C1

Strona bierna z „se” w języku hiszpańskim

Pasiva Refleja

Ten artykuł jest częścią drzewa gramatyki języka hiszpański w Settemila Lingue.

W skrócie

Hiszpańska konstrukcja pasiva refleja pozwala mówić o tym, co jest robione, bez wskazywania wykonawcy: Se venden coches — „Sprzedaje się samochody”. Czasownik dopasowuje liczbę do rzeczy lub osób, których dotyczy czynność: Se vende una casa — „Sprzedaje się dom”, ale Se venden casas — „Sprzedaje się domy”. W konstrukcji bezosobowej, takiej jak Aquí se vive bien — „Tutaj dobrze się żyje”, nie ma podmiotu i czasownik pozostaje w liczbie pojedynczej.

Na czym polega ta konstrukcja?

Ogłoszenie o wynajmie, informacja w urzędzie, opis wyników badania: we wszystkich tych sytuacjach ważniejsze bywa to, co się robi, niż to, kto to robi. Hiszpański bardzo często wykorzystuje wtedy se. Zdanie Se alquilan habitaciones znaczy „Wynajmuje się pokoje” albo, w zwięzłej formie ogłoszenia, „Pokoje do wynajęcia”. Nie mówi nam, kto jest właścicielem ani kto obsługuje rezerwacje.

Nazwa pasiva refleja oznacza stronę bierną zbudowaną z se. Strona bierna to sposób przedstawienia zdarzenia z perspektywy kogoś lub czegoś, co podlega czynności, a nie jej wykonawcy. Określenie „zwrotna” w polskich nazwach tej konstrukcji może mylić: pokoje nie wynajmują samych siebie. Se nie oznacza tutaj działania „na sobie”. Na poziomie C1 najważniejsze jest precyzyjne odróżnianie tej konstrukcji od innych zastosowań se i poprawne dopasowywanie czasownika.

Dla osoby polskojęzycznej znaczenie jest zwykle intuicyjne, bo po polsku również mówimy „sprzedaje się”, „poszukuje się”, „rozpatruje się”. Pułapka tkwi w budowie. W polskim „sprzedaje się samochody” czasownik pozostaje w liczbie pojedynczej. W hiszpańskim odpowiedniku Se venden coches musi mieć liczbę mnogą. Podobny polski przekład nie oznacza takiej samej gramatyki.

Jak budować zdania i dobierać liczbę?

Podstawowy schemat

Konstrukcja składa się z se + czasownika w trzeciej osobie + podmiotu, przy czym kolejność elementów może się zmieniać. Trzecia osoba to forma odpowiadająca polskim „on/ona” albo „oni/one”. Podmiot to element zdania, który określa osobę lub liczbę czasownika; w tej konstrukcji nazywa to, co jest sprzedawane, potrzebne, analizowane itd.

Hiszpański Polski Budowa
Se vende una casa. Sprzedaje się dom. Jeden dom, więc czasownik w liczbie pojedynczej.
Se venden dos casas. Sprzedaje się dwa domy. Dwa domy, więc czasownik w liczbie mnogiej.
Se necesita personal. Potrzebny jest personel. Wyraz oznaczający zbiorowość, ale w liczbie pojedynczej.
Se necesitan empleados. Potrzebni są pracownicy. Wyraz w liczbie mnogiej wymaga liczby mnogiej czasownika.

O liczbie decyduje forma gramatyczna, nie liczba ludzi czy przedmiotów, które wyobrażasz sobie w danej sytuacji. Personal — „personel” — obejmuje zwykle wiele osób, ale pozostaje wyrazem w liczbie pojedynczej. Dlatego mówimy Se necesita personal, nie Se necesitan personal.

Czasownik musi nadawać się do użycia z dopełnieniem bliższym, czyli określeniem osoby lub rzeczy, na którą bezpośrednio skierowana jest czynność. Takie czasowniki nazywa się przechodnimi. W La empresa vende coches — „Firma sprzedaje samochody” — wyraz coches jest dopełnieniem bliższym. W Se venden coches staje się podmiotem, choć samochody nadal niczego nie robią: to one są sprzedawane.

Podmiot nie musi stać na końcu

W ogłoszeniach bardzo częsta jest kolejność z se na początku. Kiedy jednak mówimy o czymś już znanym, możemy zacząć od podmiotu:

  • Las entradas se venden por internet. — „Bilety sprzedaje się przez internet”.
  • Estos documentos se conservan durante cinco años. — „Te dokumenty przechowuje się przez pięć lat”.

W obu zdaniach czasownik ma liczbę mnogą. Zmiana kolejności nie usuwa obowiązku zgodności. Nie trzeba również dodawać przed se wyrazów odpowiadających polskim „oni” lub „one”.

Strona bierna a konstrukcja bezosobowa

Konstrukcja bezosobowa opisuje działanie bez wskazania konkretnego wykonawcy i bez podmiotu, do którego można dopasować czasownik. W hiszpańskim czasownik ma wtedy trzecią osobę liczby pojedynczej.

Hiszpański Polski Jak rozpoznać konstrukcję?
Se hablan tres idiomas. Mówi się trzema językami. Trzy języki są podmiotem; czasownik ma liczbę mnogą.
Aquí se habla mucho. Tutaj dużo się mówi. Brak podmiotu; konstrukcja bezosobowa.
Aquí se come bien. Tutaj dobrze się jada. Ogólna ocena jedzenia; konstrukcja bezosobowa.
Se sirven comidas caseras. Podaje się domowe posiłki. Posiłki są podmiotem; czasownik ma liczbę mnogą.

Nie wystarczy więc zobaczyć se, aby rozpoznać stronę bierną. Zapytaj: czy zdanie zawiera coś, co jest sprzedawane, podawane, potrzebne lub omawiane i co wyznacza liczbę czasownika? Jeśli tak, prawdopodobnie masz do czynienia z pasiva refleja. Jeśli zdanie mówi ogólnie, jak się żyje, pracuje lub podróżuje, zwykle jest bezosobowe.

Przy liczbie pojedynczej różnica nie zawsze jest widoczna w samej formie. Nie warto za wszelką cenę klasyfikować każdego krótkiego napisu. Najważniejsza praktyczna umiejętność to wybór liczby mnogiej tam, gdzie wymaga jej podmiot, oraz liczby pojedynczej w konstrukcji naprawdę bezosobowej.

Co się dzieje, gdy zdanie dotyczy ludzi?

Podmiotem pasiva refleja mogą być także osoby. Poprawne jest Se necesitan empleados — „Potrzebni są pracownicy”. Nie obowiązuje zatem zasada „rzeczy — strona bierna, ludzie — bezosobowość”.

Istotny jest natomiast przyimek a, czyli krótki wyraz łączący elementy zdania. Hiszpański często stawia go przed dopełnieniem bliższym oznaczającym konkretną osobę. To tak zwane osobowe a. Jeżeli po se mamy takie dopełnienie, konstrukcja jest bezosobowa, a czasownik pozostaje w liczbie pojedynczej:

  • Se busca a los testigos del accidente. — „Poszukuje się świadków wypadku”.
  • Se entrevistó a las candidatas por separado. — „Z kandydatkami przeprowadzono rozmowy osobno”.

Wyrażenie a las candidatas nie jest podmiotem, dlatego nie nadaje czasownikowi liczby mnogiej. Dla porównania: Se buscan camareros — „Poszukuje się kelnerów” — jest zwykłym ogłoszeniem o zapotrzebowaniu na pracowników, bez osobowego a, i wymaga liczby mnogiej.

Przykłady w kontekście

W polskich przekładach naturalnie przeplatamy „się”, formy typu „rozpatrzono” i zwykłe zdania z „jest”. Wszystkie mogą oddawać hiszpańską konstrukcję z se; nie trzeba na siłę zachowywać jednego polskiego schematu.

Hiszpański Polski Na co zwrócić uwagę
Se hablan tres idiomas en esta oficina. W tym biurze mówi się trzema językami. Trzy języki wymagają liczby mnogiej.
Se necesitan empleados para la temporada de verano. Potrzebni są pracownicy na sezon letni. Osoby również mogą być podmiotem tej konstrukcji.
Aquí se come bien y no se paga mucho. Tutaj dobrze się jada i niewiele się płaci. Dwie konstrukcje bezosobowe.
Se alquilan habitaciones por semanas. Pokoje wynajmuje się na tygodnie. Typowe ogłoszenie.
No se aceptan devoluciones sin recibo. Bez paragonu nie przyjmuje się zwrotów. Przeczenie nie zmienia zgodności liczby.
¿Dónde se recogen las entradas? Gdzie odbiera się bilety? Pytanie zachowuje liczbę mnogą czasownika.
En esta biblioteca se guarda una copia de cada publicación. W tej bibliotece przechowuje się po jednym egzemplarzu każdej publikacji. O liczbie decyduje jeden egzemplarz.
Ayer se aprobaron las nuevas medidas. Wczoraj zatwierdzono nowe środki. Zakończone zdarzenie w przeszłości.
Antes se enviaban las facturas por correo. Dawniej faktury wysyłano pocztą. Zwyczaj w przeszłości.
Los resultados se publicarán el lunes. Wyniki zostaną opublikowane w poniedziałek. Podmiot na początku i czas przyszły.
Ya se han revisado todas las solicitudes. Rozpatrzono już wszystkie wnioski. Liczbę mnogą wyraża forma czasownika pomocniczego.
Se puede pagar con tarjeta. Można płacić kartą. Ogólna możliwość; brak podmiotu.
Se deben presentar dos fotografías recientes. Należy przedstawić dwa aktualne zdjęcia. Obowiązek dotyczący dwóch zdjęć.
Se atendió a los pacientes por orden de llegada. Pacjentów przyjmowano w kolejności przybycia. Osobowe a: konstrukcja bezosobowa.

Najczęstsze błędy

1. Polska liczba pojedyncza przeniesiona do hiszpańskiego

  • Błędnie: Se vende pisos.
  • Poprawnie: Se venden pisos. — „Sprzedaje się mieszkania”.
  • Dlaczego: Pisos jest podmiotem w liczbie mnogiej. Polskie „sprzedaje się” nie pokazuje tej różnicy, hiszpański czasownik musi ją pokazać.

2. Dopasowanie czasownika do osób po osobowym „a”

  • Błędnie: Se entrevistaron a los candidatos.
  • Poprawnie: Se entrevistó a los candidatos. — „Przeprowadzono rozmowy z kandydatami”.
  • Dlaczego: A los candidatos jest dopełnieniem, nie podmiotem. W konstrukcji bezosobowej używamy liczby pojedynczej nawet wtedy, gdy rozmówców było wielu.

3. Liczba mnoga w zdaniu bez podmiotu

  • Błędnie: En este pueblo se viven bien.
  • Poprawnie: En este pueblo se vive bien. — „W tej miejscowości dobrze się żyje”.
  • Dlaczego: Nie ma tutaj podmiotu w liczbie mnogiej. Zdanie mówi ogólnie o życiu, a nie o tym, że coś „jest żyte”.

4. Mylenie liczby gramatycznej ze znaczeniem zbiorowym

  • Błędnie: Se necesitan personal con experiencia.
  • Poprawnie: Se necesita personal con experiencia. — „Potrzebny jest doświadczony personel”.
  • Dlaczego: Personal ma liczbę pojedynczą. Jeśli wybierzesz empleados — „pracownicy” — zmień także czasownik: Se necesitan empleados con experiencia.

5. Uzgadnianie niewłaściwej części czasu złożonego

  • Błędnie: Se han publicadas las listas.
  • Poprawnie: Se han publicado las listas. — „Opublikowano listy”.
  • Dlaczego: W czasie złożonym z haber liczbę wyraża han. Imiesłów, czyli tutaj forma publicado opisująca wykonaną czynność, nie zmienia się ze względu na rodzaj ani liczbę. Nie przenoś reguły z Las listas fueron publicadas — „Listy zostały opublikowane” — do konstrukcji z haber.

Kiedy i w jakim stylu używać „se”?

Ogłoszenia, instrukcje i opisy procedur

Pasiva refleja jest zwyczajnym, częstym środkiem językowym, nie tylko urzędowym ozdobnikiem. Występuje na szyldach, w rozmowach, przepisach kulinarnych i tekstach naukowych. Se añaden dos cucharadas de aceite — „Dodaje się dwie łyżki oliwy” — brzmi naturalnie w opisie przepisu. Wykonawca jest oczywisty: osoba przygotowująca potrawę.

W instrukcjach konstrukcja opisuje procedurę bez bezpośredniego zwracania się do odbiorcy. W urzędowych komunikatach pozwala skupić uwagę na wymaganych dokumentach: Se requiere una copia del pasaporte — „Wymagana jest kopia paszportu”.

Kiedy lepsza jest strona czynna?

Jeśli ważna jest odpowiedzialność, zdanie z se może być zbyt ogólne. Porównaj:

  • Se canceló la reunión. — „Odwołano spotkanie”.
  • La directora canceló la reunión. — „Dyrektorka odwołała spotkanie”.

Pierwsze zdanie przekazuje rezultat, drugie wskazuje osobę podejmującą decyzję. Nie chodzi więc wyłącznie o poprawność, ale o to, co chcesz powiedzieć i czego nie chcesz przemilczeć.

A co z formami spotykanymi w mowie?

Można usłyszeć czasownik w liczbie pojedynczej przed rzeczownikiem w liczbie mnogiej, zwłaszcza w niektórych odmianach regionalnych. Rzeczownik to wyraz nazywający osobę, rzecz lub pojęcie, taki jak casas — „domy”. W starannej wypowiedzi, na egzaminie i w redagowanym tekście trzymaj się zgodności: Se venden casas — „Sprzedaje się domy”.

Nie poprawiaj jednak automatycznie każdego zdania z se na liczbę mnogą. Najpierw sprawdź, czy nie jest ono bezosobowe, zwłaszcza gdy pojawia się osobowe a.

Dalsze zagadnienia i subtelności

Różne czasy i tryby

Se samo nie określa czasu. Można go użyć z teraźniejszością, przeszłością i przyszłością. We wszystkich tych wariantach pozostaje obowiązek dopasowania czasownika do podmiotu.

Hiszpański Polski Zastosowanie
Se revisan las solicitudes. Wnioski są rozpatrywane. Zwykła procedura w teraźniejszości.
Se revisaron las solicitudes. Rozpatrzono wnioski. Zdarzenie zakończone w przeszłości.
Se revisaban las solicitudes a mano. Wnioski rozpatrywano ręcznie. Dawna praktyka.
Se han revisado las solicitudes. Wnioski zostały już rozpatrzone. Czas złożony z haber.
Se revisarán las solicitudes mañana. Wnioski zostaną rozpatrzone jutro. Przyszłość.
Es importante que se revisen todas las solicitudes. Ważne, żeby rozpatrzono wszystkie wnioski. Tryb łączący po wyrażeniu oceny.

Tryb łączący, czyli subjuntivo, to zestaw form stosowanych między innymi po wyrażeniach życzenia, oceny lub wątpliwości. Nie zmienia on konstrukcji biernej: w ostatnim przykładzie revisen nadal ma liczbę mnogą, ponieważ podmiotem są wszystkie wnioski.

Konstrukcje z bezokolicznikiem

Bezokolicznik to forma słownikowa czasownika, np. vender — „sprzedawać”. Po czasownikach wyrażających możliwość lub obowiązek spotkasz zestawienia takie jak:

  • Se pueden comprar las entradas aquí. — „Bilety można kupić tutaj”.
  • Las entradas pueden comprarse aquí. — „Bilety można kupić tutaj”.

Se może stać przed odmienionym czasownikiem albo łączyć się na końcu z bezokolicznikiem. W obu wersjach pueden ma liczbę mnogą. Nie dodawaj se w obu miejscach jednocześnie.

W zdaniach tego rodzaju występują także warianty z bezosobową liczbą pojedynczą, zależnie od budowy i sposobu interpretacji. Bezpiecznym wzorem przy wyraźnym podmiocie w liczbie mnogiej jest zgodność: Se pueden comprar las entradas. Natomiast w Se puede viajar sin coche — „Można podróżować bez samochodu” — nie ma podmiotu i liczba pojedyncza jest oczywista.

„Se” a „ser” w stronie biernej

Hiszpański ma również stronę bierną z ser + imiesłowem. W Las solicitudes fueron revisadas por la comisión — „Wnioski zostały rozpatrzone przez komisję” — imiesłów revisadas dopasowuje się do wniosków, a wyrażenie por la comisión wskazuje wykonawcę.

Z se wykonawcę zwykle się pomija: Se revisaron las solicitudes — „Rozpatrzono wnioski”. W formalnych tekstach można spotkać wykonawcę wprowadzonego przez por również przy tej konstrukcji, ale nie jest to najprostszy ani najbardziej neutralny wzorzec. Jeśli naprawdę chcesz podkreślić, kto coś zrobił, wybierz stronę czynną albo stronę bierną z ser.

To samo „se”, inne znaczenia

Nie każde se + czasownik jest stroną bierną. Kontekst może wskazywać inne relacje:

  • Marta se lava. — „Marta się myje”. To użycie zwrotne: Marta wykonuje czynność na sobie.
  • Los vecinos se saludan. — „Sąsiedzi witają się ze sobą”. To użycie wzajemne: każda osoba wita drugą.
  • Se venden muebles usados. — „Sprzedaje się używane meble”. To strona bierna: meble są przedmiotem sprzedaży, nie jej wykonawcą.
  • Se me perdieron las llaves. — „Zgubiły mi się klucze”. To inna konstrukcja z se, przedstawiająca zdarzenie jako niezamierzone; nie jest wzorem strony biernej.

Zdanie Los niños se lavan — „Dzieci się myją” — zwykle rozumiemy zwrotnie. Samo wystąpienie liczby mnogiej nie dowodzi więc strony biernej. Trzeba uwzględnić znaczenie czasownika i sytuację.

Gdy podmiotem jest cała treść zdania

W Se dice que el museo cerrará en agosto — „Mówi się, że muzeum będzie zamknięte w sierpniu” — po czasowniku stoi całe zdanie z que. W praktyce stosuje się liczbę pojedynczą: se dice, se cree, se sabe — „mówi się”, „uważa się”, „wiadomo”.

Nie dopasowuj tego pierwszego czasownika do liczby osób lub rzeczy wewnątrz dalszego zdania: Se cree que los precios bajarán — „Uważa się, że ceny spadną”. Liczba mnoga w los precios wpływa na bajarán, nie na cree. Dokładna klasyfikacja takich zdań bywa przedmiotem różnych analiz gramatycznych; dla piszącego ważny jest ten stabilny wzorzec.

Jak ćwiczyć?

  1. Zmieniaj jeden element i obserwuj czasownik. Zacznij od Se vende una bicicleta — „Sprzedaje się rower”. Potem zmień jeden rower na kilka: Se venden bicicletas — „Sprzedaje się rowery”. Powtórz z mieszkaniami, biletami i dokumentami, również w przeszłości. Dzięki temu ćwiczysz zgodność, a nie tylko pamięć gotowego napisu.

  2. Układaj pary: podmiot albo osobowe „a”. Porównaj Se necesitan profesores — „Potrzebni są nauczyciele” — z Se llamó a los profesores — „Wezwano nauczycieli”. Zaznacz wyraz, który wyznacza liczbę, albo zapisz, że konstrukcja jest bezosobowa. Nie kieruj się samym polskim tłumaczeniem.

  3. Zbieraj autentyczne ogłoszenia i instrukcje. Przy każdym przykładzie zapytaj: co podlega czynności, gdzie jest podmiot i dlaczego czasownik ma taką liczbę? Następnie przepisz zdanie tak, aby wskazać wykonawcę. Zauważysz, jak zmienia się nacisk informacyjny, nawet gdy opisujesz to samo wydarzenie.

Krótki sprawdzian: uzupełnij Se ___ habitaciones czasownikiem „wynajmować”, Aquí se ___ bien czasownikiem „żyć” oraz Se ___ a los candidatos czasownikiem „przeprowadzić rozmowę” w zakończonej przeszłości. Poprawne formy to alquilan, vive, entrevistó: kolejno strona bierna w liczbie mnogiej oraz dwie konstrukcje bezosobowe.

Powiązane zagadnienia

  • Strona bierna w języku hiszpańskim — punkt wyjścia do porównania konstrukcji z se ze stroną bierną z ser i imiesłowem; pomaga też zrozumieć różnicę między wykonawcą czynności a jej odbiorcą.

Wymagania wstępne

Strona bierna w języku hiszpańskimB1

Więcej koncepcji C1