İtalyancada Şimdiki Zaman Ortacı
Participio Presente
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada participio presente, çoğunlukla -ante veya -ente ile biten, fiilden türemiş bir biçimdir: cantante “şarkıcı”, corrente “akan”, avvincente “sürükleyici”. Genellikle sıfat ya da ad olarak kullanılır; tekilde -e, çoğulda -i ile biter ve eril-dişil ayrımına göre değişmez. Adındaki “şimdiki zaman” ifadesine rağmen, Türkçedeki “-yor” ekinin karşılığı değildir ve sürmekte olan eylemleri anlatmak için kullanılmaz.
Genel bakış
Ortaç, başka bir adıyla sıfat-fiil, fiilden türeyip bir varlığı niteleyebilen biçimdir. Türkçedeki “akan su” sözünde “akan”, suyun ne yaptığını belirtir. İtalyancadaki acqua corrente de “akan su” demektir. Burada corrente, “koşmak, akmak” anlamındaki correre fiiliyle bağlantılıdır. Sıfat, bir varlığın özelliğini anlatan sözcük; ad ise kişi, nesne ya da kavramı karşılayan sözcüktür. Bu ayrım önemlidir: aynı kökenden gelen biçim bazen özellik bildirir, bazen bir kişinin adı olur.
B2 düzeyinde asıl amaç, her fiilin ortacını ezberlemek değil, sık görülen biçimleri doğru tanımak ve kullanmaktır. Un libro avvincente “sürükleyici bir kitap” derken sıfat kullanırsınız; un insegnante “bir öğretmen” derken meslek adı kullanırsınız. I presenti hanno applaudito “Orada bulunanlar alkışladı” cümlesinde ise bir sıfat, ayrıca bir kişi adı söylenmeden insanları karşılar.
Türkçe bilenler için en önemli fark kullanım alanının genişliğidir. Türkçede “otobüs bekleyen kadın”, “kapıyı açan görevli”, “her gün yürüyen komşu” gibi yapılar rahatça kurulur. İtalyancada bunların hepsini -ante/-ente biçimine dönüştürmek doğal olmaz. Çoğu zaman che ile kurulan bir açıklama gerekir: la donna che aspetta l'autobus “otobüs bekleyen kadın”. Ortacın biçimini bilmek, o biçimin her bağlamda kullanılabileceği anlamına gelmez.
Nasıl kurulur ve nasıl çalışır?
1. Temel oluşum kalıbı
Mastar, fiilin sözlükteki biçimidir; Türkçedeki “konuşmak” gibi. İtalyancada mastarlar genellikle -are, -ere, -ire ile biter. Düzenli oluşumda bu son bölümün yerine aşağıdaki ekler gelir.
| Fiil grubu | Mastar | Ortaç | Türkçe karşılığı |
|---|---|---|---|
| -are → -ante | cantare | cantante | şarkı söyleyen; şarkıcı |
| -are → -ante | insegnare | insegnante | ders veren; öğretmen |
| -ere → -ente | correre | corrente | akan; bağlama göre başka anlamları da vardır |
| -ere → -ente | avvincere | avvincente | sürükleyici |
| -ire → -ente | partire | partente | ayrılan, hareket edecek olan |
| -ire → -ente | seguire | seguente | sonraki, takip eden |
Bu tablo oluşum mantığını gösterir; bütün olası biçimlerin günlük dilde aynı ölçüde kullanıldığını göstermez. Cantante ve insegnante çok yaygın adlardır. Partente ise özellikle i partenti “yola çıkacak olanlar” gibi bağlamlarda görülür. Sıradan bir konuşmada “yarın ayrılan arkadaşım” için çoğunlukla il mio amico che parte domani denir.
-ire grubunda yalnızca son harflere bakarak güvenle tahmin yapılamaz. Bazı fiiller -iente biçimindedir: obbedire → obbediente “itaatkâr, söz dinleyen”, dormire → dormiente “uyuyan; hareketsiz durumda olan”. Dormire için dormente biçimi de vardır. Bunları istisnasız bir ek kuralına dönüştürmek yerine, karşılaştığınız sözcükle birlikte öğrenin.
Bazı sık biçimlerin kökü de ilk bakışta beklenmediktir:
| Mastar | Biçim | Türkçe karşılığı | Kullanım ipucu |
|---|---|---|---|
| fare | facente | yapan; belirli kalıplarda yer alan | Özellikle resmî ifadelerde görülür. |
| dire | dicente | söyleyen | Günlük anlatımda çok sınırlıdır. |
| avere | avente | sahip olan | Hukuk ve yönetim dilinde yaygındır. |
| bere | bevente | içen | Günlük dilde çoğunlukla açıklamalı yapı tercih edilir. |
Biçimin sözlükte bulunması, konuşurken onu seçmeniz gerektiği anlamına gelmez. “Su içen adam” için l'uomo che beve acqua doğal ve açık bir tercihtir.
2. Tekil ve çoğul uyumu
Bu biçimler sıfat olarak kullanıldığında, niteledikleri adın sayısına uyar. Dilbilgisel cinsiyet, İtalyancada adların eril veya dişil sınıfta olmasıdır; bu sınıflandırma her zaman gerçek hayattaki cinsiyeti anlatmaz. Participio presente biçiminde eril ve dişil için ayrı son ek yoktur.
| Sayı ve cinsiyet | İtalyanca | Türkçe |
|---|---|---|
| Eril tekil | un libro interessante | ilginç bir kitap |
| Dişil tekil | una storia interessante | ilginç bir hikâye |
| Eril çoğul | libri interessanti | ilginç kitaplar |
| Dişil çoğul | storie interessanti | ilginç hikâyeler |
Dolayısıyla dişil bir ad gördüğünüzde otomatik olarak -a eklemeyin. Una storia interessanta değil, una storia interessante denir. Çoğulda ise her iki cinsiyette de -i gerekir.
Kişi adlarında da aynı temel düzen görülür: un cantante “bir erkek şarkıcı”, una cantante “bir kadın şarkıcı”; i cantanti “erkek şarkıcılar veya karma bir grup”, le cantanti “kadın şarkıcılar”. Burada cinsiyet farkını çoğunlukla tanımlık, yani adın önündeki un, una, i, le gibi belirleyiciler gösterir.
3. Üç işlevi birbirinden ayırın
Sıfat olarak: Bir özellik bildirir. Una lezione interessante “ilginç bir ders” ifadesinde önemli olan, dersin o an yaptığı bir eylem değil, taşıdığı özelliktir. Interessante gibi pek çok sözcük günlük dilde bağımsız bir sıfat gibi kullanılır.
Ad olarak: Bir kişiyi veya grubu karşılar. L'insegnante arriva alle otto “Öğretmen saat sekizde geliyor” cümlesinde insegnante başlı başına bir meslek adıdır. Cümleyi anlamak için her seferinde “ders veren kişi” diye çözümlemek gerekmez.
Fiile yakın kullanımda: Bir eylemi, bazen ona bağlı bilgilerle birlikte anlatır. Un documento contenente dati personali “kişisel veriler içeren bir belge” ifadesinde contenente, belgenin ne içerdiğini bildirir. Bu tür kullanım özellikle yazı dilinde görülür. Günlük karşılığı un documento che contiene dati personali olur.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örneklerde aynı son eklerin bazen özellik, bazen kişi adı, bazen de kısa bir açıklama oluşturduğuna dikkat edin. Türkçe karşılığın her satırda aynı tür ekle verilmesi gerekmez.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| In questa casa non c'è acqua corrente. | Bu evde şebeke suyu yok. | Akan su anlamındaki ifade, ev bağlamında şebeke suyunu anlatır. |
| Ci siamo rivisti la settimana seguente. | Ertesi hafta yeniden görüştük. | Sonraki hafta, geçmişteki bir zamana göre belirlenir. |
| È un libro avvincente. | Sürükleyici bir kitap. | Kitabın okur üzerindeki etkisini anlatır. |
| I presenti hanno applaudito. | Orada bulunanlar alkışladı. | Sıfat, oradaki kişilerin yerine kullanılır. |
| La mia insegnante abita vicino alla scuola. | Öğretmenim okulun yakınında oturuyor. | Meslek adı; burada kadın bir öğretmenden söz ediliyor. |
| Le cantanti sono già sul palco. | Kadın şarkıcılar çoktan sahneye çıktı. | Çoğul biçim ve dişil tanımlık birlikte kullanılmıştır. |
| Abbiamo visto due stelle cadenti. | İki kayan yıldız gördük. | Kalıplaşmış ad-sıfat birleşimi. |
| Questo rumore è fastidioso, ma non è preoccupante. | Bu ses rahatsız edici ama endişe verici değil. | Özellik bildiren sıfat. |
| Metti i vestiti nella stanza adiacente. | Giysileri bitişik odaya koy. | Mekânsal ilişki bildiren sıfat. |
| I partecipanti riceveranno una conferma via email. | Katılımcılara e-postayla bir onay gönderilecek. | İnsanları karşılayan çoğul ad. |
| Ho ricevuto una busta contenente due fotografie. | İçinde iki fotoğraf bulunan bir zarf aldım. | İçeriği belirten, yazı diline uygun kullanım. |
| Gli aventi diritto possono presentare la domanda entro venerdì. | Hak sahipleri cuma gününe kadar başvuru yapabilir. | Hak sahibi kişileri karşılayan resmî ifade. |
Presente sözcüğünü ayrıca öğrenmek gerekir. “Mevcut, burada bulunan” anlamında bir sıfattır; i presenti bunun ad yerine kullanılmış biçimidir. Sözcüğün -ente ile bitmesi, onu günümüz İtalyancasında herhangi bir fiile mekanik olarak bağlamanız gerektiği anlamına gelmez.
Sık yapılan hatalar
1. Sürmekte olan eylem için kullanmak
- Yanlış: Sto cantante.
- Doğru: Sto cantando. — Şarkı söylüyorum.
- Neden? Devam eden eylem, stare fiiliyle gerundio kullanılarak anlatılır. Gerundio, burada eylemin sürüşünü anlatmaya yarayan -ando/-endo biçimidir. Cantante ise “şarkıcı” veya uygun bağlamda “şarkı söyleyen” demektir. Sadece Canto demek de bağlama göre “Şarkı söylüyorum” anlamını verebilir.
2. Dişil ad için son eki değiştirmek
- Yanlış: È una storia avvincenta.
- Doğru: È una storia avvincente. — Sürükleyici bir hikâye.
- Neden? Tekilde her iki cinsiyet için -e kullanılır. Avvincente, -o/-a ile değişen sıfatlardan değildir.
3. Çoğul uyumunu unutmak
- Yanlış: Le lezioni sono interessante.
- Doğru: Le lezioni sono interessanti. — Dersler ilginç.
- Neden? Sıfat adın hemen yanında bulunmasa da çoğula uyar. Lezioni çoğul olduğu için interessanti gerekir.
4. Etkiyi, kişinin hissettiği duyguyla karıştırmak
- Yanlış: Sono interessante alla storia. — “Tarihe ilgi duyuyorum” demek isterken.
- Doğru: Sono interessato alla storia. / Sono interessata alla storia. — Tarihe ilgi duyuyorum.
- Neden? Interessante “ilgi çekici”, interessato/interessata ise “ilgili, ilgi duyan” demektir. İlk biçim ilgi uyandıran şeyi, ikinci biçim bu ilgiyi duyan kişiyi anlatır. Kişi kendi ilginç biri olduğunu söylemek istiyorsa Sono interessante dilbilgisel olarak mümkündür; ancak anlamı başkadır.
5. Türkçedeki her “-an/-en” yapısını aynı biçimde aktarmak
- Yanlış: La donna aspettante l'autobus è mia zia. — Sıradan bir konuşmada.
- Doğal: La donna che aspetta l'autobus è mia zia. — Otobüs bekleyen kadın teyzem.
- Neden? Böyle bir ortaçlı yapı türetilebilir olsa bile günlük dilde yapay ve ağır duyulur. Türkçedeki yaygın sıfat-fiil yapısının İtalyancadaki en doğal karşılığı çoğu zaman che + çekimli fiil olur. Çekimli fiil, eylemi yapan kişiye ve zamana göre değişmiş fiildir; burada aspetta “bekliyor” anlamındadır.
6. Meslek adında sözcüğün sonuna bakarak cinsiyet seçmek
- Yanlış: Il cantante è una donna. — Belirli bir kadın şarkıcıdan olağan biçimde söz ederken.
- Doğru: La cantante è una donna. — Şarkıcı bir kadın.
- Neden? Cantante kadınlar için de aynı kalır; ancak onu belirleyen tanımlık değişir. Insegnante gibi sözcüklerde de yalnızca son ekten kişinin cinsiyeti çıkarılamaz.
Kullanım notları
Günlük sözcük ile resmî yapıyı ayırın
Participio presente için “resmî dilde kullanılır” demek tek başına yanıltıcıdır. Interessante, divertente, insegnante, cantante gibi sözcükler son derece gündeliktir. Sınırlı ve resmî olan, bu biçimlerin yeni bir eylem açıklaması kurmak üzere yoğun biçimde kullanılmasıdır.
Örneğin un film divertente “eğlenceli bir film” her ortamda doğaldır. Buna karşılık i cittadini residenti all'estero “yurt dışında ikamet eden vatandaşlar” özellikle formlarda ve duyurularda sık görülür. Konuşurken i cittadini che vivono all'estero aynı bilgiyi daha açık bir dille verir. İkisi arasındaki fark, ilkinin yanlış veya eskimiş olması değil, kullanım ortamıdır.
Sözcükleri birleşimleriyle öğrenin
Bir biçimin anlamı, türediği fiilin ilk sözlük anlamından daha geniş olabilir. Corrente hem “akan” hem de bağlama göre “cari, mevcut” anlamına gelir. Acqua corrente “şebeke suyu”, conto corrente “vadesiz hesap”, anno corrente “içinde bulunulan yıl” demektir. Bu ifadeleri tek tek öğrenmek, hepsini “akan” diye çevirmekten daha güvenlidir.
Benzer biçimde seguente, sıra veya zaman bakımından “sonraki” anlamındadır: la pagina seguente “sonraki sayfa”. Bu ifadeler Türkçede bir eylem cümlesiyle değil, çoğu zaman tek bir sıfatla karşılanır. Biçimin kökenini anlamak yararlıdır; çeviriyi kökene zorlamak yararlı değildir.
Sıfatın yeri ve derecelendirme
Bu sıfatlar çoğunlukla addan sonra gelir: una proposta interessante “ilginç bir öneri”. Bazıları addan önce de kullanılabilir: un'interessante proposta yine “ilginç bir öneri” demektir; anlatımın vurgusu ve üslubu değişebilir. Her biçimin yerini serbestçe değiştirebileceğinizi varsaymayın; acqua corrente gibi yerleşik birleşimleri bir bütün olarak öğrenin.
Sıfatlaşmış biçimler derece bildiren sözcükler de alabilir: molto interessante “çok ilginç”, più avvincente “daha sürükleyici”. Bu, biçimin artık yalnızca bir eylem değil, derecesi anlatılabilen bir özellik bildirdiğini gösterir.
İleri kullanım: fiil özelliği ve anlam ayrımları
Eylemin tamamlayıcılarını koruyan biçimler
Tamamlayıcı, bir sözcüğün anlamını tamamlayan bölümdür: neyi içerdiği, neye ait olduğu, nerede bulunduğu gibi bilgiler. Fiile yakın kullanılan ortaçlar bu bilgileri yanlarında tutabilir.
- Un allegato contenente informazioni riservate — Gizli bilgiler içeren bir ek.
- Una questione riguardante il contratto — Sözleşmeyle ilgili bir mesele.
- Una persona facente parte del comitato — Komitede yer alan bir kişi.
İlk iki örnekte informazioni riservate ve il contratto, eylemin yöneldiği şeyi bildirir. Son örnek ise fare parte di “bir grubun parçası olmak, içinde yer almak” kalıbını korur. Bu yüzden yalnızca biçimi değil, bağlı olduğu yapıyı da öğrenmek gerekir.
Bunları daha açık cümlelere dönüştürebilirsiniz: un allegato che contiene informazioni riservate, una questione che riguarda il contratto, una persona che fa parte del comitato. Anlam büyük ölçüde aynı kalır; anlatım daha az sıkıştırılmış olur. Resmî metinleri okurken bu dönüşümü zihninizden yapmak, uzun ad gruplarını çözmenizi kolaylaştırır.
“Şimdiki zaman” her zaman bugün demek değildir
Participio presente kendi başına “dün, bugün, yarın” ayrımı kurmaz. Çoğunlukla söz konusu anda geçerli olan bir özellik veya durum anlatır; zaman bilgisi cümlenin geri kalanından gelir.
- Nel 2020 abitavo nella casa adiacente. — 2020 yılında bitişik evde oturuyordum.
- Abbiamo incontrato i partecipanti alla conferenza di ieri. — Dünkü konferansın katılımcılarıyla karşılaştık.
- La settimana seguente saremo a Napoli. — Sonraki hafta Napoli'de olacağız.
Bu örneklerdeki -ente/-ante biçimleri cümleyi şimdiki zamana taşımaz. Türkçede de “O gün orada bulunanlar konuştu” diyebilirsiniz; “bulunanlar” sözcüğünün içinde ayrıca geçmiş zaman eki bulunması gerekmez.
Geçmiş zaman ortacıyla karşılaştırma
Participio passato, yani geçmiş zaman ortacı, interessato, chiuso, finito gibi biçimlerdir. Birçok yapıda tamamlanmışlığı veya bir eylemin sonucunu bildirir; ancak her sözcükte aynı anlam ilişkisi bulunmaz. İki ortaç türünü yalnızca “şimdi olan” ve “önceden olan” diye ayırmak yetersizdir.
| İtalyanca | Türkçe | Ayrım |
|---|---|---|
| una notizia preoccupante | endişe verici bir haber | Başkasında endişe uyandırır. |
| una persona preoccupata | endişeli bir kişi | Endişe duyan kişiyi anlatır. |
| un film divertente | eğlenceli bir film | Eğlence sağlayan şeyi anlatır. |
| un pubblico divertito | eğlenmiş, keyifli bir seyirci topluluğu | Eğlenen topluluğun durumunu anlatır. |
Bu karşıtlık özellikle duygu ve etki bildiren sözcüklerde yararlıdır. Ancak bunu bütün fiillere uygulanan, otomatik bir anlam kuralı saymayın. Örneğin insegnante “öğretmen” sözcüğünün karşısına aynı yöntemle bir “öğretilmiş kişi” adı koyamazsınız.
Adlaşma her zaman aynı yolla gerçekleşmez
Adlaşma, bir sıfatın kişi veya varlık adı gibi kullanılmasıdır. I presenti “orada bulunanlar”, gli assenti “orada olmayanlar” ifadelerinde hangi kişilerden söz edildiğini bağlam gösterir. Buna karşılık insegnante ve cantante yerleşmiş meslek adlarıdır. Hepsi benzer son ek taşısa da kullanım biçimleri ve sözlükteki konumları aynı değildir.
Ayrıca -nte ile biten her sözcüğü bugün kullanılan bir fiilden kurmaya çalışmayın. Studente “öğrenci” gibi yerleşik adların biçimi, basit ek değiştirme kuralıyla açıklanamaz. Böyle sözcüklerde güvenilir yol, sözcüğün kendisini, çoğulunu ve varsa dişil karşılığını birlikte öğrenmektir: studente, studenti; studentessa, studentesse.
Çalışma önerileri
- Sözcüğü değil, kısa birleşimi kaydedin. Üç sütunlu bir liste hazırlayın: acqua corrente — “şebeke suyu” — sıfat; un'insegnante — “bir kadın öğretmen” — ad; documento contenente dati — “veri içeren belge” — fiile yakın kullanım. Her yeni biçimde önce hangi işlevin bulunduğuna karar verin. Bu çalışma, son ek benzerliğinin sizi yanıltmasını önler.
- Aynı bilgiyi iki yolla söyleyin. Una lettera contenente istruzioni “talimatlar içeren bir mektup” ifadesini una lettera che contiene istruzioni biçimine dönüştürün. Sonra le lettere contenenti istruzioni “talimatlar içeren mektuplar” yaparak çoğul uyumunu kontrol edin. Her sıradan che cümlesini ortaca çevirmeyin; yalnızca doğal kullanımını bildiğiniz örneklerle çalışın.
- Anlam seçimi alıştırması yapın. “İlgi çekici bir ders” ile “konuya ilgi duyan öğrenci” ifadelerini yan yana yazın: una lezione interessante ve uno studente interessato all'argomento. Ardından kendi yaşamınızdan bir kitap, bir kişi ve bir duyuru seçerek birer cümle kurun. Son kontrolde şu üç soruyu sorun: Bu biçim burada doğal mı? Tekil-çoğul uyumu doğru mu? Türkçede kastettiğim anlamı gerçekten veriyor mu?
İlgili konular
- Temel hazırlık: -ARE ile biten düzenli fiiller — Mastarı ve fiil kökünü tanımak, -ante biçimlerinin nasıl oluştuğunu anlamayı kolaylaştırır.
- İleri adım: Geçmiş zaman ortacıyla bağımsız yapılar — Tamamlanmış bir eylemi kısa bir yan yapıyla anlatmanın yollarını gösterir; buradaki sıfat ve ad kullanımlarından farklı bir konudur.