B2

İtalyancada Edilgen Çatı

Forma Passiva

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

İtalyancada edilgen çatı, yani işi yapandan çok işten etkileneni öne çıkaran yapı, genellikle essere + geçmiş ortaç ile kurulur: La porta è stata chiusa — “Kapı kapatıldı.” Geçmiş ortaç, fiilin chiuso, fatto, letto gibi biçimidir ve edilgen yapıda cümlenin öznesine göre değişir. İşi yapan kişi da ile belirtilir; venire eylemi vurgulayan bir seçenek, andare ise çoğunlukla “yapılması gerekir” anlamı verir.

Genel bakış

“Teknisyen bilgisayarı onardı” ile “Bilgisayar onarıldı” aynı olayın iki farklı anlatımıdır. İlkinde işi yapanı, ikincisinde onarılan şeyi öne çıkarırız. İtalyancada bu iki anlatıma sırasıyla forma attiva ve forma passiva, yani etken ve edilgen çatı denir. Edilgen cümlenin öznesi, hakkında bilgi verilen kişi ya da şeydir; işi kendisinin yapması gerekmez.

Türkçede “yapıldı, gönderildi, açıldı” gibi biçimlerde edilgenlik çoğunlukla fiile eklenen eklerle gösterilir. İtalyancada ise ayrı bir yardımcı fiil, yani asıl fiilin anlamını tamamlayan bir fiil kullanılır. Üstelik Türkçede bulunmayan bir uyum vardır: Sözcüğün dilbilgisel cinsiyeti, yani eril veya dişil sayılması, ve tekil ya da çoğul olması geçmiş ortacın sonunu etkiler.

B2 düzeyinde bu konunun asıl hedefi yalnızca è fatto kalıbını öğrenmek değildir. Haberleri, iş yazışmalarını, talimatları ve tarih anlatılarını anlayabilmek için edilgen yapıyı farklı zamanlarda tanımak; durum bildiren anlatımla eylem bildiren anlatımı ayırmak gerekir. Aşağıda önce temel kuruluşu, ardından daha ileri ayrımları bulabilirsiniz.

Nasıl kurulur?

1. Etken cümledeki nesneyi öne alın

Doğrudan nesne, fiile “kimi, neyi?” diye sorunca bulunan öğedir. Edilgenleştirmede bu öğe özne olur:

  • Il tecnico ripara il computer. — Teknisyen bilgisayarı onarıyor.
  • Il computer è riparato dal tecnico. — Bilgisayar teknisyen tarafından onarılıyor.

İkinci cümlede il computer artık öznedir. Il tecnico ise işi yapanı bildiren dal tecnico ifadesine dönüşmüştür. Yardımcı fiil, yeni özneye göre çekimlenir; yani kişi, sayı ve zamana göre biçim alır.

Temel kalıp: işten etkilenen özne + çekimli essere + geçmiş ortaç + gerekirse da ile işi yapan.

Her fiil bu dönüşüme uygun değildir. Geçişli fiiller, yani doğrudan nesne alabilen fiiller, temel edilgen yapının kaynağıdır. Leggere un libro “bir kitabı okumak” edilgen yapılabilir. Ancak arrivare “varmak” doğrudan nesne almaz: Marco è arrivato “Marco geldi” cümlesi edilgen değil, geçmiş zamanlı bir etken cümledir. İçinde essere bulunması tek başına edilgenlik kanıtı değildir.

2. Geçmiş ortacı özneyle uyumlu yapın

Düzenli fiillerde geçmiş ortaç çoğunlukla -are → -ato, -ere → -uto, -ire → -ito yoluyla oluşur. Örneğin approvare → approvato “onaylamak”, ricevere → ricevuto “almak”, spedire → spedito “göndermek”. Ancak sık kullanılan birçok fiil düzensizdir: fare → fatto “yapmak”, leggere → letto “okumak”, scrivere → scritto “yazmak”, aprire → aperto “açmak”.

Edilgen yapıda bu biçimlerin sonu özneye uyar:

Öznenin türü İtalyanca Türkçe
Eril tekil Il documento è firmato. Belge imzalanmış durumda.
Dişil tekil La lettera è firmata. Mektup imzalanmış durumda.
Eril çoğul I documenti sono firmati. Belgeler imzalanmış durumda.
Dişil çoğul Le lettere sono firmate. Mektuplar imzalanmış durumda.

Bu cümleler bağlama göre imzalama eylemini de anlatabilir; durum ile eylem farkına ileride döneceğiz. Burada önemli olan -o, -a, -i, -e sonlarıdır. Türkçede “mektup” ve “belge” için farklı fiil sonları gerekmezken İtalyancada gerekir.

Birleşik zamanlarda, yani birden fazla fiil biçimiyle kurulan zamanlarda, hem stato hem de asıl geçmiş ortaç uyum gösterir: La lettera è stata firmata — “Mektup imzalandı”; Le lettere sono state firmate — “Mektuplar imzalandı.”

3. Zamanı essere üzerinde gösterin

Edilgen yapı kendi başına bir zaman değildir. Olayın ne zaman olduğunu ve nasıl sunulduğunu essere belirler. Approvare “onaylamak” fiiliyle kurulmuş şu tabloyu karşılaştırın:

Zaman veya anlatım İtalyanca Türkçe karşılığı
Şimdiki veya geniş zaman La proposta è approvata dal direttore. Öneri müdür tarafından onaylanıyor / onaylanır.
Geçmişte süren veya tekrarlanan durum, imperfetto La proposta era approvata ogni anno. Öneri her yıl onaylanırdı.
Tamamlanmış geçmiş, passato prossimo La proposta è stata approvata ieri. Öneri dün onaylandı.
Anlatı dilindeki geçmiş, passato remoto La proposta fu approvata nel 1990. Öneri 1990'da onaylandı.
Geçmişteki başka bir olaydan önce, trapassato prossimo La proposta era già stata approvata. Öneri zaten onaylanmıştı.
Gelecek zaman La proposta sarà approvata domani. Öneri yarın onaylanacak.
Gelecekte belirli bir noktadan önce tamamlanma Entro venerdì la proposta sarà stata approvata. Cuma gününe kadar öneri onaylanmış olacak.
Koşula bağlı sonuç, condizionale presente Con queste modifiche, la proposta sarebbe approvata. Bu değişikliklerle öneri onaylanırdı.
Geçmişte gerçekleşmemiş koşullu sonuç Con più tempo, la proposta sarebbe stata approvata. Daha fazla zaman olsaydı öneri onaylanmış olurdu.

Türkçe karşılıklar bire bir zaman eşleştirmesi değildir. Özellikle imperfetto için “onaylanıyordu”, “onaylanırdı” gibi seçenekler bağlama göre değişir. Etken cümlenin zaman anlamını koruyun: Hanno approvato la proposta “Öneriyi onayladılar” cümlesi, La proposta è stata approvata “Öneri onaylandı” olur; yalnızca è approvata demek geçmişte tamamlanma bilgisini kaybettirir.

4. İşi yapanı da ile ekleyin

Türkçedeki “tarafından” ifadesinin temel karşılığı da edatıdır; edat, sözcükler arasındaki ilişkiyi kuran kısa bir sözcüktür. Da, isimden önce gelen belirleyiciyle birleşebilir:

Birleşme Açıklama
da + il → dal Eril tekil belirleyiciyle
da + lo → dallo Farklı başlangıç sesleriyle kullanılan eril tekil belirleyiciyle
da + la → dalla Dişil tekil belirleyiciyle
da + l' → dall' Ünlü önündeki tekil belirleyiciyle
da + i → dai Eril çoğul belirleyiciyle
da + gli → dagli Diğer eril çoğul belirleyiciyle
da + le → dalle Dişil çoğul belirleyiciyle
  • Il contratto è stato firmato da Maria. — Sözleşme Maria tarafından imzalandı.
  • Il contratto è stato firmato dalla direttrice. — Sözleşme kadın müdür tarafından imzalandı.

İşi yapanın mutlaka insan olması gerekmez: Il tetto è stato danneggiato dalla grandine — “Çatı doludan zarar gördü.” Kullanılan araç ise çoğunlukla con ile anlatılır: La porta è stata aperta con una chiave — “Kapı bir anahtarla açıldı.” Türkçede ikisini de bazen “ile” diyerek ifade ettiğimiz için bu ayrımı özellikle izleyin.

5. Venire ile eylemi öne çıkarın

Venire + geçmiş ortaç, edilgen eylemin gerçekleşmesini açıkça gösterir. Özellikle alışılmış işlemlerde çok doğaldır:

  • Le camere vengono pulite ogni mattina. — Odalar her sabah temizlenir.
  • Il modulo verrà controllato domani. — Form yarın kontrol edilecek.

Bu kullanım yalnızca basit zamanlarda, yani yardımcı fiilin birleşik bir zaman biçimine girmediği yapılarda kullanılır: viene controllato, veniva controllato, verrà controllato, verrebbe controllato sırasıyla “kontrol ediliyor/edilir”, “kontrol ediliyordu/edilirdi”, “kontrol edilecek”, “kontrol edilirdi” anlamlarını verir. Tamamlanmış geçmiş için normal seçim è stato controllato — “kontrol edildi” olur; edilgenlik kurmak amacıyla è venuto controllato denmez.

6. Andare ile gereklilik bildirin

Andare + geçmiş ortaç, çoğunlukla “yapılması gerekir” anlamındadır:

  • Questo lavoro va fatto subito. — Bu işin hemen yapılması gerekir.
  • Le domande vanno inviate entro lunedì. — Başvuruların pazartesiye kadar gönderilmesi gerekir.
  • Il documento andava firmato ieri. — Belgenin dün imzalanması gerekiyordu.

Burada andare “gitmek” diye çevrilmez. Va fatto ile viene fatto aynı değildir: Birincisi gereklilik, ikincisi gerçekleşen eylem bildirir. Gereklilik bildiren bu kalıp basit zamanlarda ve çoğunlukla üçüncü kişi tekil veya çoğul biçimlerde kullanılır. İşi yapanı da özellikle belirtmek gerekiyorsa dovere “zorunda olmak” ile kurulan yapı daha açıktır: Il modulo deve essere firmato dal richiedente — “Formun başvuru sahibi tarafından imzalanması gerekir.”

Bağlam içinde örnekler

Aşağıdaki örneklerde önce yardımcı fiili bulun; sonra zaman anlamını ve geçmiş ortacın sonunu inceleyin.

İtalyanca Türkçe Dikkat edilecek nokta
La pizza è stata inventata a Napoli. Pizza Napoli'de icat edildi. Dişil tekil uyum; tamamlanmış geçmiş.
Il libro viene letto da molti studenti. Kitap birçok öğrenci tarafından okunuyor. Eylem bildiren edilgen yapı.
Questo lavoro va fatto subito. Bu işin hemen yapılması gerekir. Gereklilik.
Sarà premiato dal presidente. Başkan tarafından ödüllendirilecek. Özne söylenmemiş; ortaç eril tekil.
Le biciclette sono state rubate durante la notte. Bisikletler gece çalındı. Dişil çoğul uyum; yapan bilinmiyor.
Quando siamo arrivati, la sala era già stata preparata. Vardığımızda salon çoktan hazırlanmıştı. Geçmişteki başka bir olaydan önce tamamlanma.
I biglietti verranno inviati per posta elettronica. Biletler e-postayla gönderilecek. Gelecek zamanda eylem.
Le fatture vanno pagate entro trenta giorni. Faturaların otuz gün içinde ödenmesi gerekir. Çoğul özneyle gereklilik.
La strada veniva chiusa ogni inverno. Yol her kış kapatılırdı. Geçmişte tekrar.
La domanda non è stata accettata perché mancava una firma. Bir imza eksik olduğu için başvuru kabul edilmedi. Olumsuzluk yardımcı fiilden önce.
Spero che il problema sia risolto presto. Umarım sorun yakında çözülür. Umut bildiren yan cümlede edilgen yapı.
Questa decisione potrebbe essere contestata dai residenti. Bu karara mahalle sakinleri tarafından itiraz edilebilir. Olasılık bildiren fiille edilgen yapı.

Sık yapılan hatalar

1. Türkçedeki gibi değişmeyen bir fiil biçimi kullanmak

  • Yanlış: Le lettere sono stato spedito.
  • Doğru: Le lettere sono state spedite. — Mektuplar gönderildi.
  • Neden? Özne dişil çoğuldur. Hem stato hem spedito buna göre değişmelidir. İşi yapanın cinsiyeti bu uyumu belirlemez.

2. Geçmişte tamamlanma bilgisini kaybetmek

  • Amaçlanan anlam için yanlış: Ieri la domanda è approvata.
  • Doğru: Ieri la domanda è stata approvata. — Başvuru dün onaylandı.
  • Neden? Geçmişte tamamlanan olayı anlatmak için burada è stata approvata gerekir. È approvata tek başına şimdiki/geniş zaman yapısıdır.

3. İşi yapanı per ile belirtmek

  • Yanlış: Il libro è stato scritto per Elena. — “Kitap Elena tarafından yazıldı” anlamı amaçlandığında.
  • Doğru: Il libro è stato scritto da Elena. — Kitap Elena tarafından yazıldı.
  • Neden? Per Elena çoğunlukla “Elena için” anlamı verir. Cümle kendi başına mümkün olsa da yazanın Elena olduğunu söylemez.

4. Venire ile birleşik geçmiş kurmak

  • Yanlış: La macchina è venuta riparata ieri.
  • Doğru: La macchina è stata riparata ieri. — Araba dün onarıldı.
  • Neden? Edilgen yardımcı fiil olarak venire birleşik zamanlarda kullanılmaz. Geçmişte süren veya tekrarlanan eylem için veniva riparata “onarılıyordu/onarılırdı” mümkündür; bu farklı bir zaman anlamıdır.

5. Andare biçimini sıradan edilgen sanmak

  • Amaçlanan anlam için yanlış: Il pacco va consegnato oggi. — Yalnızca “Paket bugün teslim ediliyor” demek istendiğinde.
  • Doğru: Il pacco viene consegnato oggi. — Paket bugün teslim ediliyor.
  • Neden? İlk cümle “Paketin bugün teslim edilmesi gerekir” anlamını taşır. Gereklilik gerçekten amaçlanıyorsa ilk cümle doğrudur.

6. Doğrudan nesnesi olmayan fiili edilgenleştirmek

  • Yanlış: Marco è stato arrivato alle otto.
  • Doğru: Marco è arrivato alle otto. — Marco saat sekizde geldi.
  • Neden? Arrivare doğrudan nesne almaz; burada edilgen yapı kurulmaz. Doğru cümledeki essere, etken fiilin geçmiş zamanını oluşturmaktadır.

Kullanım notları

İşi yapanı söylemek zorunda değilsiniz

Edilgen cümlelerde da ile başlayan bölüm çoğu zaman yoktur. La riunione è stata annullata — “Toplantı iptal edildi” derken iptal eden kişi bilinmeyebilir, önemsiz olabilir veya zaten anlaşılabilir. Her cümleye “tarafından” karşılığı eklemek hem Türkçede hem İtalyancada anlatımı ağırlaştırır.

İşi yapan yeni veya önemli bir bilgiyse onu belirtmek anlamlıdır: Il progetto è stato approvato dal consiglio comunale — “Proje belediye meclisi tarafından onaylandı.” Odak projededir; onayı veren kurum sonradan eklenen önemli bilgidir.

Edilgen yapı yalnızca resmî dilde kullanılmaz

Haber, rapor ve yönetmeliklerde edilgen cümleler sık görülür. Ancak Sono stato invitato a cena — “Akşam yemeğine davet edildim” günlük konuşmada da doğaldır. Buna karşılık sıradan bir konuşmada işi yapan kişi belliyse etken cümle daha kısa olabilir: Mi hanno invitato a cena — “Beni akşam yemeğine davet ettiler.”

Türkçedeki edilgen cümleyi her zaman İtalyancada da edilgen yapmak gerekmez. Önemli olan “kimden ya da neden söz ediyorum?” sorusudur. Bir metinde sürekli yardımcı fiil yığılması varsa bazı cümleleri etken kurmak anlatımı rahatlatır.

Durum ile eylemi bağlamdan ayırın

La porta è chiusa çoğunlukla “Kapı kapalı” diye anlaşılır. Burada chiusa, kapının mevcut durumunu bildiren sıfat gibi çalışır. Sıfat, bir kişi veya şeyin özelliğini anlatan sözcüktür. La porta viene chiusa alle otto ise “Kapı saat sekizde kapatılır” diyerek eylemi açıkça gösterir.

Bu, essere yalnızca durum anlatır demek değildir. La porta è chiusa dal custode ogni sera — “Kapı her akşam görevli tarafından kapatılır” cümlesi de eylem bildiren edilgendir. Zaman ifadesi, işi yapanın belirtilmesi ve genel bağlam yorumu yönlendirir. Türkçedeki “kapalı”, “kapatılıyor” ve “kapatıldı” ayrımını düşünmek bu noktada yardımcı olur.

İleri ayrıntılar

Dilek ve olasılık bildiren yan cümleler

Edilgen çatı, congiuntivo ile de kurulur. Bu kip, yani konuşanın olayı nasıl sunduğunu gösteren fiil biçimi, İtalyancada umut, kuşku, istek veya değerlendirme bildiren bazı ifadelerden sonra kullanılır. Türkçedeki dilek kipiyle bire bir aynı değildir.

İtalyanca Türkçe Açıklama
È importante che la domanda sia compilata correttamente. Başvurunun doğru doldurulması önemlidir. Şimdiki zamanda değerlendirme.
Credo che le lettere siano state spedite. Mektupların gönderildiğini sanıyorum. Daha önce tamamlanmış edilgen olay.
Volevo che il documento fosse firmato subito. Belgenin hemen imzalanmasını istiyordum. Geçmişteki istekle uyumlu yan cümle.
Pensavo che il documento fosse già stato firmato. Belgenin zaten imzalanmış olduğunu düşünüyordum. Geçmişteki düşünceden önce tamamlanma.

Bu yapılarda edilgenliğin mantığı değişmez: Uygun essere biçimini seçer, geçmiş ortacı özneyle uyumlu yaparsınız. Zorlaşan kısım edilgenlik değil, ana cümle ile yan cümlenin zaman ilişkisidir. Yan cümle, daha büyük bir cümlenin içinde kendi fiiliyle yer alan bölümdür.

Mastar ve yardımcı anlam taşıyan fiiller

Mastar, fiilin kişi ve zaman bildirmeyen sözlük biçimidir; Türkçedeki “yapmak” gibi. Edilgen mastar essere + geçmiş ortaç biçimindedir:

  • Il contratto deve essere firmato oggi. — Sözleşmenin bugün imzalanması gerekir.
  • Le spese possono essere rimborsate. — Masraflar geri ödenebilir.
  • Marta teme di essere giudicata male. — Marta hakkında kötü bir yargıya varılmasından korkuyor.
  • Marta è contenta di essere stata invitata. — Marta davet edilmiş olmaktan memnun.

Son örnekte essere stata invitata, davetin memnuniyet duygusundan önce gerçekleştiğini gösterir. Mastar kullanılsa bile uyum kaybolmaz: Marta için invitata, erkek bir kişi için invitato gerekir.

Si ile kurulan edilgen yapıdan farkı

İtalyancada si passivante denen başka bir edilgen anlatım da vardır. Bu yapıda si ile fiil birlikte kullanılır ve etkilenen şeyle sayı uyumu görülür:

  • Qui si vendono libri usati. — Burada ikinci el kitap satılır.
  • Qui si vende pane fresco. — Burada taze ekmek satılır.

İlkinde kitaplar çoğul olduğu için vendono, ikincisinde ekmek tekil olduğu için vende gelir. Bu yapı ilanlarda, hizmet tanıtımlarında ve genel uygulamaları anlatırken doğaldır. İşi yapanı da ile eklemek için uygun bir seçenek değildir; böyle bir ayrıntı gerekiyorsa essere veya venire ile açık edilgen yapı genellikle daha elverişlidir.

Her si cümlesi edilgen değildir. Qui si dorme bene — “Burada iyi uyunur” cümlesinde dormire “uyumak” doğrudan nesne almaz; bu, belirsiz kişileri genel olarak anlatan kişisiz bir yapıdır. Türkçede iki türü de benzer edilgen görünümlü fiillerle çevirebildiğimiz için İtalyancadaki ayrım kolayca gözden kaçabilir.

Andare her zaman gereklilik anlamına gelmez

Andare bazı fiillerle kayıp veya olumsuz bir sonuç da anlatabilir:

  • I documenti sono andati perduti durante il trasloco. — Belgeler taşınma sırasında kayboldu.
  • Molte opere andarono distrutte nell'incendio. — Birçok eser yangında yok oldu.

Burada “kaybolması gerekir” veya “yok edilmesi gerekir” anlamı yoktur. Bu kullanım perduto “kaybolmuş” ve distrutto “yok olmuş/yıkılmış” gibi sınırlı bir fiil grubuyla görülür; birleşik zamanlarda da bulunabilir. Dolayısıyla “andare edilgen yapıda hiçbir zaman birleşik zaman alamaz” genellemesi doğru değildir. Basit zaman sınırlaması, yukarıda öğrendiğiniz gereklilik bildiren kullanımla ilgilidir.

Türkçedeki dolaylı etkilenen kişiyi özneye taşımayın

Dolaylı nesne, fiilin doğrudan etkilediği şey değil, çoğunlukla yöneldiği kişi veya alıcıdır. Hanno dato un premio a Lucia — “Lucia'ya bir ödül verdiler” cümlesinde doğrudan nesne ödüldür; Lucia alıcıdır. Temel edilgen dönüşüm şöyle olur:

  • Un premio è stato dato a Lucia. — Lucia'ya bir ödül verildi.

“Lucia ödüllendirildi” demek için farklı bir fiille Lucia è stata premiata kullanılır. Bu, Türkçedeki gibi anlamı koruyan başka bir anlatımdır; dare fiilinin alıcısını doğrudan özneye çeviren bir dönüşüm değildir. Önce fiilin hangi öğeyi doğrudan etkilediğini bulmak, yanlış edilgen cümleleri önler.

Çalışma önerileri

  1. Aynı olayı dört biçimde yazın. Il personale controlla i documenti — “Personel belgeleri kontrol ediyor” cümlesini temel alın. Ardından I documenti sono controllati “Belgeler kontrol ediliyor”, vengono controllati “kontrol ediliyor” ve vanno controllati “kontrol edilmesi gerekiyor” biçimlerini yazın. Sonuncunun olayı değil gerekliliği anlattığını özellikle not edin.
  2. Uyumu zamanla birlikte çalışın. “Mektup gönderildi”, “Mektuplar gönderildi”, “Belgeler gönderilmişti” gibi üç kısa Türkçe cümleyi İtalyancaya aktarın. Kontrol sırası şu olsun: öznenin cinsiyeti ve sayısı → yardımcı fiilin zamanı → stato varsa onun sonu → asıl geçmiş ortacın sonu. Böylece yalnızca fiili değil, bütün yapıyı kontrol edersiniz.
  3. Gerçek bir metinde anlatım amacını arayın. Kısa bir haber veya kullanım talimatında beş edilgen yapı bulun. Her biri için “İşi yapan belli mi?”, “Neden söylenmemiş?”, “Bu bir durum mu, eylem mi, gereklilik mi?” sorularını yanıtlayın. Ardından bir cümleyi etken yapıp odağın nasıl değiştiğini karşılaştırın.

İlgili konular

  • Ön koşul: Essere fiili — Edilgen çatının temel yardımcı fiilini kişi ve zamana göre doğru kullanmak için.
  • Sonraki adım: Resmî dil kullanımı — Edilgen yapıların rapor, kurum yazışması ve resmî açıklamalarda hangi amaçlarla seçildiğini anlamak için.

Ön koşul

İtalyancada essere: olmak fiili ve kullanımlarıA1

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer B2 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır