İngilizcede Geçmişe Yönelik Çıkarım Kipleri
Past Modals
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İngilizce dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
Geçmişte ne olduğunu kesin olarak bilmediğinizde must / might / may / could / can't / couldn't + have + fiilin üçüncü biçimi yapısını kullanabilirsiniz. She must have forgotten. “Unutmuş olmalı”, She might have forgotten. “Unutmuş olabilir”, She can't have forgotten. ise “Unutmuş olamaz” demektir. Should have aynı yapıyı kullanır, ancak çoğunlukla geçmişte yapılması doğru olacak bir şeyi veya gerçekleşmiş olması beklenen bir durumu anlatır.
Genel bakış
Bir arkadaşınız buluşmaya gelmedi. Telefonu da kapalı. Buluşmayı unutmuş olabilir; belki de şarjı bitmiştir. Bunları anlatırken olayın kendisini bildirmiyorsunuz, elinizdeki bilgilerden hareketle bir açıklama öneriyorsunuz. Çıkarım, doğrudan görmediğiniz veya bilmediğiniz bir durum hakkında ipuçlarından sonuç çıkarmaktır. İngilizcede geçmişe yönelik bu değerlendirmeler, B2 düzeyinde ayrıntılı biçimde öğrenilen yardımcı fiil yapılarıyla anlatılır.
Must, might, may, could, can't gibi sözcükler, konuşanın olaya nasıl baktığını gösteren kip yardımcı fiilleridir: Bir şeyi kuvvetle olası mı, yalnızca mümkün mü, yoksa imkânsız mı gördüğünüzü belirtirler. Have ve ardından gelen fiil biçimi ise değerlendirilen olayı çoğunlukla konuşma anından önceye yerleştirir. Böylece “Şimdi hangi sonuca varıyorum?” ile “Geçmişte ne olmuş olabilir?” aynı cümlede birleşir.
Türkçe konuşanlar için “gitmiş olmalı”, “gitmiş olabilir”, “gitmiş olamaz” karşılıkları yararlı bir başlangıçtır. Ancak her yapının tek ve değişmez bir çevirisi yoktur. Özellikle “gitmeliydi” sözünü görünce hemen must have gone demek doğru değildir: Bu ifade “gitmiş olmalı” anlamındaki çıkarımdır; geçmişte yapılması gereken bir davranış için çoğunlukla should have gone gerekir.
Yapı nasıl kurulur?
Değişmeyen iskelet
Temel sıra şöyledir:
Özne + kip yardımcı fiili + have + fiilin üçüncü biçimi
Özne, cümlenin kim veya ne hakkında olduğunu gösteren bölümdür. Fiilin üçüncü biçimi ise İngilizcede past participle adı verilen ve bu tür birleşik yapılarda kullanılan biçimdir. Düzenli fiillerde genellikle -ed ile biter; düzensiz fiillerin biçimlerini ayrıca öğrenmek gerekir.
| Temel biçim | Geçmiş zaman biçimi | Üçüncü biçim | Türkçe anlamı |
|---|---|---|---|
| forget | forgot | forgotten | unutmak |
| know | knew | known | bilmek |
| leave | left | left | ayrılmak, bırakmak |
| see | saw | seen | görmek |
| be | was / were | been | olmak |
| call | called | called | aramak |
Bu yapıda ortadaki have değişmez. Öznenin tekil veya çoğul olması fark yaratmaz: She must have left. “Ayrılmış olmalı”; They must have left. “Ayrılmış olmalılar.” Tekil bir kişiden söz ederken has, geçmişten söz ederken had kullanmayın. Geçmişe dönük anlamı bütün yapı verir.
Ayrıca have sonrasına sıradan geçmiş zaman biçimini değil, üçüncü biçimi getirin. Go için gereken biçim gone, see için seen, forget için forgotten olur.
Çıkarımın gücüne göre yardımcı fiil seçimi
| Yapı | Yaklaşık Türkçe karşılığı | Konuşanın değerlendirmesi |
|---|---|---|
| must have left | ayrılmış olmalı | Eldeki bilgiler bu sonucu güçlü biçimde destekliyor. |
| may have left | ayrılmış olabilir | Bu, mümkün açıklamalardan biri. |
| might have left | ayrılmış olabilir | Kesin konuşmadan bir olasılık sunuluyor. |
| could have left | ayrılmış olabilir | Böyle olmuş olması mümkün. |
| can't have left | ayrılmış olamaz | Eldeki bilgilere göre bu açıklama mümkün değil. |
| couldn't have left | ayrılmış olamaz | Bağlama göre güçlü bir olumsuz çıkarım veya geçmişte imkânsızlık. |
| should have left | ayrılmalıydı / ayrılmış olmalı | Bağlama göre geçmişe yönelik değerlendirme veya beklenti. |
Bu ifadeleri kesin yüzdelerle öğrenmeyin. May ile might arasında her cümlede geçerli bir olasılık yüzdesi farkı yoktur. Must konuşanın çok güçlü bir sonuca vardığını gösterir; yine de sonradan bu sonucun yanlış olduğu anlaşılabilir. Çıkarım, doğrulanmış bilgiyle aynı şey değildir.
Güçlü olumlu çıkarım: must have
Bir sonucu destekleyen belirgin bir ipucu varsa must have uygundur:
The roads are wet. It must have rained during the night. — Yollar ıslak. Gece yağmur yağmış olmalı.
Konuşan yağmuru görmemiştir; ıslak yoldan bu sonuca varır. Buradaki must, zorunluluk bildirmez. Geçmişteki bir zorunluluğu anlatmak için çoğunlukla had to kullanılır:
- I had to work late yesterday. — Dün geç saate kadar çalışmak zorundaydım.
- You must have worked late yesterday. — Dün geç saate kadar çalışmış olmalısın.
İlk cümle çalışma zorunluluğunu bildirir; ikincisi, örneğin kişinin yorgun görünmesinden hareketle bir çıkarım yapar.
Açık olasılık: may / might / could have
Birden fazla açıklama hâlâ mümkünse bu yapılardan yararlanılır:
Ece might have taken the earlier train. — Ece daha erken trene binmiş olabilir.
Bu, Ece'nin gerçekten o trene bindiğini söylemez. Başka bir trenle gelmiş veya hiç yola çıkmamış olması da mümkündür. May have ve might have bu kullanımda çoğu zaman birbirinin yerine geçebilir. Could have da geçmiş hakkında tahmin bildirebilir, fakat kaçırılmış fırsat anlamı da taşıdığı için bağlama daha fazla dikkat gerektirir.
Güçlü olumsuz çıkarım: can't / couldn't have
Bir açıklamayı eldeki bilgilerle bağdaştıramıyorsanız can't have kullanın:
He can't have sent the email. He didn't have internet access. — E-postayı göndermiş olamaz. İnternet erişimi yoktu.
Couldn't have da aynı tür olumsuz çıkarımı verebilir: He couldn't have known. — Biliyor olamazdı. Ancak bu yapı gerçek bir engel veya imkânsızlığı da anlatabilir. “Bunu yapmış olması mümkün değil” ile “Bunu yapma imkânı yoktu” yorumlarından hangisinin kastedildiğini bağlam belirler.
Mümkün olmama ile olmamış olma ihtimali farklıdır:
- She can't have seen the message. — Mesajı görmüş olamaz.
- She might not have seen the message. — Mesajı görmemiş olabilir.
İlkinde görmüş olma ihtimalini reddedersiniz. İkincisinde görmemiş olmasını yalnızca bir ihtimal olarak sunarsınız. May not have da ikinci anlama gelir.
Should have: çıkarımdan farklı iki kullanım
Should have + üçüncü biçim, çoğu zaman yapılması doğru olacak bir davranışı anlatır:
You should have told me. — Bana söylemeliydin.
Bu cümle genellikle kişinin söylemediğini düşündürür ve sitem taşır. Kendi davranışınızdan söz ederken pişmanlık bildirebilirsiniz: I should have saved a copy. — Bir kopyasını kaydetmeliydim. Olumsuz biçim ise yapılmaması daha doğru olacak bir davranışa işaret eder: I shouldn't have said that. — Bunu söylememeliydim.
Aynı yapı bir beklenti de bildirebilir:
The parcel should have arrived by now. — Paketin şimdiye kadar ulaşmış olması gerekir.
Burada birine öğüt vermiyorsunuz. Normal teslimat süresine dayanarak paketin ulaşmasını bekliyorsunuz; ulaşıp ulaşmadığını henüz bilmiyor olabilirsiniz. Dolayısıyla should have her zaman “Yapılması gerekiyordu ama yapılmadı” demek değildir.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örneklerde önce Türkçe anlamı, ardından neden o yardımcı fiilin seçildiğini inceleyin. Aynı olay için seçilen yardımcı fiil değiştiğinde olayın kendisinden çok konuşanın değerlendirmesi değişir.
| İngilizce | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| She must have forgotten. | Unutmuş olmalı. | Gelmemesini güçlü bir tahminle açıklıyoruz. |
| They might have got lost. | Yollarını kaybetmiş olabilirler. | Gecikmelerinin olası nedenlerinden biri. |
| He can't have known. | Biliyor olamazdı. | Bildiği varsayımı eldeki bilgilerle uyuşmuyor. |
| You should have told me. | Bana söylemeliydin. | Geçmişteki davranışa yönelik sitem. |
| The bakery is empty. They must have sold everything. | Fırında hiçbir şey kalmamış. Her şeyi satmış olmalılar. | Görülen sonuçtan geçmişe yönelik çıkarım. |
| I may have left my keys at the office. | Anahtarlarımı ofiste bırakmış olabilirim. | Konuşan nerede bıraktığından emin değil. |
| The noise could have come from the flat upstairs. | Ses üst kattaki daireden gelmiş olabilir. | Kaynak hakkında bir olasılık sunuluyor. |
| Deniz might not have received the invitation. | Deniz daveti almamış olabilir. | Daveti almamış olması mümkün. |
| She couldn't have walked here in ten minutes. It's too far. | Buraya on dakikada yürüyerek gelmiş olamaz. Çok uzak. | Süre ve mesafe bu açıklamayı dışlıyor. |
| I should have checked the address before leaving. | Çıkmadan önce adresi kontrol etmeliydim. | Yapılmayan bir iş için pişmanlık. |
| You shouldn't have shared that photo. | O fotoğrafı paylaşmamalıydın. | Yapılan bir davranışın eleştirilmesi. |
| The train should have reached Ankara by now. | Trenin şimdiye kadar Ankara'ya varmış olması gerekir. | Tarifeye dayalı beklenti; varış henüz doğrulanmamış. |
| She must have been waiting for a long time. | Uzun zamandır bekliyor olmalıydı. | Beklemenin sürdüğü düşünülüyor. |
| The file might have been deleted by mistake. | Dosya yanlışlıkla silinmiş olabilir. | Kimin sildiğinden çok dosyanın durumu önemli. |
Sık yapılan hatalar
1. Have yerine has veya had kullanmak
- Yanlış: She must has forgotten.
- Doğru: She must have forgotten. — Unutmuş olmalı.
- Neden? Kip yardımcı fiilinden sonra have temel biçimde kalır. Tekil özne nedeniyle has yapılmaz; geçmiş anlamı nedeniyle de had olmaz.
2. Üçüncü biçim yerine geçmiş zaman biçimini getirmek
- Yanlış: They might have went home.
- Doğru: They might have gone home. — Eve gitmiş olabilirler.
- Neden? Went, tek başına geçmiş zaman cümlesinde kullanılır. Have sonrasında gone gerekir. Aynı şekilde saw yerine seen, knew yerine known kullanılır.
3. “Gitmeliydi” ile “gitmiş olmalı”yı karıştırmak
- Kastedilen anlama uygun değil: You must have called me.
- Doğru: You should have called me. — Beni aramalıydın.
- Neden? Sitem ederken should have gerekir. You must have called me dil bilgisi açısından doğrudur, ancak “Beni aramış olmalısın” çıkarımını verir. Türkçedeki “-malı” benzerliği iki yapıyı birbirinin yerine kullanmaya yol açmamalıdır.
4. Güçlü olumsuz çıkarım için otomatik olarak mustn't seçmek
- Bu anlam için tercih etmeyin: He mustn't have seen us.
- Doğru: He can't have seen us. — Bizi görmüş olamaz.
- Neden? “Olmuş olamaz” anlamındaki en açık ve yaygın seçim can't have veya couldn't have yapısıdır. Must not have bazı bağlamlarda “görmemiş olmalı” çıkarımı verebilir; fakat “görmüş olamaz” ile tamamen aynı değerlendirme değildir. Başlangıçta bu iki anlamı ayrı tutun.
5. Olumsuzluğun anlamını değiştirmek
- Kastedilen anlama uygun değil: She can't have read the email.
- Doğru: She might not have read the email. — E-postayı okumamış olabilir.
- Neden? İlk cümle “Okumuş olamaz” der ve okuma ihtimalini reddeder. İkinci cümle ise yalnızca okumamış olma ihtimalini dile getirir. Bilginiz sınırlıysa gereğinden güçlü konuşmayın.
6. Could have yapısını her zaman gerçekleşmiş bir olay sanmak
- Yanlış yorum: I could have helped you. cümlesini “Sana yardım ettim” diye anlamak.
- Doğru yorum: “Sana yardım edebilirdim.”
- Neden? Bu cümle tek başına çoğunlukla kullanılmamış bir imkânı düşündürür. Someone could have helped him. — “Biri ona yardım etmiş olabilir” cümlesinde ise geçmiş hakkında tahmin anlamı mümkündür. Olayın gerçekleşip gerçekleşmediğini yapıdan tek başına çıkarmayın.
Kullanım notları
Konuşmada duyulan kısaltmalar
Doğal konuşmada must have, might have, could have, should have birleşimleri kısalarak must've, might've, could've, should've biçiminde duyulabilir. I should've checked. — “Kontrol etmeliydim” demektir. Bu kısaltmalar konuşmada ve samimi yazışmalarda doğaldır; daha resmî metinlerde açık biçimleri kullanmak güvenli bir seçimdir.
Zayıf söylenen have kulağa of gibi gelebilir. Ancak yazıda should of veya could of doğru değildir. Doğru yazım should have / should've ve could have / could've biçimleridir. Telaffuzu taklit ederken kelimenin yapısını kaybetmeyin.
Bölgesel biçimler
Örneklerdeki They might have got lost. cümlesinde got, Britanya İngilizcesinde yaygın üçüncü biçimdir. Amerikan İngilizcesinde aynı anlam için They might have gotten lost. da yaygındır. Her ikisi de “Yollarını kaybetmiş olabilirler” demektir; yardımcı fiilin anlamı değişmez.
Kesinlik ve nezaket aynı şey değildir
Might have daha temkinli bir yorum sunar; bu nedenle bir hatanın nedenini konuşurken kullanışlıdır. Yine de You might have sent it to the wrong address. — “Yanlış adrese göndermiş olabilirsin” cümlesi, tonuna göre suçlayıcı duyulabilir. Should have ise özellikle başkasının davranışından söz ederken doğrudan eleştiri taşıyabilir. İş konuşmalarında yalnızca dil bilgisine değil, iddianızı ne kadar güçlü söylediğinize de dikkat edin.
İleri kullanım ve ince ayrımlar
Süren bir olay hakkında çıkarım
Kip yardımcı fiili + have been + fiilin -ing biçimi, değerlendirilen olayın belli bir süre devam ettiğini gösterir. Bu, devamlılık yapısıdır; yani tek bir sonuca değil, sürmekte olan etkinliğe odaklanır:
- He must have been driving when I called. — Aradığımda araba kullanıyor olmalıydı.
- They might have been discussing the budget. — Bütçeyi görüşüyor olabilirlerdi.
He must have driven home. — “Eve arabayla gitmiş olmalı” cümlesi tamamlanmış yolculuğa odaklanır. He must have been driving ise belirli bir sırada devam eden sürüşü öne çıkarır. Türkçede bu fark çoğu zaman “gitmiş” ile “gidiyor olmuş” gibi mekanik biçimler kurmadan, bağlam ve doğal zaman ekleriyle anlatılır.
Eylemi yapan değil, etkilenen önemliyse
Edilgen yapı, işi kimin yaptığından çok işten etkilenen kişiyi veya şeyi öne çıkarır. Geçmişe yönelik çıkarımda kalıp kip yardımcı fiili + have been + üçüncü biçim olur:
The meeting may have been cancelled. — Toplantı iptal edilmiş olabilir.
Burada been sonrasında cancelled bulunur; toplantı iptal etme işini yapmaz, iptal edilen şeydir. Bunu devamlılık yapısıyla karıştırmayın: have been waiting birinin beklediğini, have been cancelled ise bir şeyin iptal edildiğini anlatır.
Could have: tahmin mi, kaçırılmış fırsat mı?
The door could have been left open. — “Kapı açık bırakılmış olabilir” cümlesi, geçmişe ilişkin bir açıklama sunar. Buna karşılık You could have asked me. — “Bana sorabilirdin” çoğunlukla kullanılmayan bir seçeneğe dikkat çeker; sitem de içerebilir.
Koşul cümlesinde bu ikinci anlam daha açık olur:
If you had called, I could have helped. — Arasaydın yardım edebilirdim.
Burada bir geçmiş tahmini yapmıyoruz. Gerçekleşmeyen bir koşul altında neyin mümkün olacağını söylüyoruz. Might have da benzer yapılarda olası sonucu anlatabilir: If we had left earlier, we might have caught the train. — Daha erken çıksaydık trene yetişebilirdik. Bu tür cümleleri okurken yalnızca yardımcı fiile değil, koşulun varlığına da bakın.
Sorular ve şaşkınlık
Soru kurarken yardımcı fiil özneden önce gelir:
- Could she have misunderstood the instructions? — Talimatları yanlış anlamış olabilir mi?
- What could have caused the delay? — Gecikmeye ne yol açmış olabilir?
- How could you have forgotten? — Nasıl unutabildin?
İlk iki soru bir açıklama arar. Üçüncüsü ise gerçek bir bilgi sorusundan çok şaşkınlık veya sitem olabilir. Must she have left? gibi sorular mümkün olsa da gündelik olasılık araştırmasında Could she have left? — “Ayrılmış olabilir mi?” daha doğal bir başlangıçtır.
Must not have ve needn't have ile karşılaşınca
Must not have, özellikle Amerikan İngilizcesinde, olumsuz bir duruma ilişkin çıkarım bildirebilir: He must not have received the message. — “Mesajı almamış olmalı.” Bunu mutlak biçimde yanlış saymayın. Yine de temel ayrımı koruyun: can't have received “almış olamaz”, may not have received “almamış olabilir”, must not have received ise “almamış olmalı” anlamını verir.
Yakın görünen needn't have farklıdır: You needn't have bought bread; we already had some. — “Ekmek almana gerek yoktu; zaten vardı.” Bu cümle ekmeğin alındığını, fakat gereksiz olduğunu anlatır. You shouldn't have bought bread — “Ekmek almamalıydın” ise satın alma davranışını yanlış veya uygun olmayan bir seçim olarak değerlendirir. Gereksizlik ile eleştiri aynı şey değildir.
Have yapısı her zaman takvimde geçmiş demek değildir
Bu dersin temel kullanımı geçmiş olayları değerlendirmektir. Bununla birlikte have + üçüncü biçim daha genel olarak bir referans noktasından önce tamamlanmış olmayı gösterebilir:
They should have finished by tomorrow morning. — Yarın sabaha kadar bitirmiş olmaları gerekir.
Buradaki referans noktası gelecektedir. Dolayısıyla yardımcı fiili ve zaman ifadesini birlikte okuyun. Yesterday geçmişi, by now şimdiye kadar olan süreyi, by tomorrow morning ise yarın sabaha kadar tamamlanmayı belirler.
Çalışma önerileri
- Aynı olay için üç ayrı değerlendirme yazın. Örneğin birinin treni kaçırdığını düşünün: He must have missed the train. — “Treni kaçırmış olmalı”; He might have missed the train. — “Treni kaçırmış olabilir”; He can't have missed the train. — “Treni kaçırmış olamaz.” Her cümle için onu haklı çıkaracak farklı bir ipucu ekleyin. Böylece yalnızca kalıbı değil, kanıtla kesinlik arasındaki ilişkiyi çalışırsınız.
- Türkçe cümlede önce anlamı ayırın. “Aramış olmalı”, “aramamış olabilir”, “aramış olamaz” ve “aramalıydı” ifadelerini İngilizceye çevirmeden önce sırasıyla güçlü çıkarım, olumsuz olasılık, imkânsızlık ve geçmişe yönelik değerlendirme diye sınıflandırın. Ardından have sonrasındaki fiilin üçüncü biçimini kontrol edin.
- Kısa bir olay günlüğü tutun. Her gün iki tahmin ve bir pişmanlık yazın. Örneğin The bus might have broken down. — “Otobüs arızalanmış olabilir” ile I should have left earlier. — “Daha erken çıkmalıydım” cümlelerini aynı gecikme olayına bağlayın. Ertesi gün tahmininizin doğrulanıp doğrulanmadığını not edin; çıkarımın bilgiyle aynı olmadığını bu şekilde daha iyi fark edersiniz.
İlgili konular
- Önce: Olasılık bildiren yardımcı fiiller — Şimdiki durumlar hakkında olasılık ve kesinlik belirtmenin temelini kurar.
- Sonraki adım: İleri düzey kip ifadeleri — Yardımcı fiillerin beklenti, eleştiri, varsayım ve bağlama bağlı diğer anlamlarını derinleştirir.