A2

Should và must trong tiếng Anh

Should and Must

Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.

Ghi nhớ nhanh

Should thường có nghĩa là “nên”, còn must diễn tả “phải” vì có yêu cầu hoặc sự cần thiết rất mạnh. Mustn't là “không được”, trong khi don't have to là “không cần, không bắt buộc” — hai ý hoàn toàn khác nhau. Sau should và must, dùng động từ ở dạng cơ bản, không thêm to: You should rest — “Bạn nên nghỉ ngơi”.

Tổng quan

Khi góp ý cho một người bạn, đọc nội quy nơi làm việc hay hỏi có cần mang giấy tờ không, bạn phải phân biệt điều gì đáng làm với điều gì bắt buộc phải làm. Đây là trọng tâm của should và must, thường được học ở trình độ A2. Chọn đúng từ không chỉ giúp câu đúng ngữ pháp mà còn giúp người nghe hiểu đúng mức độ nghiêm túc của lời nói.

Hai từ này thuộc nhóm động từ tình thái: những từ đứng trước động từ chính để thể hiện thái độ của người nói, chẳng hạn lời khuyên, nghĩa vụ hoặc sự chắc chắn. Trong câu You should rest — “Bạn nên nghỉ ngơi”, hành động là nghỉ ngơi; should cho biết người nói coi đó là việc nên làm, chứ chưa phải một yêu cầu bắt buộc.

Tiếng Việt có những cách nói khá gần như “nên”, “phải”, “không được” và “không cần”. Tuy vậy, đừng ghép từng từ một cách máy móc. Đặc biệt, “không phải làm” trong tiếng Việt thường có nghĩa là được quyền không làm; tiếng Anh dùng don't have to cho ý này, không dùng mustn't. Hãy nắm chắc bốn nghĩa cơ bản trước, rồi đọc phần mở rộng để hiểu các nghĩa như suy đoán hoặc tiếc nuối về quá khứ.

Cấu trúc và cách dùng

1. Cách đặt should và must trong câu

Chủ ngữ là người hoặc vật mà câu đang nói đến. Sau chủ ngữ, đặt should hoặc must, rồi đến động từ nguyên mẫu không có to, tức dạng cơ bản như go (đi), wear (mặc, đeo) hoặc be (là, ở).

Loại câu Ví dụ tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt
Khẳng định với lời khuyên You should leave now. Bạn nên đi ngay bây giờ.
Phủ định với lời khuyên You should not leave yet. Bạn chưa nên đi.
Câu hỏi xin lời khuyên Should I leave now? Tôi có nên đi ngay bây giờ không?
Khẳng định với yêu cầu You must leave now. Bạn phải đi ngay bây giờ.
Phủ định mang nghĩa cấm You must not leave yet. Bạn chưa được phép đi.
Câu hỏi về điều bắt buộc Must I leave now? Tôi có nhất thiết phải đi ngay bây giờ không?

Should not thường được viết gọn thành shouldn't; must not thành mustn't. Các dạng này không thay đổi theo chủ ngữ: với he, she, it, vẫn dùng should và must, không thêm -s. Cũng không thêm -s vào động từ ngay sau chúng.

Khi đặt câu hỏi, đưa should hoặc must lên trước chủ ngữ. Không thêm do, does hay did như với nhiều động từ thông thường.

2. Should: việc nên làm, chưa phải mệnh lệnh

Dùng should để đưa ra lời khuyên, đề xuất phương án hợp lý hoặc nói điều mình cho là đúng:

  • You should see a doctor. — Bạn nên đi khám bác sĩ.
  • We should book the tickets today. — Chúng ta nên đặt vé hôm nay.
  • People should keep their promises. — Mọi người nên giữ lời hứa.

Lời khuyên có thể nhẹ nhàng hoặc khá nghiêm túc, tùy hoàn cảnh và giọng nói. Tuy nhiên, bản thân should thường không xác lập nghĩa vụ mạnh như must.

Shouldn't có nghĩa là “không nên”. Nó khuyên người nghe tránh một hành động:

  • You shouldn't skip lunch. — Bạn không nên bỏ bữa trưa.

Người nghe vẫn có thể làm điều đó, dù người nói cho rằng đó là lựa chọn không tốt. Nếu hành động bị cấm theo nội quy, mustn't mới thể hiện rõ ý cấm.

3. Must: nghĩa vụ hoặc sự cần thiết mạnh

Dùng must khi một việc cần được thực hiện, chẳng hạn vì quy định, an toàn, hạn chót hoặc quyết tâm của chính người nói:

  • You must wear a seatbelt. — Bạn phải thắt dây an toàn.
  • I must finish this report tonight. — Tối nay tôi phải hoàn thành báo cáo này.

Must có thể nói về hiện tại hoặc tương lai. Thời điểm thường được làm rõ bằng hoàn cảnh hoặc từ chỉ thời gian như tonight (tối nay), tomorrow (ngày mai). Không cần thêm một từ chỉ tương lai chỉ vì việc đó chưa xảy ra.

Đôi khi tài liệu học phân biệt rằng must xuất phát từ người nói, còn have to xuất phát từ hoàn cảnh bên ngoài. Đây là một xu hướng hữu ích, không phải quy tắc tuyệt đối. Biển nội quy vẫn rất thường dùng must, còn trong hội thoại về lịch làm việc hay thủ tục, have to thường tự nhiên hơn.

4. Mustn't và don't have to: phân biệt bằng quyền lựa chọn

Hãy tự hỏi: Người đó có được chọn làm hay không làm không?

Cách nói tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Quyền lựa chọn
You must come. Bạn phải đến. Có nghĩa vụ đến.
You mustn't come. Bạn không được đến. Không được phép đến.
You don't have to come. Bạn không cần đến. Có thể đến hoặc không.
You shouldn't come. Bạn không nên đến. Người nói khuyên đừng đến.

So sánh trong một tình huống quen thuộc:

  • You mustn't bring food into the laboratory. — Bạn không được mang đồ ăn vào phòng thí nghiệm.
  • You don't have to bring food to the meeting. — Bạn không cần mang đồ ăn đến cuộc họp.

Câu đầu là điều cấm; câu sau chỉ nói không có yêu cầu mang đồ ăn. Với câu sau, riêng cấu trúc ngữ pháp không cho biết mang đồ ăn có được hoan nghênh hay không — điều đó còn tùy hoàn cảnh.

Have to hoạt động khác must khi chia theo chủ ngữ và đặt câu hỏi:

Trường hợp Ví dụ tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt
Với tôi, bạn, chúng tôi, họ We don't have to pay. Chúng tôi không phải trả tiền.
Với anh ấy, cô ấy, nó She doesn't have to pay. Cô ấy không phải trả tiền.
Câu hỏi thông thường Do I have to pay? Tôi có phải trả tiền không?
Câu hỏi với một người thứ ba Does he have to pay? Anh ấy có phải trả tiền không?

Sau doesn't hoặc does, dùng have, không dùng has. Bạn cũng có thể gặp needn't, mang nghĩa “không cần”, gần với don't have to.

5. Hỏi và trả lời cho đúng ý

Should I call her? — “Tôi có nên gọi cho cô ấy không?” là hỏi ý kiến. Câu trả lời ngắn có thể là Yes, you should — “Có, bạn nên gọi”, hoặc No, you shouldn't — “Không, bạn không nên gọi”.

Must I come tomorrow? — “Ngày mai tôi có nhất thiết phải đến không?” là hỏi về nghĩa vụ. Nếu câu trả lời là không bắt buộc, hãy nói No, you don't have to — “Không, bạn không cần đến”. Nếu trả lời No, you mustn't — “Không, bạn không được đến”, bạn đã chuyển sang cấm người đó đến.

Trong giao tiếp hằng ngày, Do I have to come tomorrow? — “Ngày mai tôi có phải đến không?” thường tự nhiên hơn câu hỏi với must. Câu hỏi với must đôi khi nghe trang trọng, nhấn mạnh hoặc bộc lộ sự miễn cưỡng.

Ví dụ trong tình huống thực tế

Các ví dụ dưới đây đặt lời khuyên, yêu cầu và quyền lựa chọn vào những tình huống khác nhau. Hãy đọc cột nghĩa trước, rồi tự chọn cấu trúc tiếng Anh trước khi xem đáp án.

Tiếng Anh Tiếng Việt Điểm cần chú ý
You should see a doctor. Bạn nên đi khám bác sĩ. Lời khuyên về sức khỏe.
You should save a copy before closing the file. Bạn nên lưu một bản trước khi đóng tệp. Đề xuất cách làm an toàn.
Should we take an umbrella? Chúng ta có nên mang ô không? Xin ý kiến trước khi quyết định.
You shouldn't read work emails in bed. Bạn không nên đọc thư công việc khi đã lên giường. Khuyên tránh một thói quen.
We should leave early to avoid the traffic. Chúng ta nên đi sớm để tránh tắc đường. Lời đề xuất cho cả nhóm.
You must wear a seatbelt. Bạn phải thắt dây an toàn. Yêu cầu về an toàn.
All visitors must sign in at reception. Tất cả khách đến thăm phải đăng ký tại quầy lễ tân. Nội quy tại một địa điểm.
I must remember to send Mum the photos. Tôi nhất định phải nhớ gửi ảnh cho mẹ. Tự nhắc một việc quan trọng.
You mustn't smoke here. Bạn không được hút thuốc ở đây. Điều cấm, không chỉ là lời khuyên.
You mustn't share this password with anyone. Bạn không được chia sẻ mật khẩu này với bất kỳ ai. Yêu cầu giữ bí mật.
You don't have to come. Bạn không cần đến. Không bắt buộc có mặt.
Mai doesn't have to work on Sundays. Mai không phải làm việc vào Chủ nhật. Không có nghĩa vụ làm việc.
Do we have to print the tickets? Chúng ta có phải in vé ra không? Hỏi về yêu cầu của thủ tục.
You don't have to reply tonight, but you must reply by Friday. Bạn không cần trả lời ngay tối nay, nhưng phải trả lời chậm nhất vào thứ Sáu. Không cần làm ngay không có nghĩa là được bỏ hẳn.

Những lỗi thường gặp

1. Thêm to sau should hoặc must

  • Sai: You should to rest.
  • Đúng: You should rest. — Bạn nên nghỉ ngơi.

Sau should và must, dùng dạng cơ bản không có to. Đừng lấy mẫu have to rồi áp dụng cho mọi từ mang nghĩa “phải” hoặc “nên”.

2. Thêm đuôi theo chủ ngữ

  • Sai: She musts wear a helmet.
  • Đúng: She must wear a helmet. — Cô ấy phải đội mũ bảo hiểm.

Must không thêm -s, và wear ngay sau nó cũng không thêm -s. Quy tắc tương tự áp dụng với should.

3. Dùng mustn't cho “không cần”

  • Sai với ý định nói không cần trả tiền: You mustn't pay.
  • Đúng: You don't have to pay. — Bạn không cần trả tiền.

Câu với mustn't đúng ngữ pháp nhưng mang nghĩa “Bạn không được trả tiền”. Đừng coi mustn't là cách phủ định của nghĩa vụ mà vẫn giữ nguyên quyền lựa chọn.

4. Thêm do vào câu hỏi với should

  • Sai: Do I should bring my passport?
  • Đúng: Should I bring my passport? — Tôi có nên mang hộ chiếu không?

Should tự đứng trước chủ ngữ khi đặt câu hỏi. Nhưng nếu hỏi có bắt buộc mang không, có thể dùng Do I have to bring my passport? — “Tôi có phải mang hộ chiếu không?”.

5. Dùng must cho một nghĩa vụ đã qua

  • Sai khi muốn kể việc hôm qua: Yesterday I must work late.
  • Đúng: Yesterday I had to work late. — Hôm qua tôi phải làm việc muộn.

Để kể một việc đã buộc phải làm trong quá khứ, dùng had to. Đừng dùng must have worked thay vào đây; cấu trúc đó thường diễn tả suy đoán về quá khứ, không phải nghĩa vụ.

6. Dịch “nên” thành must, khiến lời góp ý quá mạnh

  • Không hợp nếu chỉ muốn góp ý: You must change your job.
  • Phù hợp hơn: You should change your job. — Bạn nên đổi việc.

Câu với must không sai ngữ pháp, nhưng có thể nghe như yêu cầu rất mạnh. Khi nói về quyết định cá nhân của người khác, hãy cân nhắc mức độ can thiệp mà câu nói thể hiện.

Lưu ý khi giao tiếp

Mức độ lịch sự không chỉ nằm ở một từ

Should nhẹ hơn must khi khuyên, nhưng vẫn có thể nghe như phê bình nếu nói thẳng về lựa chọn riêng của người nghe. Có thể dùng I think you should take a break — “Tôi nghĩ bạn nên nghỉ một chút” để trình bày đó là ý kiến của mình. Giọng nói và quan hệ giữa hai người cũng rất quan trọng.

Must không phải lúc nào cũng lạnh lùng hoặc ra lệnh. Trong You must try this soup! — “Bạn nhất định phải thử món súp này!”, người nói đang nhiệt tình giới thiệu, không đặt ra nghĩa vụ thật. Tương tự, You must come and visit us sometime — “Hôm nào nhất định ghé thăm chúng tôi nhé” có thể là lời mời thân tình.

Trong nội quy và hội thoại

Must và must not thường xuất hiện trong hướng dẫn, thông báo và nội quy. Dạng đầy đủ must not có thể giúp lời cấm rõ ràng, trang trọng hơn. Trong hội thoại thường ngày, have to rất phổ biến khi nói về lịch trình, yêu cầu công việc và việc cần làm.

Dạng mustn't quen thuộc hơn trong tiếng Anh Anh; trong nhiều tình huống giao tiếp ở Mỹ, người nói có thể dùng can't, must not hoặc một cách diễn đạt khác. Dù vậy, người học vẫn cần hiểu rõ mustn't và tuyệt đối không nhầm nó với don't have to.

Mở rộng: những nghĩa sẽ gặp ở trình độ cao hơn

Phần này không cần ghi nhớ ngay khi mới học A2. Điều quan trọng là nhận ra should không chỉ dùng để khuyên, và must không chỉ dùng để nói nghĩa vụ.

1. Should còn diễn tả điều được mong đợi

Khi có cơ sở để dự đoán, should có thể mang nghĩa “chắc sẽ”, “theo dự kiến thì”:

  • The bus should arrive in ten minutes. — Theo dự kiến, khoảng mười phút nữa xe buýt sẽ đến.
  • This key should open the back door. — Theo tôi biết, chìa này mở được cửa sau.

Xe buýt không được “khuyên” phải đến. Người nói đang nêu điều hợp lý để mong đợi, nhưng không bảo đảm tuyệt đối. Trong tiếng Việt, nếu cứ dịch mọi should thành “nên”, những câu này sẽ trở nên khó hiểu.

2. Must có thể diễn tả suy luận rất chắc

  • You must be tired after the journey. — Đi một chặng đường như vậy, chắc bạn mệt lắm.
  • She must be working; her office light is on. — Chắc cô ấy đang làm việc; đèn phòng làm việc của cô ấy vẫn sáng.

Ở đây không ai bắt người khác phải mệt hoặc phải làm việc. Người nói dựa vào dấu hiệu để kết luận. Trong câu thứ hai, be working diễn tả hành động đang diễn ra.

Khi muốn suy luận rằng một điều không thể đúng, can't là lựa chọn thông dụng, rõ nghĩa:

  • That can't be her car; she doesn't drive. — Đó không thể là xe của cô ấy; cô ấy không lái xe.

Đừng chỉ đổi must thành mustn't để tạo câu suy luận phủ định. Mustn't vẫn có thể xuất hiện với nghĩa suy luận phủ định trong một số cách dùng, nhưng nghĩa cấm là nghĩa cơ bản cần nắm trước.

3. Should have và must have nói gì về quá khứ?

Hai mẫu này dùng have + quá khứ phân từ, tức dạng động từ như done (làm), gone (đi), sent (gửi). Dạng này có thể giống đuôi -ed với động từ có quy tắc, nhưng nhiều động từ có dạng riêng.

Tiếng Anh Tiếng Việt Cách hiểu
I should have checked the address. Lẽ ra tôi nên kiểm tra địa chỉ. Trong hoàn cảnh này, người nói tiếc vì đã không kiểm tra.
You shouldn't have sent that message. Lẽ ra bạn không nên gửi tin nhắn đó. Phê bình hoặc tiếc về việc đã làm.
She must have missed the train. Chắc cô ấy đã lỡ chuyến tàu. Suy luận về việc đã xảy ra.
I had to take a taxi. Tôi đã phải đi taxi. Nghĩa vụ hoặc sự cần thiết trong quá khứ.

Should have cũng có thể nói về một việc được mong đợi là đã hoàn tất: The parcel should have arrived by now — “Đến giờ này thì đáng lẽ bưu kiện đã tới rồi”. Câu này không tự khẳng định bưu kiện chưa tới; có thể người nói chưa kiểm tra. Vì vậy, cần dùng hoàn cảnh để phân biệt sự tiếc nuối với sự mong đợi.

Để nói không cần làm một việc trong quá khứ, dùng didn't have to: I didn't have to work yesterday — “Hôm qua tôi không phải làm việc”. Cấu trúc này tự nó không khẳng định người nói có thực sự làm hay không. Còn You needn't have printed it — “Bạn đã không cần phải in nó ra” thường cho biết việc in đã xảy ra nhưng không cần thiết.

4. Nghĩa vụ trong các thời điểm khác và câu bị động

Must không có một bộ dạng quá khứ, tương lai và nguyên mẫu đầy đủ như động từ thông thường. Dùng had to cho nghĩa vụ quá khứ; dùng will have to khi muốn nói sẽ phải làm trong tương lai:

  • Next month, we'll have to pay more rent. — Tháng sau chúng tôi sẽ phải trả tiền thuê nhà nhiều hơn.

Không dùng hai động từ tình thái nối trực tiếp với nhau, chẳng hạn will must. Tuy nhiên, must tự nó vẫn có thể nói về tương lai: You must call me tomorrow — “Ngày mai bạn phải gọi cho tôi”.

Bạn cũng sẽ gặp câu bị động, tức câu chú trọng việc một người hoặc vật nhận tác động, thay vì ai làm việc đó. Mẫu thường gặp là should/must + be + quá khứ phân từ:

  • The form must be signed. — Mẫu đơn phải được ký.
  • These files should be deleted. — Những tệp này nên được xóa.

Sự phân biệt “phải” và “nên” vẫn giữ nguyên dù cách đặt trọng tâm của câu thay đổi.

5. Một số cách dùng trang trọng của should

Trong lời đề nghị, nhất là tiếng Anh Anh, có thể gặp should sau những động từ như suggest (đề xuất): The doctor suggested that I should rest — “Bác sĩ đề nghị tôi nghỉ ngơi”. Đây vẫn là ý đề xuất, không phải nghĩa vụ với must.

Trong hướng dẫn trang trọng, Should you need help, call this number có nghĩa là “Nếu cần trợ giúp, hãy gọi số này”. Should ở đầu câu lúc này tạo một điều kiện, không phải câu hỏi “có nên”. Người mới học chỉ cần nhận diện; chưa cần chủ động dùng mẫu này.

Gợi ý luyện tập

  1. Viết bốn câu về cùng một việc. Chọn việc “mang máy tính đến cuộc họp”, rồi lần lượt diễn đạt: nên mang, phải mang, không được mang, không cần mang. Sau mỗi câu, viết thêm một lý do bằng tiếng Việt. Cách này giúp bạn học ý nghĩa chứ không chỉ thuộc mặt chữ.
  2. Tập hỏi theo hai mục đích. Với hộ chiếu, vé hoặc giấy tờ công việc, đặt một câu hỏi xin lời khuyên bằng should, rồi một câu hỏi về yêu cầu bằng have to. Khi trả lời “không bắt buộc”, hãy luyện nói trọn cụm don't have to, tránh phản xạ dùng mustn't.
  3. Phân loại câu gặp ngoài đời. Khi đọc email, nội quy hoặc phụ đề, đánh dấu câu thuộc nhóm lời khuyên, nghĩa vụ, điều cấm hay dự đoán. Với người mới học, ưu tiên bốn nghĩa cơ bản; sau đó mới gom riêng các câu suy đoán và các mẫu nói về quá khứ.

Các chủ điểm liên quan

Điều kiện tiên quyết

Can trong tiếng Anh: khả năng và sự cho phépA1

Các khái niệm xây dựng trên khái niệm này

Thêm khái niệm A2