İtalyancada gündelik konuşma dili
Registro Colloquiale
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada gündelik konuşma dili, yakınlık kurmak ve konuşmayı anlık olarak düzenlemek için kısa ifadelerden, tekrarlardan ve tipo, cioè, dai gibi küçük sözcüklerden yararlanır. È simpatico simpatico “Gerçekten çok sempatik”, Ma dai, non ci credo! ise “Hadi canım, inanmıyorum!” anlamına gelir. Bu dil yalnızca kuralları gevşetmek değildir: hangi ifadenin samimi, hangisinin bölgesel, hangisinin resmî ortamda uygunsuz olduğunu ayırt etmek gerekir.
Genel bakış
Bir arkadaş sohbetini dinlerken bütün sözcükleri bilip yine de konuşmanın havasını kaçırabilirsiniz. Konuşmacı cümlesini bitirmeden düzeltir, bir sözcüğü iki kez söyler, anlatacaklarına cioè ile yeniden başlar veya yalnızca boh diyerek cevap verir. Bunlar çoğu zaman anlatım yetersizliği değil, karşılıklı konuşmanın doğal araçlarıdır. İtalyancada bu kullanım alanına registro colloquiale, yani gündelik ve samimi anlatım biçimi denir.
Bu konu C2 düzeyinde sistemli biçimde ele alınır; ancak tek tek ifadelerle çok daha önce karşılaşırsınız. İleri düzeyde amaç, mümkün olduğunca fazla argo kullanmak değil, duruma uygun konuşmaktır. Arkadaşla buluşma planlarken doğal gelen bir cümle, iş başvurusunda fazla laubali durabilir. Aynı kişi aile sofrasında başka, bir sunumda başka bir anlatım biçimi seçebilir.
Türkçedeki “yani”, “hani”, “şey”, “hadi ya” ve “valla bilmiyorum” gibi ifadeler iyi bir başlangıç noktasıdır. Yine de bunların her biri için tek bir İtalyanca karşılık aramayın. Örneğin cioè bazen “yani”, bazen “daha doğrusu” olur; dai ise ses tonuna göre teşvik, itiraz veya şaşkınlık bildirir. Öğrenilecek şey yalnızca sözcük değil, sözcüğün konuşmada yaptığı iştir.
Nasıl işler?
Konuşmayı yönlendiren küçük ifadeler
Söylem belirleyicileri, konuşmanın akışını ve konuşmacının tutumunu gösteren sözcüklerdir. Çoğu, cümlenin temel bilgisini değiştirmeden tereddüt, açıklama, sonuç veya tepki ekler. “Yani yarın gelemiyorum” ile “Yarın gelemiyorum” arasındaki farkı düşünün: haber aynı olsa da konuşmaya bağlanış biçimi farklıdır.
| İtalyanca | Türkçe | Konuşmadaki görevi |
|---|---|---|
| Tipo, non so che dire. | Yani, ne diyeceğimi bilmiyorum. | Söze biraz tereddütle girme; bu bağlamda kesin bir karşılığı yoktur. |
| Ci saranno tipo venti persone. | Yirmi kişi falan olacak. | Sayıyı yaklaşık verme. |
| Cioè, non volevo offenderti. | Yani, seni kırmak istemedim. | Önceki sözü açıklama. |
| Vengo domani, cioè, dopodomani. | Yarın geliyorum, daha doğrusu öbür gün. | Söyleneni hemen düzeltme. |
| Praticamente abbiamo perso il treno. | Kısacası treni kaçırdık. | Olan biteni özetleme. |
| Allora, da dove cominciamo? | Peki, nereden başlıyoruz? | Yeni bir aşamaya geçme. |
| Boh, non lo so. | Bilmem ki. | Cevabı bilmediğini rahat bir biçimde belirtme. |
| Dai, provaci! | Hadi, bir dene! | Cesaretlendirme. |
Tipo her zaman dolgu sözcüğü değildir: “tür” anlamında da kullanılır. Praticamente de her zaman “kısacası” demek değildir; bağlama göre “neredeyse” veya “uygulamada” anlamına gelebilir. Bu yüzden bir ifadeyi tek bir Türkçe sözcüğe sabitlemek yerine çevresindeki cümleye bakın.
Ayrıca doğal konuşma, her cümleye bu ifadelerden birini eklemek anlamına gelmez. Sürekli tipo, cioè, praticamente demek, Türkçede her cümleyi “yani, şey, hani” ile kurmak kadar yorucu olabilir. Bunları birer süs değil, gerektiğinde kullanılan araçlar olarak düşünün.
Çok işlevli che
Che, standart İtalyancada zaten birkaç farklı görev üstlenir. So che viene “Geleceğini biliyorum” cümlesindeki kullanımı tamamen standarttır. Gündelik dilde ayrıca çok işlevli che (che polivalente) görülür: konuşmacı iki cümle arasındaki nedeni, zamanı veya başka bir bağı daha açık bir yapı yerine che ile kurar. Hangi ilişkinin kastedildiğini dinleyici bağlamdan çıkarır.
Bütün bu kullanımların kabul derecesi aynı değildir. Özellikle bir çağrı veya istekten sonra neden bildiren che, konuşmada son derece doğaldır:
- Vieni dentro, che fa freddo. — İçeri gel, hava soğuk.
- Daha açık anlatım: Vieni dentro, perché fa freddo. — İçeri gel, çünkü hava soğuk.
Zaman bildiren kimi örnekler de sık duyulur:
- L'anno che ci siamo conosciuti abitavo a Torino. — Tanıştığımız yıl Torino'da oturuyordum.
- Daha özenli anlatım: L'anno in cui ci siamo conosciuti abitavo a Torino. — Tanıştığımız yıl Torino'da oturuyordum.
Buna karşılık bir kişiye ya da şeye ilişkin bağı belirsiz bırakan kullanımlar, daha belirgin biçimde standart dışı olabilir:
- Ho un amico che gli raccontano tutto. — Her şeyin anlatıldığı bir arkadaşım var.
- Özenli karşılığı: Ho un amico a cui raccontano tutto. — Her şeyi anlattıkları bir arkadaşım var.
Son örnekte anlatılan kişinin kendisi değil, ona bir şey anlatılması önemlidir; a cui bu ilişkiyi açıkça gösterir. Günlük konuşmada duyduğunuz her che yapısını yazılı anlatıma taşımayın.
Özellikle Dimmi che viene ile Dimmi quando viene ifadelerini eş anlamlı saymak güvenli değildir. İlki normalde “Bana geleceğini söyle”, ikincisi “Bana ne zaman geleceğini söyle” demektir. Bazı yerel veya çok gevşek konuşma bağlamlarında zaman ilişkisi sezdirilebilir; ancak “ne zaman” bilgisini soruyorsanız güvenilir seçim quando olur. Che, istediğiniz her bağlayıcının yerine geçen genel bir sözcük değildir.
Vurgulu tekrarlar
İtalyancada bir sıfatı, yani bir kişinin ya da şeyin nasıl olduğunu anlatan sözcüğü, art arda tekrarlamak anlamı güçlendirebilir:
- È simpatico simpatico. — Gerçekten çok sempatik.
- La stanza è piccola piccola. — Oda küçücük.
- Voglio un caffè caldo caldo. — Sıcacık bir kahve istiyorum.
Türkçede “küçük küçük” her zaman aynı işi yapmaz: “Küçük küçük doğra” dediğimizde parçaların boyutunu anlatırız. İtalyancadaki una stanza piccola piccola ise genellikle tek bir odanın çok küçük olduğunu belirtir. Türkçe karşılık bazen tekrar değil, “küçücük”, “sıcacık” ya da “gerçekten çok” olur.
Tekrarlanan sıfatların ikisi de anlattıkları sözcüğe uyar: piccola piccola dişil tekil, piccoli piccoli eril çoğuldur. Konuşma dilindeki vurgu, bu uyumu ortadan kaldırmaz.
Tekrar yalnızca dereceyi yükseltmez. Un caffè caffè “gerçek bir kahve”, yani bağlama göre kahveye benzeyen başka bir içecek değil, bildiğimiz kahve demek olabilir. Piano piano ise “yavaş yavaş” anlamıyla yerleşik bir ifadedir. Dolayısıyla her tekrarı otomatik olarak “çok” diye çevirmeyin.
Kısalan biçimler ve eksiltili cevaplar
Eksilti, bağlamdan anlaşılan bir parçayı söylememektir. Türkçede “Kahve?” sorusuna “Sonra” demek nasıl yeterliyse, İtalyancada da tam cümle kurmak zorunlu değildir:
- Un caffè? — Dopo, grazie. — Bir kahve? — Sonra, teşekkürler.
- Tutto bene? — Tutto bene. — Her şey yolunda mı? — Yolunda.
Bazı sözcükler de kısa biçimleriyle kullanılır. Ancak her kısalma gündelik veya özensiz değildir; biçimin geçmişine ve kullanım alanına bakmak gerekir.
| Biçim ve örnek | Türkçe | Kullanım notu |
|---|---|---|
| Un po' di tempo. | Biraz zaman. | Standart yazımdır; kesme işareti gerekir. |
| Va be', ne parliamo dopo. | Peki, sonra konuşuruz. | Samimi konuşmada yaygındır; birleşik yazımı da görülür. |
| 'Sto telefono non funziona. | Bu telefon çalışmıyor. | Başındaki bölüm düşmüş, belirgin biçimde gündelik bir biçimdir. |
| La bici è fuori. | Bisiklet dışarıda. | Kısalmış olsa da yerleşik, olağan bir sözcüktür. |
| Un bel giorno. | Güzel bir gün. | Standart dildeki düzenli kısa biçimdir; özensizlik göstergesi değildir. |
'Sto, questo yerine kullanılabilir; buna 'sta, 'sti, 'ste biçimleri eşlik eder. Bunları tanımak yararlıdır, fakat yazılı üretimde özellikle ilk aşamada questo, questa, questi, queste biçimlerini korumak daha güvenlidir. Kısaltmaları duyduğunuz gibi gelişigüzel yazmak, doğal konuşma üretmenin yolu değildir.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki cümlelerde çeviriler sözcük sözcük değil, konuşmadaki anlamı yansıtır. Özellikle ünlemlerde ses tonunun anlamı değiştirebileceğini unutmayın.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Tipo, non so che dire. | Yani, ne diyeceğimi bilmiyorum. | Söze tereddütlü giriş. |
| Ma dai, non ci credo! | Hadi canım, inanmıyorum! | Şaşkınlık veya inanmama. |
| È simpatico simpatico. | Gerçekten çok sempatik. | Tekrarla güçlendirme. |
| Cioè, nel senso che... | Yani, şunu demek istiyorum... | Açıklama ararken sözü sürdürme. |
| Ci vediamo tipo alle otto? | Sekiz gibi buluşalım mı? | Saati yaklaşık verme. |
| Praticamente siamo rimasti senza soldi. | Kısacası parasız kaldık. | Durumu özetleme. |
| Aspetta, che ti aiuto. | Bekle, sana yardım edeyim. | Çağrıyı açıklayan gevşek bağ. |
| Quel film, l'ho già visto. | O filmi zaten gördüm. | Konuyu öne alıp sonra ona dönme. |
| Ci penso io. | Ben hallederim. | Sondaki kişi sözcüğüyle sorumluluğu üstlenme. |
| Boh, magari viene più tardi. | Bilmem, belki daha sonra gelir. | Belirsizliği açıkça gösterme. |
| Va be', facciamo domani. | Peki, yarın yapalım. | Öneriyi kabullenip konuşmayı sonuca bağlama. |
| Non è male, dai. | Fena değil be. | Yargıyı yumuşatma veya dinleyiciyi ikna etme. |
| Me l'ha detto lui, eh! | Bunu bana o söyledi, haberin olsun! | Kaynağı vurgulama ve dikkat çekme. |
Sık yapılan hatalar
1. Che ile quando arasındaki ayrımı kaldırmak
- Yanlış, kastedilen anlama göre: Dimmi che arriva. — “Ne zaman geleceğini söyle” demek isterken.
- Doğru: Dimmi quando arriva. — Ne zaman geleceğini söyle.
- Neden: İlk cümle kendi başına dilbilgisel olarak mümkündür, fakat “Bana geleceğini söyle” anlamındadır. Gündelik dildeki esneklik, soru sözcüklerinin anlamını ortadan kaldırmaz.
2. Söylem belirleyicilerini üst üste yığmak
- Kaçınılacak kullanım: Tipo, cioè, praticamente, tipo, non vengo. — Gelemeyeceğini söylemeden önce dolgu ifadelerini yığma.
- Daha doğal: Cioè, domani non riesco a venire. — Yani, yarın gelemiyorum.
- Neden: Sorun tek tek sözcükler değil, gereksiz tekrardır. Bir ifadeyi gerçekten açıklama, düzeltme veya yaklaşık değer verme işlevi gördüğünde kullanın.
3. Tekrarda sıfat uyumunu unutmak
- Yanlış: Sono stanze piccolo piccolo.
- Doğru: Sono stanze piccole piccole. — Bunlar küçücük odalar.
- Neden: Stanze dişil çoğuldur. Tekrarlanan iki sıfat da buna uyar. Samimi anlatım temel uyum kurallarını kaldırmaz.
4. Samimi bir kalıbı resmî yazışmaya taşımak
- Uygun değil, resmî randevu isteğinde: Dai, mi dia un appuntamento! — Hadi, bana bir randevu verin!
- Uygun: Potrebbe fissarmi un appuntamento, per favore? — Lütfen bana bir randevu verebilir misiniz?
- Neden: Lei ile uyumlu bir fiil kullanmak tek başına cümleyi nazik yapmaz. Dai burada baskıcı veya fazla samimi duyulabilir. Sorun dilbilgisinden çok ilişkinin ve ortamın gerektirdiği tondur.
5. Konuşma biçimini yanlış yazımla karıştırmak
- Yanlış: Aspetta un pò.
- Doğru: Aspetta un po'. — Biraz bekle.
- Neden: Po' sözcüğünde vurgu işareti değil, kesme işareti vardır. Gündelik bir mesaj yazarken de bu ayrım geçerlidir. Konuşmanın rahatlığı, bütün yazım biçimlerinin eşit derecede doğru olduğu anlamına gelmez.
Kullanım notları
Samimi dil, argo ve kabalık aynı şey değildir
Gündelik konuşma dilinin büyük bölümü küfürsüz ve sıradandır. Boh ya da va be' kullanmak mutlaka kaba olmak değildir; ancak önemli bir soruya yalnızca boh diye cevap vermek ilgisiz görünebilir. Aynı ifade arkadaş arasında rahatlık, bir müşteriye cevapta umursamazlık izlenimi yaratabilir.
Türkçedeki “sen/siz” ayrımı burada yararlı bir karşılaştırmadır, fakat tek başına yeterli değildir. İtalyancada da tu ve saygılı hitap Lei önemlidir; ayrıca sözcük seçimi, emirlerin doğrudanlığı ve ses tonu da mesafeyi belirler. İş arkadaşlarının birbirine tu demesi, her konuşmanın çok samimi olacağı anlamına gelmez.
Bölgesel özellikleri tanıyın, genellemeyin
Bölgesel İtalyanca, ortak İtalyancanın bir yöredeki söyleyiş ve kullanım özelliklerini taşıyan biçimidir. Yerel lehçeler veya bölgesel dillerle aynı şey değildir. Bir konuşmacı tamamen İtalyanca konuşurken bile vurgusuyla, bir ünlemi seçişiyle veya belirli bir sözcükle yaşadığı bölgeyi belli edebilir.
Örneğin bazı Kuzey İtalya konuşmalarında Sono dietro a preparare la cena biçimiyle karşılaşabilirsiniz: “Akşam yemeğini hazırlıyorum.” Bölgeler üstü, güvenli karşılık Sto preparando la cena olur. Buradaki dietro ifadesini sözcük sözcük “arkasında” diye yorumlamak anlamı kaçırır. Ancak bu, bütün kuzeylilerin böyle konuştuğu veya başka bölgelerde kimsenin anlamadığı anlamına gelmez.
Bir yerel ifadeyi kullanmadan önce şu üç soruyu sorun: Bunu kim söylüyor? Kime söylüyor? Benzer yaş ve ilişkideki kişiler de kullanıyor mu? Kendi çevrenizde tekrar tekrar duyduğunuz bir biçimi öğrenmek, birbirinden uzak bölgelerden ifadeleri rastgele birleştirmekten daha doğaldır.
Konuşmanın yazıya geçirilmesi
Arkadaş mesajlarında kısaltmalar, üç nokta ve kısa cevaplar yaygındır. Buna karşılık bir romandaki konuşma veya bir dizinin altyazısı, gerçek konuşmanın bire bir kaydı değildir. Yazar kimi duraksamaları çıkarır, kimi yerel biçimleri özellikle görünür kılar. Dolayısıyla tek bir altyazıdan “İtalyanlar hep böyle konuşur” sonucu çıkarmayın.
İleri kullanım ve ince ayrımlar
Konuyu öne almak: tekrar mı, bilgi düzeni mi?
Quel film, l'ho già visto cümlesinde “o film” önce gündeme getirilir, ardından l' ile ona dönülür. Bu yapıya sola kaydırma, yani konuşulacak öğeyi cümlenin başına alıp onu kısa bir sözcükle yeniden belirtme denir. Türkçedeki “O film var ya, onu zaten gördüm” benzeri bir etki yaratabilir; her çeviriye “var ya” eklemek gerekmez.
Buradaki tekrar gereksiz değildir. İtalyancada nesne, yani eylemin etkilediği kişi veya şey, başa alınmış olsa da cümlenin içinde çoğu zaman kısa bir zamirle, yani onun yerini tutan sözcükle, yeniden gösterilir. Quel film, l'ho già visto yapısındaki l' bu işi yapar.
Tersi de mümkündür: L'ho già visto, quel film. — “Zaten gördüm o filmi.” Buna sağa kaydırma denir; konu sonda hatırlatılır veya açıklığa kavuşturulur. İki yapı da konuşmada doğaldır, fakat her cümleyi böyle kurmak anlatımı yapaylaştırır.
A me mi neden tartışılır?
A me mi piace biçimi kabaca “Bana gelince, benim hoşuma gidiyor” etkisi verebilir. Burada a me ile mi aynı kişiye işaret eder. Geleneksel okul öğretiminde sıkça gereksiz tekrar diye düzeltilir; konuşmada ise özellikle a me ayrı bir konu ya da karşıtlık olarak öne çıkarıldığında görülür.
- A me, mi sembra una buona idea. — Bana sorarsan, iyi bir fikir gibi geliyor.
- Daha tarafsız: Mi sembra una buona idea. — Bana iyi bir fikir gibi geliyor.
Buradan “Her nesneyi iki kez söylemek doğaldır” sonucu çıkmaz. Bu tür biçimler bağlama ve seslendirmeye bağlıdır. Özenli bir metinde çoğu zaman daha yalın karşılığı seçin; doğal konuşmayı dinlerken de her tekrarı düşünmeden hata saymayın.
Ses tonu, aynı sözcüğün işini değiştirir
Ma dai! gülerek söylendiğinde “Yok artık!” gibi şaşkınlık, sert söylendiğinde “Hadi ama!” gibi itiraz bildirebilir. Eh? anlamadığını belirtmek için “Efendim?” işlevi görebilirken, cümle sonundaki eh dikkat çekebilir veya onay bekleyebilir. Yazıda bunları yalnızca noktalama işaretlerinden çözmek her zaman mümkün değildir.
Aynı nedenle bir ifadeyi kayıttan öğrenirken yalnızca sözcükleri değil, sesin yükselip alçalmasını da dinleyin. Türkçedeki “Öyle mi?” sorusunun merak, kuşku veya alay taşıyabilmesi, bu ayrım için iyi bir hatırlatıcıdır.
Gündeliklik, kip ayrımlarını bütünüyle kaldırmaz
Kip, konuşmacının bir olayı bilgi, istek, olasılık veya varsayım olarak nasıl sunduğuyla ilgilidir. İtalyancadaki congiuntivo, özellikle düşünce, kuşku ve değerlendirme içeren bazı yapılarda kullanılan fiil biçimidir. Gündelik konuşmada bazı bağlamlarda bunun yerine sıradan bildirme biçimi duyabilirsiniz; bu değişim her yapıda aynı ölçüde kabul edilmez.
Örneğin Penso che sia stanco “Sanırım yorgun” özenli ve güvenli bir seçimdir. Penso che è stanco da gündelik konuşmada duyulur, fakat resmî bir metinde tercih edilmez. “Konuşma dilinde artık congiuntivo kullanılmıyor” gibi kesin bir kural yanlıştır. İleri düzeyde esneklik, ayrımları bilerek seçim yapmaktır; ayrımları tamamen terk etmek değil.
Çalışma önerileri
İki dakikalık bir sohbeti işlevlere göre dinleyin. Bir röportaj veya doğal konuşma kaydı seçin. Duyduğunuz tipo, cioè, allora, dai örneklerini yazın; her birinin yanına “yaklaşık değer”, “düzeltme”, “itiraz” veya “konu değiştirme” gibi Türkçe bir açıklama ekleyin. Hiçbiri uymuyorsa önceki ve sonraki cümleyi tekrar dinleyin.
Aynı haberi iki ayrı kişiye söyleyin. Örneğin yarın gelemeyeceğinizi önce arkadaşınıza, sonra bir kuruma bildirin: Va be', allora ci vediamo un altro giorno — “Peki, o zaman başka gün görüşürüz”; Purtroppo domani non potrò essere presente — “Ne yazık ki yarın hazır bulunamayacağım.” Amaç resmî cümleyi yalnızca kısaltmak değil, ilişkiye uygun bir anlatım seçmektir.
Tek bir özelliği taklit edip kendinizi kaydedin. Önce bir cioè ile düzeltme yapın, sonra vurgulu bir tekrar deneyin. Kayıttaki duraksama ve tonlamayı örnek aldığınız konuşmayla karşılaştırın. Aynı anda yerel söyleyiş, kısaltma ve çok sayıda dolgu ifadesi eklemek yerine, bir özelliği yerinde kullanmaya odaklanın.
İlgili konular
- Resmî anlatım — Gündelik dilin hangi durumlarda uygun olmadığını görmek ve aynı düşünceyi daha mesafeli bir üslupla ifade etmek için temel karşılaştırma.