A1

Can trong tiếng Anh: khả năng và sự cho phép

Can

Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.

Ghi nhớ nhanh

Can + động từ nguyên mẫu không có to diễn tả khả năng hoặc sự cho phép: I can swim. — Tôi biết bơi; You can sit here. — Bạn có thể ngồi ở đây. Can giữ nguyên với mọi người và vật được nói đến; dạng phủ định là can't/cannot. Muốn đặt câu hỏi, đưa can lên đầu: Can I sit here? — Tôi ngồi ở đây được không?

Tổng quan

Trong tiếng Việt, “biết”, “có thể” và “được” giúp phân biệt những ý khá khác nhau: “Tôi biết lái xe”, “Hôm nay tôi có thể lái xe” và “Tôi được lái xe”. Trong tiếng Anh, cả ba ý này đều có thể dùng can, tùy hoàn cảnh. Vì vậy, đừng luôn dịch từng chữ thành “có thể”; hãy xác định người nói đang nói về năng lực, điều kiện thực tế hay quyền được làm gì.

Can là một động từ tình thái: một từ đi cùng động từ khác để bổ sung ý như khả năng hoặc sự cho phép. Đây là kiến thức nền tảng ở trình độ A1, dùng được ngay khi giới thiệu bản thân, hỏi về dịch vụ, xin phép tại nơi làm việc hoặc nhờ người khác giúp đỡ.

Phần đầu bài tập trung vào quy tắc đơn giản: giữ nguyên can, dùng động từ ngay sau nó ở dạng gốc, và không thêm do/does khi hỏi hoặc phủ định. Phần mở rộng phía sau dành cho những lúc bạn cần phân biệt can, could, may và be able to chính xác hơn.

Cách dùng và cấu trúc

Ba ý nghĩa cần phân biệt

1. Khả năng hoặc kỹ năng đã có

I can swim. — Tôi biết bơi.

Người nói có kỹ năng bơi; không nhất thiết đang bơi lúc này. Khi nói về kỹ năng, “biết” thường là cách dịch tự nhiên hơn “có thể”.

2. Điều kiện cho phép làm một việc

I can meet you after work. — Tôi có thể gặp bạn sau giờ làm.

Câu này thường không nói về một kỹ năng. Ý là lịch trình hoặc hoàn cảnh cho phép người nói gặp bạn. Cùng một cấu trúc nhưng cách hiểu khác với ví dụ về bơi.

3. Xin phép hoặc cho phép

Can I use your phone? — Tôi dùng điện thoại của bạn một lát được không?

You can use my phone. — Bạn cứ dùng điện thoại của tôi.

Câu hỏi xin sự đồng ý, còn câu trả lời cho phép dùng điện thoại. Tiếng Việt thường đặt “được không?” ở cuối câu; tiếng Anh đưa can ra trước người xin phép.

Câu khẳng định

Cấu trúc: chủ ngữ + can + động từ nguyên mẫu không có to.

Chủ ngữ là người hoặc vật mà câu nói đến. Động từ nguyên mẫu không có to là dạng gốc như swim (bơi), drive (lái xe), help (giúp), không thêm to, -s hay -ing.

Tiếng Anh Tiếng Việt
I can swim. Tôi biết bơi.
You can swim. Bạn biết bơi.
He can swim. Anh ấy biết bơi.
She can swim. Cô ấy biết bơi.
It can swim. Nó biết bơi.
We can swim. Chúng tôi biết bơi.
They can swim. Họ biết bơi.

Không có dạng cans khi dùng từ này để nói về khả năng. Dù câu nói về một người hay nhiều người, cả can lẫn động từ sau nó đều không đổi.

Nếu cần dùng be (là, ở hoặc có trạng thái nào đó), cũng giữ dạng gốc:

I can be there at nine. — Tôi có thể có mặt ở đó lúc chín giờ.

Không đổi be thành am dù chủ ngữ là I.

Câu phủ định

Cấu trúc: chủ ngữ + can't/cannot + động từ nguyên mẫu không có to.

She can't drive. — Cô ấy không biết lái xe.

We cannot open this file. — Chúng tôi không mở được tệp này.

Can't là dạng rút gọn của cannot. Hai dạng có cùng ý nghĩa cơ bản; can't rất thường gặp trong hội thoại và văn viết thông thường, còn cannot hay được chọn trong văn bản trang trọng hoặc khi cần nói rõ, nhấn mạnh. Dạng đầy đủ thường viết liền thành một từ.

“Không thể” không phải lúc nào cũng là bản dịch phù hợp nhất:

  • I can't swim. — Tôi không biết bơi: thiếu kỹ năng.
  • I can't come today. — Hôm nay tôi không đến được: hoàn cảnh không cho phép.
  • You can't park here. — Bạn không được đỗ xe ở đây: không được phép.

Câu hỏi và câu trả lời ngắn

Cấu trúc: Can + chủ ngữ + động từ nguyên mẫu không có to?

Can you help me? — Bạn giúp tôi được không?

Không dùng do/does trong mẫu này. Can tự đứng trước chủ ngữ để tạo câu hỏi.

Tiếng Anh Tiếng Việt
Can you drive? — Yes, I can. Bạn biết lái xe không? — Có, tôi biết.
Can she come? — No, she can't. Cô ấy đến được không? — Không, cô ấy không đến được.
Can I sit here? — Yes, you can. Tôi ngồi đây được không? — Được chứ.
Can we use this room? — No, you can't. Chúng tôi dùng phòng này được không? — Không được.

Để trả lời ngắn, không cần nhắc lại động từ phía sau. Chú ý đổi người nói: khi ai đó hỏi Can I…?, câu trả lời cho người ấy thường dùng you, không phải I.

Với từ hỏi như where (ở đâu), when (khi nào), what (gì), đặt từ hỏi trước can:

Where can I buy a ticket? — Tôi có thể mua vé ở đâu?

Riêng khi hỏi ai có khả năng làm việc gì, dùng ngay Who can…?:

Who can help us? — Ai có thể giúp chúng ta?

Ở đây who chính là người thực hiện hành động, nên không cần thêm you hoặc một chủ ngữ khác.

Hỏi khả năng hay nhờ làm giúp?

Can you cook? — Bạn biết nấu ăn không?

Can you open the window, please? — Bạn mở cửa sổ giúp tôi được không?

Cả hai có cùng kiểu câu hỏi, nhưng câu thứ hai thường là lời nhờ, không phải kiểm tra xem người nghe có đủ sức mở cửa sổ hay không. Hành động, hoàn cảnh và giọng nói giúp xác định ý định. Khi được nhờ, hãy trả lời phù hợp với việc sẽ làm, thay vì chỉ xác nhận khả năng rồi không làm gì.

Ví dụ trong tình huống thực tế

Các câu dưới đây cho thấy cùng một từ can có thể được dịch thành “biết”, “được”, “có thể” hoặc một lời nhờ tự nhiên.

Tiếng Anh Tiếng Việt Cách hiểu
I can swim. Tôi biết bơi. Kỹ năng đã có
She can't drive. Cô ấy không biết lái xe. Chưa có kỹ năng lái xe
Can you help me? Bạn giúp tôi được không? Lời nhờ giúp đỡ
You can sit here. Bạn có thể ngồi ở đây. Cho phép hoặc mời ngồi
My father can read English, but he can't speak it very well. Bố tôi đọc được tiếng Anh, nhưng nói chưa thạo lắm. Hai mức khả năng khác nhau
Can I charge my phone here? Tôi sạc điện thoại ở đây được không? Xin phép dùng chỗ sạc
You can't bring food into this room. Bạn không được mang đồ ăn vào phòng này. Quy định cấm
We can deliver your order tomorrow. Chúng tôi có thể giao đơn hàng của bạn vào ngày mai. Khả năng thực hiện theo lịch
I can't hear you. Can you speak a little louder? Tôi không nghe rõ bạn nói. Bạn nói to hơn một chút được không? Khả năng nghe lúc này và lời nhờ
Can we pay by card? Chúng tôi thanh toán bằng thẻ được không? Hỏi phương thức thanh toán có được chấp nhận không
I can carry that bag for you. Để tôi xách chiếc túi đó giúp bạn. Đề nghị giúp đỡ
What can we do before the train leaves? Trước khi tàu chạy, chúng ta có thể làm gì? Hỏi về các lựa chọn

Những lỗi thường gặp

1. Thêm đuôi vào can hoặc động từ sau can

  • Sai: She cans swim. hoặc She can swims.
  • Đúng: She can swim. — Cô ấy biết bơi.
  • Vì sao: Quy tắc thêm -s với he/she/it ở thì hiện tại đơn không áp dụng cho can. Động từ đứng sau can cũng giữ nguyên.

2. Thêm to trước động từ

  • Sai: I can to help you.
  • Đúng: I can help you. — Tôi có thể giúp bạn.
  • Vì sao: Sau can dùng dạng gốc không có to. Đừng lấy mẫu của want to (muốn làm gì) áp vào can.

3. Dùng do/does để hỏi hoặc phủ định

  • Sai: Do you can drive? hoặc I don't can drive.
  • Đúng: Can you drive? — Bạn biết lái xe không? / I can't drive. — Tôi không biết lái xe.
  • Vì sao: Không cần từ hỗ trợ do/does; chính can đứng đầu câu hỏi và kết hợp với not để phủ định.

4. Giữ thứ tự câu kể khi xin phép

  • Sai trong câu hỏi xin phép trung tính: I can sit here?
  • Đúng: Can I sit here? — Tôi ngồi ở đây được không?
  • Vì sao: Tiếng Việt có thể giữ nguyên thứ tự rồi thêm “được không?”. Tiếng Anh thông thường cần đưa can lên trước chủ ngữ. Dạng câu kể lên giọng đôi khi được dùng để hỏi xác nhận, nhưng đó không phải mẫu nên học đầu tiên.

5. Dùng be không đúng dạng sau can

  • Sai: He can is here at six.
  • Đúng: He can be here at six. — Anh ấy có thể có mặt ở đây lúc sáu giờ.
  • Vì sao: Sau can, dùng be, không dùng am/is/are. Đây vẫn là quy tắc dùng động từ ở dạng gốc, không phải một ngoại lệ riêng.

6. Nhầm không được phép với không bắt buộc

  • Không đúng với ý “Bạn không cần đến”: You can't come.
  • Đúng với ý đó: You don't have to come. — Bạn không cần đến.
  • Vì sao: You can't come. có nghĩa “Bạn không thể đến” hoặc “Bạn không được đến”, tùy hoàn cảnh. Nó không nói rằng người nghe được tự chọn có đến hay không.

Lưu ý khi giao tiếp

Xin phép tự nhiên không nhất thiết phải dùng may

Can I…? rất thông dụng và được chấp nhận khi xin phép trong đời sống. Thêm please (làm ơn) cùng giọng nói nhẹ nhàng sẽ giúp lời nói lịch sự hơn:

Can I leave a little early, please? — Cho tôi về sớm một chút được không ạ?

Could I…? thường nhẹ nhàng, dè dặt hơn; May I…? trang trọng hơn:

  • Could I ask you a question? — Cho tôi hỏi một câu được không ạ?
  • May I come in? — Tôi xin phép vào được không ạ?

Không nên dạy rằng can chỉ nói về năng lực nên không thể dùng để xin phép. Cách dùng xin phép là hoàn toàn thông thường. Tuy vậy, trong hoàn cảnh có nghi thức hoặc cần đặc biệt lịch sự, could và may là những lựa chọn hữu ích.

Tiếng Anh không có một từ khớp hoàn toàn với “ạ”. Khi dịch, cần xét quan hệ giữa hai người; độ lịch sự được tạo bởi cả cách xưng hô, câu mở đầu, please và giọng nói, chứ không chỉ một động từ.

Cho phép, từ chối và trả lời lời nhờ

Can I use this chair? — Of course. Go ahead. — Tôi dùng chiếc ghế này được không? — Được chứ, bạn cứ dùng đi.

Yes, you can đúng ngữ pháp, nhưng đôi khi nghe như người nói đang chính thức cấp phép. Giữa những người ngang hàng, một câu đồng ý thân thiện thường tự nhiên hơn.

Can you help me now? — Sorry, I can't. I'm in a meeting. — Bây giờ bạn giúp tôi được không? — Xin lỗi, giờ tôi không giúp được. Tôi đang họp.

Khi từ chối lời nhờ, thêm lời xin lỗi hoặc lý do ngắn sẽ bớt cộc lốc hơn một tiếng No. Ngược lại, với lời nhờ làm việc cụ thể, Sure (Được chứ) kèm hành động thường tự nhiên hơn việc chỉ nói mình có khả năng.

Nghe và nói can, can't

Trong lời nói liền mạch, can thường được đọc nhẹ khi không cần nhấn mạnh, còn can't thường nổi bật hơn. Âm cuối của can't không phải lúc nào cũng nghe rõ; cách phát âm cũng khác giữa các vùng. Đừng chỉ dựa vào một âm cuối để đoán ý: hãy nghe cả nhịp câu và hoàn cảnh.

Trong câu trả lời ngắn như Yes, I can. — Có, tôi làm được, can thường được đọc rõ hơn vì nó mang thông tin chính. Nếu việc phân biệt có thể gây hiểu lầm, hãy nói chậm lại hoặc dùng dạng đầy đủ cannot.

Mở rộng sau phần cơ bản

Bạn chưa cần dùng thành thạo các mẫu dưới đây ở A1. Hãy xem đây là phần tra cứu khi gặp những câu không dịch đơn giản bằng “biết” hoặc “được”.

Can không chỉ nói về hiện tại

Có thể dùng can cho một việc sắp tới khi nói về khả năng hoặc điều kiện đã biết:

I can meet you tomorrow. — Ngày mai tôi có thể gặp bạn.

Vì vậy, không phải cứ có “ngày mai” là phải thêm will. Tuy nhiên, khi cần nói rõ một khả năng sẽ có được về sau, dùng will be able to:

After the course, you'll be able to read simple reports. — Sau khóa học, bạn sẽ đọc được những báo cáo đơn giản.

Không ghép thành will can. Be able to có nghĩa “có khả năng làm gì” và có thể đổi dạng theo thời gian. Nó cũng dùng được sau to:

I want to be able to drive. — Tôi muốn biết lái xe.

Không dùng to can với nghĩa khả năng.

Could và khả năng trong quá khứ

Could thường diễn tả khả năng nói chung trong quá khứ:

When I was younger, I could run ten kilometres. — Hồi trẻ, tôi có thể chạy mười ki-lô-mét.

Khi kể một lần cụ thể đã làm được việc khó, câu khẳng định thường dùng was/were able to hoặc managed to (đã xoay xở làm được):

The door was stuck, but we managed to open it. — Cửa bị kẹt, nhưng chúng tôi đã xoay xở mở được.

Đây không phải lệnh cấm tuyệt đối với could trong mọi tình huống cụ thể. Với các động từ chỉ giác quan như hear (nghe), see (nhìn thấy), could vẫn thường diễn tả trải nghiệm vào một lúc nhất định:

I could hear music from the next room. — Lúc đó tôi nghe thấy tiếng nhạc từ phòng bên.

Dạng phủ định couldn't dùng được để nói đã không làm được việc gì trong một dịp cụ thể: I couldn't open the door. — Lúc đó tôi không mở được cửa.

Could trong lời xin phép không mang nghĩa quá khứ

Could I use your phone? — Tôi dùng điện thoại của bạn một lát được không ạ?

Dù could có thể nói về quá khứ, ở đây nó chỉ làm lời xin phép nhẹ nhàng hơn. Khi đồng ý cho phép ngay lúc đó, thường trả lời bằng can, không phải could:

Yes, you can. — Được chứ.

Tương tự, Could you help me? — Bạn giúp tôi được không ạ? — thường là lời nhờ ở hiện tại, không phải câu hỏi về năng lực trong quá khứ.

Khả năng nói chung và phỏng đoán về một việc cụ thể

This road can be dangerous at night. — Con đường này có lúc nguy hiểm vào ban đêm.

Ở đây can nói một điều đôi khi xảy ra hoặc có thể xảy ra trong những điều kiện nhất định. Nó không khẳng định con đường luôn nguy hiểm.

Nếu chỉ phỏng đoán một sự việc cụ thể, thường dùng may/might/could, không dùng câu khẳng định với can theo cùng cách:

Lan might be at home now. — Có lẽ bây giờ Lan đang ở nhà.

Đừng máy móc dịch “có thể” thành can trong mọi câu. Trong ví dụ này, người nói đang đoán Lan ở đâu, không nói Lan có quyền hoặc có khả năng ở nhà.

Can't còn có thể diễn tả sự suy đoán chắc chắn

That can't be right. — Điều đó chắc chắn không đúng.

Người nói cho rằng điều ấy không thể đúng dựa trên thông tin đang có. Đây không phải thiếu kỹ năng hay bị cấm. Khi nói về chuyện đã xảy ra, có mẫu can't have + phân từ quá khứ; phân từ quá khứ là dạng động từ như seen (đã thấy), gone (đã đi), dùng trong một số cấu trúc nói về việc đã xảy ra:

She can't have left already; her bag is still here. — Chắc chắn cô ấy chưa đi đâu; túi của cô ấy vẫn còn ở đây.

Mẫu này dùng để suy luận về quá khứ, không thay thế cho couldn't khi chỉ muốn kể rằng trước đây mình không làm được việc gì.

Hai cách viết cần nhận ra khi đọc

Dạng phủ định thông thường là cannot, viết liền. Tuy nhiên, can not có thể xuất hiện khi not thuộc một cụm phía sau, chẳng hạn not only … but also … (không chỉ … mà còn …):

She can not only read English but also write it well. — Cô ấy không chỉ đọc được tiếng Anh mà còn viết tốt.

Câu này vẫn nói cô ấy có khả năng, không phải phủ định khả năng. Với nhu cầu thông thường, hãy dùng can't hoặc cannot.

Một cấu trúc khác dễ dịch sai là can't help + động từ thêm -ing, nghĩa là không nhịn được hoặc không khỏi làm gì:

I can't help laughing. — Tôi không nhịn được cười.

Đây là một cụm cố định; không hiểu help theo nghĩa “giúp đỡ” trong câu này.

Gợi ý luyện tập

  1. Viết theo ba ý nghĩa, không theo một bản dịch. Viết ba câu về kỹ năng của bạn, ba câu về lịch rảnh và ba lời xin phép. Chẳng hạn: I can cook. — Tôi biết nấu ăn; I can come on Friday. — Tôi đến được vào thứ Sáu; Can I leave my bag here? — Tôi để túi ở đây được không? Sau đó gạch chân từ tiếng Việt tương ứng với can để thấy vì sao không thể luôn dịch là “có thể”.

  2. Biến một ý thành ba dạng. Bắt đầu với She can drive. — Cô ấy biết lái xe. Đổi thành She can't drive. — Cô ấy không biết lái xe, rồi Can she drive? — Cô ấy biết lái xe không? Lặp lại với I, we, they; tự kiểm tra rằng bạn không thêm -s, to hoặc do/does.

  3. Luyện hội thoại có phản hồi thực tế. Đóng vai khách hỏi dùng mạng, thanh toán bằng thẻ hoặc đổi chỗ ngồi. Viết cả câu hỏi lẫn lời đồng ý hoặc từ chối có lý do. Khi nghe lại bản ghi của mình, kiểm tra xem can và can't có đủ rõ để người nghe hiểu đúng hay chưa.

Các chủ điểm liên quan

  • Nên học trước: Thì hiện tại đơn — hiểu cách nói về kỹ năng, thói quen và nhận ra vì sao câu có can không dùng do/does.
  • Học tiếp: Cách dùng should và must — mở rộng sang lời khuyên, sự bắt buộc và phân biệt “không được” với “không cần”.

Điều kiện tiên quyết

Thì hiện tại đơn trong tiếng AnhA1

Các khái niệm xây dựng trên khái niệm này

Thêm khái niệm A1

Khái niệm này trong các ngôn ngữ khác

So sánh qua tất cả ngôn ngữ