İtalyancada bağımsız geçmiş zaman ortacı
Participio Passato Assoluto
Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İtalyanca dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.
Kısaca
İtalyancada participio passato assoluto, yardımcı fiil kullanmadan tamamlanmış bir olayı arka plan olarak verir: Partiti gli ospiti, ci rilassammo. — “Misafirler gittikten sonra rahatladık.” Ortacın, yani fiilin burada partiti gibi kullanılan biçiminin, bağlı olduğu bir öznesi vardır; bu özne ana cümlenin öznesinden farklı olabilir. Ortaç bu sözcükle cinsiyet ve sayı bakımından uyum gösterir: finita la lezione “ders bittikten sonra”, finiti i compiti “ödevler bitirildikten sonra”.
Genel bakış
Türkçede “Toplantı bitince herkes dağıldı” derken ilk bölüm tek başına bir yargı kurmaz; ikinci bölümdeki olayın ne zaman gerçekleştiğini söyler. İtalyancada Finita la riunione, tutti andarono via. aynı işi kısa bir yapıyla yapar. Burada finita, finire fiilinin geçmiş zaman ortacıdır: tamamlanmış bir eylemi veya ortaya çıkan sonucu gösteren biçimdir. La riunione ise bu bölümün öznesidir; başka bir deyişle, biten şey toplantıdır.
“Bağımsız” sözü, bu bölümün tek başına tam bir cümle olduğu anlamına gelmez. Kendi öznesini taşıyabildiğini ve ana cümlenin öznesine bağlı olmak zorunda olmadığını anlatır. Partiti gli ospiti, ci rilassammo. örneğinde gidenler misafirler, rahatlayanlar ise biziz. Yapının önemli özelliği, iki ayrı özneyi az sözcükle bir araya getirebilmesidir.
C1 düzeyinde bu yapıyı hem okurken çözümlemek hem de gerektiğinde yazıda kullanmak önem kazanır. Romanlarda, haber metinlerinde, resmî yazılarda ve olay sırası anlatan metinlerde karşınıza çıkar. Günlük konuşmada da finita la cena “akşam yemeği bittikten sonra” gibi kısa ifadeler duyulur. Amaç her uzun cümleyi kısaltmak değil, önce tamamlanan olayı açıkça belirtip dikkati sonraki olaya yöneltmektir.
Yapı nasıl kurulur?
Temel düzen: ortaç ve ona bağlı özne
En kolay tanınan düzen şöyledir:
Geçmiş zaman ortacı + kendi öznesi, ana cümle.
Arrivata la primavera, gli alberi fiorirono. — “İlkbahar gelince ağaçlar çiçek açtı.”
Bu cümlede iki bölüm vardır:
- Arrivata la primavera: İlkbaharın gelmesi tamamlanmış bir olay olarak sunulur.
- Gli alberi fiorirono: Ana cümle, yani asıl bildirilen olay; ağaçlar çiçek açar.
Yapı çoğunlukla başta bulunur ve ardından virgül gelir. Bağımsız bölümde avere ya da essere gibi bir yardımcı fiil, yani başka bir fiille birleşerek zaman veya yapı kuran fiil, yoktur. Sono arrivati gli ospiti. “Misafirler geldi.” tam bir cümledir; Arrivati gli ospiti, abbiamo servito la cena. ise “Misafirler gelince akşam yemeğini sunduk.” anlamındaki iki parçalı yapıdır.
Özne her zaman ortacın arkasında olmak zorunda değildir. La riunione conclusa, i partecipanti lasciarono la sala. — “Toplantı sona erdikten sonra katılımcılar salondan ayrıldı.” biçimi de mümkündür. Bununla birlikte, öğrenirken ortaç + özne düzenini temel almak daha güvenlidir; ters sıra çoğu bağlamda daha yazılı veya vurgulu duyulur.
Cinsiyet ve sayı uyumu
İtalyancada isimler, yani kişi, nesne veya kavram bildiren sözcükler, dilbilgisel olarak eril ya da dişildir. Bu ayrım her zaman gerçek cinsiyetle ilgili değildir: lezione “ders” dişildir. Ortaç, bağımsız bölümün öznesinin hem cinsiyetine hem de tekil veya çoğul oluşuna göre biçim değiştirir.
| İtalyanca yapı | Uyum | Türkçesi |
|---|---|---|
| Finito il lavoro | Eril tekil: -o | İş bitirildikten sonra |
| Finita la lezione | Dişil tekil: -a | Ders bittikten sonra |
| Finiti i compiti | Eril çoğul: -i | Ödevler bitirildikten sonra |
| Finite le lezioni | Dişil çoğul: -e | Dersler bittikten sonra |
Uyumu ana cümledeki kişiye göre yapmayın. Finita la riunione, Marco è uscito. — “Toplantı bittikten sonra Marco çıktı.” cümlesinde Marco erkek olsa da finita değişmez; çünkü bağlı olduğu sözcük riunione sözcüğüdür.
Türkçe açısından en önemli fark budur. “Ders bitince” ile “dersler bitince” arasında “bitince” değişmez. İtalyancada ise finita la lezione ile finite le lezioni arasındaki değişiklik zorunludur.
Hangi fiillerle kullanılır?
İki temel örüntüyü ayırmak yararlıdır.
1. Bir işten etkilenen şeyin öne çıktığı yapılar
Firmato il contratto, le parti si sono strette la mano. — “Sözleşme imzalandıktan sonra taraflar el sıkıştı.”
Firmare “imzalamak”, nesne alabilen bir fiildir. Nesne, yapılan işin doğrudan etkilediği kişi veya şeydir: sözleşmeyi imzalarız. Fakat yukarıdaki bağımsız bölümde il contratto, “imzalanan şey” olarak dilbilgisel özne görevindedir. Anlam edilgendir; yani işi kimin yaptığından çok işten etkilenen şey öne çıkar. Sözleşmeyi kimin imzaladığı bağlamdan anlaşılabilir veya ayrıca belirtilebilir.
2. Gelme, gitme, sona erme gibi olayları bildiren yapılar
Partito l'ultimo treno, la stazione rimase vuota. — “Son tren gittikten sonra istasyon boş kaldı.”
Burada tren bir işi başkasından görmez; kendisi gider. Özellikle birleşik zamanlarda essere ile kullanılan birçok nesnesiz fiil bu yapıya uygundur. Nesnesiz fiil, doğrudan bir nesne almadan kullanılan fiildir. Arrivare “varmak” ve partire “ayrılmak” yaygın örneklerdir.
Ancak her fiilin ortacını alıp arkasına bir özne koyamazsınız. Dormire “uyumak” gibi fiillerle bu model genel bir kısaltma yöntemi değildir. “Çocuklar uyuduktan sonra” demek için Dopo che i bambini hanno dormito... gibi açık bir yapı seçmek gerekir; Dormiti i bambini... bu anlamı vermez.
Zaman ilişkisi: önce biten olay
Ortacın “geçmiş” diye adlandırılması, bütün cümlenin mutlaka geçmiş zamanda olacağı anlamına gelmez. Öncelik ana cümledeki olaya göredir:
| İtalyanca | Türkçe | Zaman ilişkisi |
|---|---|---|
| Finita la cena, siamo usciti. | Akşam yemeği bittikten sonra dışarı çıktık. | İki olay geçmişte; yemek önce biter. |
| Finita la cena, di solito facciamo una passeggiata. | Akşam yemeği bittikten sonra genellikle yürüyüş yaparız. | Tekrarlanan bir alışkanlık anlatılır. |
| Finita la cena, usciremo. | Akşam yemeği bittikten sonra dışarı çıkacağız. | Tamamlanma gelecekteki çıkıştan öncedir. |
Bu nedenle Türkçeye her zaman “-mıştı” ile çevirmek yanıltıcıdır. Bağlama göre “-ince”, “-dikten sonra”, “-dığında” veya edilgen bir karşılık daha doğal olabilir.
Bağlam içinde örnekler
Aşağıdaki örneklerde özellikle ilk bölümdeki özneyi bulun. Sonra bu öznenin ana cümledeki kişi veya şeyle aynı olup olmadığına bakın.
| İtalyanca | Türkçe | Açıklama |
|---|---|---|
| Finiti i compiti, uscì a giocare. | Ödevlerini bitirince oynamaya çıktı. | İtalyancada ilk bölümün öznesi ödevlerdir; yapan kişi bağlamdan anlaşılır. |
| Arrivata la primavera, gli alberi fiorirono. | İlkbahar gelince ağaçlar çiçek açtı. | İlkbahar ile ağaçlar farklı öznelerdir. |
| Dette queste parole, tacque. | Bu sözleri söyledikten sonra sustu. | Düzensiz ortaç, dişil çoğul sözlerle uyumludur. |
| Partiti gli ospiti, ci rilassammo. | Misafirler gittikten sonra rahatladık. | Gidenler misafirler, rahatlayanlar biziz. |
| Finita la lezione, gli studenti fecero alcune domande. | Ders bittikten sonra öğrenciler birkaç soru sordu. | Ortacın biçimini öğrenciler değil, ders belirler. |
| Spente le luci, la sala rimase al buio. | Işıklar söndürülünce salon karanlıkta kaldı. | Işıkları söndüren kişi söylenmez. |
| Ricevuta la conferma, abbiamo prenotato il viaggio. | Onayı alınca seyahat rezervasyonunu yaptık. | İlk bölüm tamamlanmış bir ön koşul verir. |
| Appena terminata la riunione, ti chiamerò. | Toplantı biter bitmez seni arayacağım. | Hemen ardından gerçekleşecek bir olay anlatılır. |
| Una volta risolto il problema, potremo ripartire. | Sorun çözüldükten sonra yeniden yola çıkabileceğiz. | Çözüm, devam edebilmenin koşuludur. |
| Non ancora arrivata la risposta, abbiamo deciso di aspettare. | Yanıt henüz gelmediği için beklemeye karar verdik. | Yokluğu süren sonuç, kararın nedenini açıklar. |
| Approvato il progetto dalla commissione, i lavori sono iniziati. | Proje komisyon tarafından onaylandıktan sonra çalışmalar başladı. | Onayı veren kurum ayrıca belirtilmiştir. |
| Usciti gli ultimi visitatori, il custode chiuse il museo. | Son ziyaretçiler çıktıktan sonra görevli müzeyi kapattı. | Çıkanlarla müzeyi kapatan kişi farklıdır. |
İlk ve üçüncü örneğin Türkçesinde “ödevlerini bitirince”, “sözleri söyledikten sonra” demek doğaldır. Bu çeviriler İtalyancadaki yapıyı sözcüğü sözcüğüne yansıtmaz: i compiti ve queste parole, kendi bölümlerinin dilbilgisel öznesidir. Doğru çeviri anlamı korur; iki dilin cümle kuruluşunun aynı olmasını gerektirmez.
Sık yapılan hatalar
1. Ortacı ana cümlenin öznesiyle uyumlu yapmak
- Yanlış: Finito la riunione, Marco è uscito.
- Doğru: Finita la riunione, Marco è uscito.
- Anlamı: “Toplantı bittikten sonra Marco çıktı.”
Finita, dişil tekil olan la riunione ile uyumludur. Türkçede böyle bir cinsiyet uyumu bulunmadığı için bu son eki özellikle kontrol etmek gerekir.
2. Ödevler gibi sözcükleri nesne sanıp ortacı değişmeden bırakmak
- Yanlış: Finito i compiti, uscì a giocare.
- Doğru: Finiti i compiti, uscì a giocare.
- Anlamı: “Ödevlerini bitirince oynamaya çıktı.”
Ha finito i compiti. — “Ödevlerini bitirdi.” cümlesinde finito biçimini görmüş olabilirsiniz. Ama yardımcı fiilsiz bağımsız yapının uyum kuralı farklıdır. Burada i compiti eril çoğuldur; dolayısıyla finiti gerekir.
3. Her nesnesiz fiile aynı kalıbı uygulamak
- Yanlış: Dormiti i bambini, siamo usciti.
- Doğru: Dopo che i bambini si sono addormentati, siamo usciti.
- Anlamı: “Çocuklar uykuya daldıktan sonra dışarı çıktık.”
Uykuya dalma olayını anlatmak istiyorsanız bunu açıkça söyleyin. Addormentatisi i bambini... gibi daha ileri ve ağır bir kısaltma da mümkündür; ancak temel model, her geçmiş zaman ortacının her özneyle kullanılabildiği anlamına gelmez.
4. Yardımcı fiil ekleyip bağımsız yapıyı bozmak
- Yanlış: Sono partiti gli ospiti, ci siamo rilassati. — Tek bir bağımlı yapı kurma amacıyla.
- Doğru: Partiti gli ospiti, ci siamo rilassati.
- Diğer doğru seçenek: Dopo che gli ospiti sono partiti, ci siamo rilassati.
- Anlamı: “Misafirler gittikten sonra rahatladık.”
Yardımcı fiili korumak istiyorsanız dopo che “-dikten sonra” gibi bir bağlayıcıyla tam bir yan cümle kurun. Yan cümle, ana cümleye zaman, neden veya koşul gibi bilgi ekleyen cümle parçasıdır. İki tam cümleyi art arda vermek ayrı bir anlatım tercihi olabilir; fakat bu artık öğretilen ortaç yapısı değildir.
5. Tamamlanmayı eşzamanlılık sanmak
- Amaçlanan anlama uygun değil: Finita la lezione, prendevo appunti. — “Ders sürerken not alıyordum” demek isteniyorsa.
- Doğru: Mentre si svolgeva la lezione, prendevo appunti.
- Anlamı: “Ders sürerken not alıyordum.”
Finita la lezione dersin bitişini başlangıç noktası yapar. Ders bittikten sonra not almaya devam etmek de mümkündür; hata, bu ifadenin “ders sürerken” anlamına geldiğini düşünmektir.
Kullanım notları
Yazıda yoğunluk, konuşmada açıklık
Bu yapı birkaç sözcükle bir sahne değişikliği veya işlem sırası kurar. Conclusa la verifica, invieremo il risultato. — “Kontrol tamamlandıktan sonra sonucu göndereceğiz.” iş yazışmasında doğal ve özlüdür. Aynı bilgiyi konuşurken Quando avremo concluso la verifica, invieremo il risultato. — “Kontrolü tamamladığımızda sonucu göndereceğiz.” biçiminde vermek, işi kimin yaptığını daha açık gösterebilir.
Yapı yalnızca edebiyata özgü değildir. Bununla birlikte uzun, iç içe geçmiş ortaç bölümleri metni ağırlaştırır. Bir cümlede birden fazla özne değişiyorsa daha açık yan cümleler kullanmak genellikle daha iyi bir tercihtir.
Virgül ve cümledeki yer
Başta kullanılan bağımsız bölümden sonra genellikle virgül konur. Bölüm cümlenin içine yerleştirilirse iki virgülle ayrılabilir:
Gli studenti, finita la lezione, uscirono in cortile. — “Öğrenciler, ders bittikten sonra avluya çıktı.”
Burada virgüller, finita la lezione bölümünü çevreleyerek hangi sözcüklerin birlikte okunacağını gösterir. Noktalama yardımcı olsa da asıl ölçüt anlam ve uyumdur.
Zaman anlamı her zaman tek olasılık değildir
Persi tutti i documenti, non poteva dimostrare la propria identità. — “Bütün belgelerini kaybettiği için kimliğini kanıtlayamıyordu.”
Bu örnekte belgelerin kaybı önce gerçekleşmiştir, fakat önemli olan yalnızca olay sırası değil, sonuçla kurulan neden ilişkisidir. Türkçeye otomatik olarak “kaybettikten sonra” diye çevirmek mümkündür; “kaybettiği için” bağlamdaki mantığı daha açık verebilir.
İleri kullanım ve önemli ayrımlar
Bağımsız yapı ile ortak özneli yapı aynı değildir
İtalyancada yardımcı fiilsiz her geçmiş zaman ortacı grubu dar anlamda bağımsız yapı sayılmaz. Şu iki örneği karşılaştırın:
| İtalyanca | Türkçe | Yapı farkı |
|---|---|---|
| Arrivati gli ospiti, abbiamo aperto il vino. | Misafirler gelince şarabı açtık. | İlk bölümün açık öznesi misafirlerdir; ana cümlenin öznesi biziz. |
| Arrivati a casa, abbiamo aperto il vino. | Eve varınca şarabı açtık. | Varanlar da şarabı açanlar da biziz; ilk bölümün öznesi ana cümleden anlaşılır. |
İkinci cümle doğal ve doğrudur; ancak ortak özneyle kurulan bir ortaçlı yan cümledir. Bu ayrım özellikle anlamı denetlemek için yararlıdır. Arrivati a casa, il telefono squillò. cümlesiyle “Biz eve varınca telefon çaldı” demek istemek sorunludur: varan kişiler açıkça belirtilmez ve ana cümlenin öznesi telefondur. Daha güvenli seçenek Quando siamo arrivati a casa, il telefono ha squillato. — “Eve vardığımızda telefon çaldı.” biçimidir.
Birleşik ulaçla karşılaştırma
İtalyancada avendo finito ve essendo arrivati gibi birleşik ulaçlar da vardır. Ulaç, bir eylemi başka bir eyleme bağlayan fiil biçimidir; Türkçedeki “yaparak”, “yapınca” gibi biçimlerle işlev bakımından karşılaştırılabilir, fakat bire bir eşleşmez.
Avendo finito i compiti, Luca uscì. — “Ödevlerini bitirmiş olan Luca dışarı çıktı.” Bu yapıda bitiren kişi Luca'dır ve i compiti nesne olarak kalır. Buna karşılık Finiti i compiti, Luca uscì. — “Ödevler bitirilince Luca dışarı çıktı.” cümlesinde ilk bölüm ödevlerin bitmiş olmasını öne çıkarır. Gerçek durumda ödevleri yapan yine Luca olabilir; dilbilgisel bakış açısı farklıdır.
Bu ayrım, Türkçedeki “ödevlerini bitirince” ifadesinin neden birden fazla İtalyanca karşılığının bulunduğunu açıklar. Önce neyi vurgulamak istediğinizi belirleyin: işi yapanı mı, tamamlanmış işi mi?
Anlamı belirginleştiren sözcükler
Appena “hemen olur olmaz” ve una volta “bir kez ... olduktan sonra” gibi ifadeler ilişkiyi belirginleştirir:
- Appena ricevuta la notizia, Anna mi ha chiamato. — “Anna haberi alır almaz beni aradı.”
- Una volta ottenuti i permessi, inizieremo i lavori. — “İzinler alındıktan sonra çalışmalara başlayacağız.”
- Se approvata la proposta, procederemo con la seconda fase. — “Öneri onaylanırsa ikinci aşamaya geçeceğiz.”
Son örnekte se “eğer” sözcüğü koşulu açıkça belirtir. Bu tür kullanım resmî yazıda görülebilir. Üretirken daha açık olan Se la proposta sarà approvata... — “Öneri onaylanırsa...” biçimini seçmek de tamamen doğrudur.
Non ancora “henüz değil” ise tamamlanmanın gerçekleşmediğini gösterebilir: Non ancora conclusi i lavori, l'edificio resta chiuso. — “Çalışmalar henüz tamamlanmadığı için bina kapalı kalıyor.” Böyle örneklerde temel yapının sonuç odaklı oluşu korunur; fakat olumsuzluk, sonucun henüz elde edilmediğini bildirir.
İşi yapan kişi ayrıca söylenebilir
Edilgen anlamlı bir yapıda da ile işi yapanı ekleyebilirsiniz:
Esaminata la domanda dall'ufficio competente, il candidato riceverà una risposta. — “Başvuru yetkili birim tarafından incelendikten sonra adaya yanıt verilecek.”
La domanda incelenen başvurudur ve esaminata onunla uyumludur. Dall'ufficio competente ise inceleyen birimi belirtir. Bu ayrım önemlidir: işi yapan kişi veya kurum, bağımsız bölümün dilbilgisel öznesi olmak zorunda değildir.
Düzensiz ortaçlar aynı uyum kuralına uyar
Bazı fiillerin geçmiş zaman ortacı beklenen düzenli biçimde değildir. Örneğin dire “söylemek” için detto, fare “yapmak” için fatto, scrivere “yazmak” için scritto kullanılır. Düzensiz olan sözcüğün kök biçimidir; uyum yine geçerlidir:
- Dette queste parole, il direttore si alzò. — “Müdür bu sözleri söyledikten sonra ayağa kalktı.”
- Fatta la scelta, non possiamo più cambiare idea. — “Seçim yapıldıktan sonra artık fikir değiştiremeyiz.”
- Scritte le lettere, le abbiamo spedite. — “Mektupları yazdıktan sonra gönderdik.”
Bu biçimleri yalnızca tekil eril hâlleriyle ezberlemek yerine bağlı oldukları sözcüklerle birlikte çalışmak daha yararlıdır.
Çalışma önerileri
- Her cümlede iki özneyi bulun. Partiti gli ospiti, ci rilassammo. örneğinde önce “Kim gitti?”, sonra “Kim rahatladı?” diye sorun. Ardından ilk öznenin tekil veya çoğul, eril veya dişil oluşunu belirleyin. Aynı işlemi örnek tablosundaki beş cümlede uygulayın.
- Açık cümleyi kısaltın, sonra yeniden açın. Dopo che la riunione è finita, siamo usciti. — “Toplantı bittikten sonra çıktık.” cümlesini Finita la riunione, siamo usciti. biçimine dönüştürün. Sonra tersini yapın. “İşi kim yaptı?” sorusunun yanıtı kayboluyorsa kısaltmanın bağlama gerçekten uygun olup olmadığını denetleyin.
- Aynı yapıyı dört uyumla ve üç zamanla deneyin. “İş, ders, ödevler, toplantılar” için uygun ortaçları seçin; ardından ana cümleyi geçmişte, alışkanlık anlatımında ve gelecekte kurun. Böylece hem uyumun hangi sözcüğe bağlı olduğunu hem de ortacın geçmişe değil, başka bir olaya göre öncelik bildirdiğini pekiştirirsiniz.
İlgili konular
- Önceki konu: Şimdiki zaman ortacı — fiilden türeyen ortaç biçimlerinin farklı görevlerini tanımaya yardımcı olur. Buradaki tamamlanmışlık anlamıyla karıştırılmamalıdır.
Bu konuyu sağlamlaştırmak için ayrıca geçmiş zaman ortacının düzensiz biçimlerini, edilgen anlatımı ve birleşik ulaçları tekrar etmek yararlıdır. Bunlar farklı yapılardır; ortak noktaları, bir olayı başka bir olayla ilişkilendirirken kimin yaptığına ve neyin etkilendiğine dikkat etmeyi gerektirmeleridir.