrella. It may rain later. Şemsiye al. İlerleyen saatlerde yağmur yağabilir. Geleceğe yönelik açık ihtimal.
The pharmacy might still be open. Eczane hâlâ açık olabilir. Şimdiki durum kesin bilinmiyor.
I can't find my wallet. It could be in the car. Cüzdanımı bulamıyorum. Arabada olabilir. Olası yerlerden biri öneriliyor.
The train might not arrive on time. Tren zamanında gelmeyebilir. Gecikme ihtimali var, kesinlik yok.
That must be your brother. You look so alike. Kardeşin o olmalı. Birbirinize çok benziyorsunuz. Benzerlikten kimlik çıkarımı yapılıyor.
This can't be the right address. There is no building here. Doğru adres burası olamaz. Burada bina yok. Gözlem, verilen adresi şüpheli kılıyor.
Don't call now. They may be having dinner. Şimdi arama. Akşam yemeği yiyor olabilirler. Şu anda sürmekte olan bir eylem mümkün görülüyor.
We could miss the last bus if we leave late. Geç çıkarsak son otobüsü kaçırabiliriz. Belirli bir koşula bağlı gelecek ihtimali.

Sık yapılan hatalar

1. Yardımcı fiilden sonra to veya kişi eki kullanmak

  • Yanlış: She might to come tomorrow. / She might comes tomorrow.
  • Doğru: She might come tomorrow. — Yarın gelebilir.
  • Neden: Kip yardımcı fiilinden sonra yalın fiil gelir. Türkçedeki kişi ve zaman eklerini İngilizcede ikinci fiile taşımayın.

2. Sıfatın önündeki be fiilini unutmak

  • Yanlış: He must tired.
  • Doğru: He must be tired. — Yorgun olmalı.
  • Neden: Sıfat, bir kişinin veya şeyin özelliğini bildiren sözcüktür; burada tired, “yorgun” demektir. İngilizcede yardımcı fiili doğrudan sıfata bağlayamazsınız; araya be gelir.

3. Mustn't ile olumsuz çıkarım yapmaya çalışmak

  • Yanlış anlam seçimi: This mustn't be the right key. — “Doğru anahtar bu olamaz” demek isterken.
  • Doğru: This can't be the right key. — Doğru anahtar bu olamaz.
  • Neden: B1 düzeyinde güvenilir karşıtlık must be / can't be şeklindedir. Mustn't temel kullanımında yasak bildirir: You mustn't park here. — Buraya park etmemelisin; park etmek yasak. Olumsuz çıkarımda görülebilen daha sınırlı kullanımlarını temel kural yerine koymayın.

4. Might biçimini zorunlu olarak geçmiş zaman sanmak

  • Yanlış çeviri: It might rain tomorrow. → “Yarın yağmur yağabilirdi.”
  • Doğru çeviri: It might rain tomorrow. → “Yarın yağmur yağabilir.”
  • Neden: Burada might geçmiş zamanı değil, geleceğe ilişkin belirsizliği gösterir. Cümledeki tomorrow zamanın yarın olduğunu açıkça belirtir.

5. Her türlü olasılıkta can kullanmak

  • Yanlış anlam seçimi: She can be at home now. — Tek seferlik “Şu anda evde olabilir” tahmini için.
  • Doğru: She may be at home now. — Şu anda evde olabilir.
  • Neden: Olumlu can, daha çok genel olarak mümkün olan veya zaman zaman görülen durumları anlatır. Belirli bir kişinin şu an nerede olduğunu tahmin ederken may, might, could daha uygundur. Buna karşılık olumsuz ve soru biçimlerinde can't ve can çıkarım için kullanılabilir.

6. Gelmeyebilir ile gelemez anlamlarını karıştırmak

  • Yanlış anlam seçimi: She can't come tomorrow. — Yalnızca “Yarın gelmeyebilir” demek isterken.
  • Doğru: She might not come tomorrow. — Yarın gelmeyebilir.
  • Neden: İlk cümle genellikle bir engel nedeniyle gelemeyeceğini bildirir. İkinci cümle, gelip gelmeyeceğinin belli olmadığını söyler. Türkçedeki olumsuzluk yerinin değişmesi burada da anlamı değiştirir.

Kullanım notları

Günlük dil ve daha resmî anlatım

Üç olasılık biçimi de konuşmada ve yazıda kullanılır. May, özellikle duyuru ve bilgilendirme metinlerinde sık görülür: Delivery may take up to five days. — Teslimat beş güne kadar sürebilir. Might gündelik konuşmada temkinli tahminler için çok doğaldır. Could ise “Bir açıklama da şu olabilir” derken kullanışlıdır: It could be a problem with the battery. — Sorun bataryadan kaynaklanıyor olabilir.

Bunları “biri yalnızca resmî, diğeri yalnızca günlük” diye ayırmayın. Ayrıca bir sorun anlatırken could, hem ihtimal hem öneri sunabilir. We could take a taxi. — Taksiye binebiliriz, cümlesi çoğu bağlamda geleceğe dair tahminden çok bir seçenek önerir.

Soru sorarken hangi biçim doğal?

Bir açıklamanın mümkün olup olmadığını sorgulamak için could ve can sık kullanılır:

  • Could this be the wrong platform? — Yanlış peronda olabilir miyiz?
  • Can that really be true? — Bu gerçekten doğru olabilir mi?

Might ile soru da mümkündür, ancak çoğu günlük durumda daha ölçülü veya resmî duyulur: Might there be another explanation? — Başka bir açıklama olabilir mi? Soru oluştururken bu yardımcı fiillerin önüne do getirilmez.

May I…? biçimi ise çoğunlukla izin istemektir: May I sit here? — Buraya oturabilir miyim? Bu nedenle Türkçedeki her “olabilir mi?” sorusunu may ile başlatmak doğru sonuç vermez.

Türkçedeki -malı eki her zaman must değildir

“Daha çok dinlenmelisin” cümlesi çoğu zaman tavsiyedir; İngilizcede should uygun olabilir. “Bu kadar çalıştıktan sonra yorgun olmalısın” ise çıkarımdır ve must ile doğaldır. Çeviri yaparken eki değil, cümlenin işlevini sorun: Birine ne yapacağını mı söylüyorum, yoksa gördüklerimden ne sonuç çıkardığımı mı anlatıyorum?

İleri kullanım ve ince ayrımlar

Genel olasılık ile belirli bir ihtimal

Can, bir şeyin genel olarak mümkün olduğunu anlatabilir:

Istanbul can be very crowded in summer. — İstanbul yazın çok kalabalık olabiliyor.

Bu, her yaz günü için verilmiş bir tahmin değil, zaman zaman karşılaşılan bir durumdur. Belirli bir gün için tahmin yaparsanız may, might, could kullanırsınız:

The ferry might be crowded this evening. — Vapur bu akşam kalabalık olabilir.

Türkçede ikisini de “olabilir” diye söyleyebildiğimiz için bu ayrım kolayca gözden kaçar. Kendinize “Genel bir özellikten mi, şu ana veya belirli bir zamana ait bir ihtimalden mi söz ediyorum?” diye sorun.

Şu anda sürmekte olan eylemler

Bir eylemin şimdi devam ediyor olabileceğini anlatmak için kip yardımcı fiili + be + -ing yapısı kullanılır. Buradaki -ing biçimi, eylemi sürerken gösterir:

  • She might be driving. — Araba kullanıyor olabilir.
  • They must be waiting outside. — Dışarıda bekliyor olmalılar.
  • He can't be sleeping. I can hear him talking. — Uyuyor olamaz. Konuştuğunu duyabiliyorum.

Karşılaştırın: She might work from home. — Evden çalışıyor olabilir, genel çalışma düzeniyle ilgili olabilir. She might be working from home today. — Bugün evden çalışıyor olabilir, o güne ve devam eden çalışmaya odaklanır.

Geçmişe ilişkin çıkarım

Geçmişte ne olmuş olabileceğini anlatmak için yalnızca yardımcı fiili değiştirmek yetmez. Kip yardımcı fiili + have + fiilin üçüncü biçimi kullanılır. Üçüncü biçim, örneğin go–went–gone dizisindeki gone veya leave–left–left dizisindeki left biçimidir.

  • She might have left early. — Erken ayrılmış olabilir.
  • He must have forgotten the appointment. — Randevuyu unutmuş olmalı.
  • They can't have arrived yet. — Henüz varmış olamazlar.

Bu yapılar B2 düzeyinde ayrıntılandırılır. Şimdilik temel farkı görün: She might leave early. — Erken ayrılabilir; She might have left early. — Erken ayrılmış olabilir. Ayrıca could have her zaman yalnızca belirsiz geçmiş anlatmaz; gerçekleşmeyen bir fırsatı da ifade edebilir. Bu nedenle geçmiş yapıları ayrı çalışmak yararlıdır.

Couldn't ve must not neden dikkat ister?

Couldn't, güncel bir çıkarımda can't gibi bir ihtimali güçlü biçimde reddedebilir: That couldn't be the price. It's far too high. — Fiyat bu olamaz. Çok fazla. Fakat koşullu bağlamlarda could not, bir şeyin gerçekleşmeme ihtimalini de anlatabilir: If we delay, the deal could fail, or it could not happen at all. — Gecikirsek anlaşma başarısız olabilir ya da hiç gerçekleşmeyebilir. Belirsiz bir olumsuz tahmin kurarken might not genellikle daha kolay anlaşılır.

Must not da bazı bağlamlarda olumsuz çıkarım olarak görülür: She must not know about the change. — Değişiklikten haberi yok herhâlde. Bu kullanım, özellikle Amerikan İngilizcesinde karşınıza çıkabilir; aynı yapı başka bir cümlede yasak bildirebilir. Kendi cümlelerinizi kurarken temel must be / can't be karşıtlığını kullanmak, ardından bu daha ince ayrımları bağlam içinde tanımak iyi bir öğrenme sırasıdır.

Beklenti ile güçlü çıkarım aynı değildir

Should, bir plana veya normal işleyişe göre beklenen şeyi anlatabilir:

The parcel should arrive tomorrow. — Paket yarın gelmeli; normalde yarın gelmesi bekleniyor.

Bu cümle, birine emir vermediği gibi paketin gelişinden kesin emin olunduğunu da söylemez. Must ise çoğunlukla güçlü kanıttan sonuç çıkarır: The parcel must be here. The tracking page says it was delivered. — Paket burada olmalı. Takip sayfasında teslim edildiği yazıyor. Must'ı her gelecek tahmininde kullanmayın; geleceğe dair bir ihtimal anlatırken may, might, could, normal beklenti anlatırken should çoğu zaman daha uygundur.

Çalışma önerileri

  1. Aynı durum için üç ayrı tutum yazın. Bir arkadaşınızın nerede olduğunu düşünün: She might be at home. — Evde olabilir; She must be at home. — Evde olmalı; She can't be at home. — Evde olamaz. Her cümlenin yanına bu seçimi haklı çıkaran bir bilgi ekleyin. Böylece yalnızca kalıbı değil, düşünme biçimini de çalışırsınız.
  2. Türkçe olumsuz çiftleri karşılaştırın. “Toplantı iptal olmayabilir” ile “Toplantı iptal olamaz” aynı şey değildir. Bunları The meeting might not be cancelled. — Toplantı iptal olmayabilir ve The meeting can't be cancelled. — Toplantı iptal olamaz şeklinde ayırın. İkinci cümlenin bağlama göre güçlü çıkarım veya iptali engelleyen bir durum anlatabileceğine dikkat edin.
  3. Duyduğunuz tahminlerde dayanağı arayın. Bir dizi veya söyleşide must, might, can't geçtiğinde önce “Hangi bilgiye dayanıyor?” diye düşünün. Sonra cümleyi daha az ya da daha çok emin olacak şekilde yeniden kurun. Örneğin “yorgun olmalı” ifadesini “yorgun olabilir” yapınca konuşanın elindeki kanıtın nasıl zayıfladığını fark edin.

İlgili konular

Ön koşul

İngilizcede should ve must kullanımıA2

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer B1 kavramları