B1

Động từ chỉ khả năng và suy đoán trong tiếng Anh

Possibility Modals

Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.

Nắm nhanh

Dùng may, might, could để nói một việc có thể đúng hoặc có thể xảy ra; dùng must khi có căn cứ để kết luận «chắc hẳn là», và can't khi kết luận «không thể nào là». Chẳng hạn, He must be tired nghĩa là «Anh ấy chắc hẳn mệt», không nhất thiết là «Anh ấy phải mệt». Sau các từ này, động từ giữ nguyên dạng: She might come tomorrow — «Có lẽ ngày mai cô ấy sẽ đến».

Tổng quan

Khi nghe tiếng chuông ngoài cửa, bạn chưa biết ai đến. Bạn có thể nói «Có thể là người giao hàng», «Chắc hẳn là chị Lan», hoặc «Không thể là anh Minh, anh ấy đang đi công tác». Tiếng Anh dùng các động từ tình thái — những từ đi trước động từ chính để bổ sung ý như khả năng, sự bắt buộc hay mức độ tin chắc — để diễn đạt những nhận định này.

Ở trình độ B1, điều quan trọng không chỉ là nhớ nghĩa từng từ mà còn là phân biệt khả năng xảy ra với suy đoán (kết luận rút ra từ thông tin đang có). May, might, could để ngỏ một khả năng. Must và can't thể hiện kết luận mạnh hơn, theo hai hướng trái ngược nhau: tin rằng đúng và tin rằng không đúng.

Tiếng Việt thường dùng «có lẽ», «biết đâu», «chắc hẳn», «không thể nào». Các cách nói này giúp bạn hiểu ý, nhưng không có quan hệ một-một với từng từ tiếng Anh. Đặc biệt, «có thể» còn diễn tả năng lực hoặc sự cho phép. Vì vậy, cần xét cả hoàn cảnh, chứ không chỉ thay «có thể» bằng can trong mọi câu.

Cách dùng và cấu tạo

Chọn từ theo điều muốn nói

Câu tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Thái độ của người nói
She must be at home. Chắc hẳn cô ấy đang ở nhà. Có căn cứ và tin rất chắc là đúng.
She may be at home. Có thể cô ấy đang ở nhà. Đây là một khả năng.
She might be at home. Có lẽ cô ấy đang ở nhà. Chưa chắc; lời đoán có thể nghe dè dặt.
She could be at home. Cũng có thể cô ấy đang ở nhà. Nêu một khả năng trong những khả năng khác.
She can't be at home. Không thể nào cô ấy đang ở nhà. Có căn cứ để bác bỏ khả năng này.

Đừng gán phần trăm cố định cho các từ. Trong một hoàn cảnh cụ thể, might có thể nghe ít chắc chắn hơn may, nhưng không có quy tắc chung kiểu «may luôn chắc hơn could». Ngữ điệu, bằng chứng và cách nói xung quanh đều ảnh hưởng đến ý nghĩa.

Cách nhớ hữu ích là: tin là đúng → chưa kết luận → tin là không đúng. Đây là thang đánh giá của người nói, không phải bảng đo xác suất khách quan.

Cấu trúc chung

Dùng chủ ngữ + động từ tình thái + động từ nguyên mẫu không có to. Chủ ngữ là người hoặc vật được nói đến; động từ nguyên mẫu ở đây là dạng gốc như be, come, know.

  • She might come tomorrow. — Có lẽ ngày mai cô ấy sẽ đến.
  • It could be true. — Điều đó có thể là thật.
  • He must know the answer. — Chắc hẳn anh ấy biết câu trả lời.

Không thêm -s dù chủ ngữ là he, she hay it. Không thêm to, và không ghép hai động từ tình thái trực tiếp với nhau.

Với tính chất, nơi chốn hoặc danh tính, cần có be:

  • He must be tired. — Chắc hẳn anh ấy mệt.
  • The keys may be in your bag. — Chìa khóa có thể ở trong túi của bạn.

Tiếng Việt nói «anh ấy mệt» mà không cần một từ tương đương với be. Thói quen này dễ dẫn đến việc bỏ sót be trong tiếng Anh.

Nói về hiện tại hay tương lai

Bản thân may, might, could trong nghĩa đang học không xác định hoàn toàn thời điểm. Hãy nhìn cụm chỉ thời gian và nội dung câu:

  • She might be busy now. — Có lẽ lúc này cô ấy đang bận.
  • She might be busy tomorrow. — Có lẽ ngày mai cô ấy sẽ bận.

Might và could không tự động mang nghĩa quá khứ. Để nói một điều có thể xảy ra ngày mai, không cần thêm will trước chúng.

Khi suy đoán về hành động đang diễn ra, dùng động từ tình thái + be + động từ thêm -ing:

  • He may be driving. — Có thể anh ấy đang lái xe.
  • They must be waiting outside. — Chắc hẳn họ đang đợi bên ngoài.

Đuôi -ing cùng với be cho biết hành động đang tiếp diễn; không thể bỏ be đi.

Phủ định: chưa chắc đúng hay chắc là không đúng?

May not và might not thường có nghĩa «có thể không». Người nói vẫn chưa kết luận. Can't, dạng rút gọn của cannot, trong nghĩa suy đoán là «không thể nào».

  • She might not be at home. — Có thể cô ấy không ở nhà.
  • She can't be at home. I just saw her at the station. — Cô ấy không thể nào đang ở nhà được. Tôi vừa thấy cô ấy ở nhà ga.

Không nên học couldn't như một từ thay thế thông thường cho «có thể không». Trong suy đoán hiện tại, couldn't cũng có thể bác bỏ một khả năng rất mạnh:

  • That couldn't be the right address. — Đó không thể nào là địa chỉ đúng được.

Nếu chỉ muốn nói «có lẽ không», hãy ưu tiên may not hoặc might not.

Hỏi về một khả năng

Về cấu tạo, động từ tình thái đứng trước chủ ngữ trong câu hỏi, không cần do/does. Tuy nhiên, không phải từ nào cũng tự nhiên như nhau khi hỏi để suy đoán. Could và can thường dùng hơn:

  • Could this be the wrong platform? — Có khi nào đây là nhầm sân ga không?
  • Can that really be true? — Chuyện đó thật sự có thể đúng sao?

Muốn hỏi trung tính xem một người có thể đến hay không, có thể dùng:

  • Do you think she might come? — Bạn có nghĩ là cô ấy có thể sẽ đến không?

May I…? thường là câu xin phép, chứ không phải cách thông thường để hỏi về một khả năng.

Ví dụ trong ngữ cảnh

Các câu dưới đây đặt nhận định vào hoàn cảnh cụ thể. Hãy đọc cột ghi chú để thấy vì sao người nói chọn mức độ chắc chắn đó.

Tiếng Anh Tiếng Việt Điều cần chú ý
She might come tomorrow. Có lẽ ngày mai cô ấy sẽ đến. Chưa xác nhận kế hoạch.
It could be true, but we need to check. Chuyện đó có thể là thật, nhưng chúng ta cần kiểm tra. Chấp nhận một khả năng, chưa kết luận.
He has worked all night. He must be tired. Anh ấy đã làm việc cả đêm. Chắc hẳn anh ấy mệt. Có căn cứ để suy đoán mạnh.
She can't be 50. She was in my class at school, and I'm only 32. Cô ấy không thể nào 50 tuổi được. Cô ấy học cùng lớp với tôi hồi đi học, mà tôi mới 32 tuổi. Bác bỏ thông tin dựa vào điều đã biết.
Take an umbrella. It may rain later. Mang ô đi nhé. Lát nữa trời có thể mưa. Khả năng trong tương lai.
I might not get there before six. Có thể tôi không đến đó trước sáu giờ được. Có khả năng không đến kịp, chưa chắc chắn.
Try the kitchen drawer. The scissors could be there. Thử tìm trong ngăn kéo ở bếp xem. Kéo có thể ở đó. Gợi ý một nơi có thể tìm thấy đồ.
Nam isn't answering. He may be driving. Nam không nghe máy. Có thể anh ấy đang lái xe. Phỏng đoán về hành động đang diễn ra.
Their coats are still here. They must be in the building. Áo khoác của họ vẫn ở đây. Chắc hẳn họ vẫn ở trong tòa nhà. Suy ra từ dấu hiệu trước mắt.
This can't be my coffee. I ordered it without sugar. Đây không thể là cà phê của tôi được. Tôi gọi loại không đường. Đồ uống nhận được không phù hợp với đơn gọi.
Could that be our bus? Có khi nào đó là xe buýt chúng ta cần đi không? Hỏi xem một khả năng có đúng không.
The meeting may be cancelled if the manager is still ill. Cuộc họp có thể bị hủy nếu quản lý vẫn còn ốm. Khả năng phụ thuộc vào một điều kiện.

Những lỗi thường gặp

1. Thêm to hoặc thêm -s

  • Sai: She might to come tomorrow. / She might comes tomorrow.
  • Đúng: She might come tomorrow. — Có lẽ ngày mai cô ấy sẽ đến.
  • Vì sao: Sau might là dạng gốc come. Người thực hiện hành động không làm thay đổi dạng này.

2. Bỏ be vì dịch theo tiếng Việt

  • Sai: He must tired.
  • Đúng: He must be tired. — Chắc hẳn anh ấy mệt.
  • Vì sao: Tiếng Anh cần be trước từ chỉ tính chất như tired. Tương tự, phải nói She may be at home — «Có thể cô ấy đang ở nhà».

3. Dùng can cho mọi nghĩa «có thể»

  • Không tự nhiên trong lời đoán trung tính: The keys can be in my bag.
  • Tự nhiên hơn: The keys may be in my bag. — Chìa khóa có thể ở trong túi của tôi.
  • Vì sao: Khi đoán về một việc cụ thể chưa biết đúng hay sai, thường dùng may, might, could. Can thường diễn tả năng lực hoặc khả năng nói chung; xem thêm phần mở rộng bên dưới.

4. Dùng mustn't để nói «không thể nào»

  • Sai với ý muốn nói: This mustn't be the right bus.
  • Đúng: This can't be the right bus. — Đây không thể nào là đúng xe buýt được.
  • Vì sao: Mustn't chủ yếu diễn tả điều không được phép làm. Trong cách dùng cơ bản, hãy dùng can't để phủ định một kết luận chắc chắn.

5. Hiểu might not là bác bỏ hoàn toàn

  • Không phù hợp nếu đã biết cửa hàng đóng cửa: The shop might not be open. There is a sign saying it closed permanently.
  • Phù hợp hơn: The shop can't be open. There is a sign saying it closed permanently. — Cửa hàng không thể đang mở được. Có biển ghi là đã đóng cửa vĩnh viễn.
  • Vì sao: Might not vẫn để ngỏ khả năng cửa hàng mở. Can't thể hiện kết luận mạnh phù hợp với bằng chứng này.

6. Ghép will với might

  • Sai: It will might rain tomorrow.
  • Đúng: It might rain tomorrow. — Ngày mai trời có thể mưa.
  • Vì sao: Không ghép hai động từ tình thái trực tiếp. Từ tomorrow đã giúp xác định thời gian tương lai.

Lưu ý khi sử dụng

Must là suy đoán hay sự bắt buộc?

So sánh hai câu:

  • You must wear a helmet. — Bạn phải đội mũ bảo hiểm.
  • You must be exhausted after that journey. — Sau chuyến đi đó, chắc hẳn bạn mệt lả rồi.

Câu đầu đặt ra yêu cầu; câu sau nhận xét về tình trạng của người nghe. Đừng chỉ dựa vào từ must để dịch thành «phải». Hãy hỏi: người nói đang yêu cầu ai làm gì, hay đang kết luận điều gì?

Must trong suy đoán thể hiện niềm tin mạnh, nhưng không bảo đảm kết luận đúng. Bạn vẫn có thể nói «chắc hẳn» rồi sau đó phát hiện mình đoán sai.

Sắc thái của may, might, could

Cả ba đều thông dụng. May thường xuất hiện trong thông báo hoặc văn viết trung tính; might rất tự nhiên khi trò chuyện và nêu ý chưa chắc chắn; could thường hợp khi đề xuất một lời giải thích khác. Đây là xu hướng sử dụng, không phải ranh giới cứng.

  • There may be delays. — Có thể sẽ xảy ra chậm trễ.
  • We might be late. — Có lẽ chúng ta sẽ đến muộn.
  • It could be a problem with the battery. — Cũng có thể là do pin có vấn đề.

Đừng dùng must chỉ để nói một khả năng mơ hồ. Nếu chưa có đủ căn cứ, might hoặc could thường đúng với ý định hơn.

Cùng một hình thức, nhiều ý nghĩa

You could take a taxi — «Bạn có thể đi taxi» — thường là gợi ý một phương án, không phải suy đoán rằng người nghe đang đi taxi. You may leave now — «Bây giờ bạn có thể về» — có thể là lời cho phép. Hoàn cảnh quyết định cách hiểu.

Trong tiếng Việt, «chắc» đôi khi chỉ là lời đoán khá nhẹ. Nếu ý thực sự là «có lẽ», dùng must có thể khiến câu tiếng Anh nghe quá chắc chắn. Hãy chọn theo mức độ tin của mình, không chọn theo một từ dịch duy nhất.

Mở rộng sau phần cơ bản

Khả năng nói chung và khả năng trong một trường hợp cụ thể

Can dùng tốt cho điều đôi khi xảy ra hoặc có thể xảy ra theo đặc điểm chung:

  • This road can be dangerous at night. — Con đường này có lúc khá nguy hiểm vào ban đêm.
  • This road might be dangerous tonight because of the ice. — Tối nay con đường này có thể nguy hiểm vì có băng.

Câu đầu nói về tính chất chung; câu sau đánh giá một đêm cụ thể. Tuy vậy, trong câu hỏi và câu phủ định, can/can't lại dùng được để xét một khả năng cụ thể, như Can that be true? — «Điều đó có thể đúng sao?» và That can't be true — «Điều đó không thể đúng được».

Suy đoán về chuyện đã xảy ra

Muốn suy đoán về quá khứ, thường dùng động từ tình thái + have + phân từ quá khứ. Phân từ quá khứ là dạng như gone, seen, forgotten hoặc dạng thêm -ed của nhiều động từ; dạng này không phải lúc nào cũng giống dạng quá khứ thông thường.

  • She might have missed the bus. — Có lẽ cô ấy đã lỡ xe buýt.
  • He must have forgotten the appointment. — Chắc hẳn anh ấy đã quên cuộc hẹn.
  • They can't have left already. Their car is still here. — Họ không thể nào đã đi rồi được. Xe của họ vẫn còn ở đây.

So sánh She might be at home — «Có lẽ cô ấy đang ở nhà» — với She might have been at home — «Có lẽ lúc đó cô ấy đã ở nhà». Chính phần have been đưa lời đoán về trước thời điểm hiện tại, không phải riêng từ might.

Nói về việc đang diễn ra và việc bị tác động

Ngoài be + -ing, bạn sẽ gặp be + phân từ quá khứ trong câu bị động, tức câu tập trung vào người hoặc vật chịu tác động:

  • The documents may be checked at the entrance. — Giấy tờ có thể được kiểm tra ở lối vào.
  • The documents may be being checked now. — Giấy tờ có thể đang được kiểm tra lúc này.

Cấu trúc thứ hai kết hợp ý «đang» và «được kiểm tra». Nó đúng nhưng khá dài; khi mới học, chỉ cần nhận ra các phần và hiểu ý, chưa cần cố dùng thường xuyên.

Dè dặt khi phản bác hoặc đưa nhận xét

Might và could còn giúp tránh nói quá thẳng:

  • You might be right, but we should check the figures. — Có thể bạn nói đúng, nhưng chúng ta nên kiểm tra lại số liệu.
  • There could be another explanation. — Có thể còn có cách giải thích khác.

Đây không chỉ là phép tính xác suất. Người nói có thể đang thể hiện sự lịch sự, để người khác có chỗ trao đổi. Ngược lại, You must be wrong — «Chắc chắn bạn nhầm rồi» — có thể nghe khá gay gắt nếu không có ngữ cảnh phù hợp.

Có phải must not không bao giờ dùng để suy đoán?

Trong một số cách dùng, nhất là tiếng Anh Mỹ, must not có thể mang nghĩa suy ra rằng một điều không đúng:

  • He must not know about the change, because he's still waiting outside. — Chắc hẳn anh ấy chưa biết về sự thay đổi, vì anh ấy vẫn đang đợi bên ngoài.

Vì vậy, không nên khẳng định rằng must not luôn chỉ sự cấm đoán. Tuy nhiên, ở mức thực hành cơ bản, hãy giữ sự phân biệt rõ: mustn't thường là «không được», còn can't là cách thông dụng để nói «không thể nào». Nghĩa của cả câu và hoàn cảnh vẫn quan trọng nhất.

Gợi ý luyện tập

  1. Giữ một tình huống, đổi mức độ tin. Nhìn một cửa sổ đang sáng đèn rồi viết ba nhận định: Someone might be at home — «Có thể có người ở nhà»; Someone must be at home — «Chắc hẳn có người ở nhà»; Nobody can be at home; the building is empty — «Không thể có ai ở nhà; tòa nhà đang trống». Sau mỗi câu, tự hỏi bằng chứng nào sẽ khiến mình nói như vậy.
  2. Luyện cặp phủ định. Với chuyện đi làm, giao hàng hoặc lịch hẹn, viết một câu mang nghĩa «có thể không» và một câu mang nghĩa «không thể nào». Chẳng hạn: The parcel might not arrive today — «Có thể hôm nay bưu kiện không đến»; The parcel can't be here yet; it hasn't been sent — «Bưu kiện chưa thể ở đây được; nó còn chưa được gửi».
  3. Ghi lại lời đoán và căn cứ khi nghe. Mỗi khi gặp must hoặc can't trong hội thoại, ghi thêm điều gì khiến người nói kết luận như vậy. Với may, might, could, thử xác định người nói đang đoán, xin phép hay gợi ý. Cách này hữu ích hơn việc chỉ chép nghĩa từng từ.

Các chủ điểm liên quan

Điều kiện tiên quyết

Should và must trong tiếng AnhA2

Các khái niệm xây dựng trên khái niệm này

Thêm khái niệm B1