A1

İngilizcede Can: Yetenek, İzin ve Rica

Can

Bu makale, Settemila Lingue üzerindeki İngilizce dil bilgisi ağacının bir parçasıdır.

Kısaca

Can, bir şeyi yapabilmeyi veya yapmaya izin olmasını anlatır; can + fiilin yalın biçimi kullanılır: I can swim. — “Yüzebilirim.” Bütün kişilerde aynı kalır; olumsuzu can't / cannot, sorusu Can + kişi + fiil…? biçimindedir. Can you help me? — “Bana yardım edebilir misiniz?” gibi sorularla rica da edebilirsiniz.

Genel bakış

Türkçede “yüzebilirim”, “gelebilirsin”, “kullanabilir miyim?” derken fiile eklediğimiz -ebil/-abil, İngilizcede çoğu zaman ayrı bir kelime olan can ile karşılanır. Ancak İngilizce cümlede kişi bilgisi fiilin sonuna eklenmez: “Ben yüzebilirim” için I can swim denir. I “ben”, can yapabilme anlamını, swim ise yüzme eylemini taşır.

Bu yapı A1 düzeyinin temel konularındandır. Bir iş görüşmesinde becerilerinizi anlatırken, bir binada neye izin verildiğini öğrenirken veya birinden yardım isterken karşınıza çıkar. Türkçedeki “yapabilir misin?” gibi, İngilizcedeki soru da her zaman gerçek bir yetenek sorusu değildir: Kapının önünde elleri dolu biri “Kapıyı açabilir misin?” dediğinde genellikle kapıyı açmanızı ister.

Önce cümle kurma düzenini ve üç temel işlevi öğrenmek yeterlidir: yetenek, izin, rica. Daha sonra aynı yapının olanak, algı ve çıkarım bildiren kullanımlarını ayırt edebilirsiniz. Bu ayrıntılar aşağıda, başlangıç kurallarından ayrı ele alınmıştır.

Yapı nasıl kurulur?

Bütün kişilerde aynı biçim

Can, bir kiplik fiilidir; yani ana eyleme yetenek, izin veya olanak gibi bir anlam katan yardımcı kelimedir. Özne (cümlede kimden veya neden söz edildiğini gösteren bölüm) değişse de can değişmez. Ardından gelen fiil (işi, oluşu veya durumu anlatan kelime), yalın biçimde kullanılır: swim, drive, help, sit.

İngilizce Türkçe
I can swim. Ben yüzebilirim.
You can swim. Sen yüzebilirsin. / Siz yüzebilirsiniz.
He can swim. O yüzebilir.
She can swim. O yüzebilir.
It can swim. O yüzebilir. Örneğin, bir hayvandan söz ederken.
We can swim. Biz yüzebiliriz.
They can swim. Onlar yüzebilir.

Türkçede çoğu zaman “ben” demeden “yüzebilirim” diyebilirsiniz. İngilizcede ise bu tür tam cümlelerde özneyi söylemeniz gerekir. Tek başına Can swim demek, “Yüzebilirim” anlamında tamamlanmış bir cümle oluşturmaz.

Geniş zamanda he, she, it ile kullanılan -s eki burada yoktur. “O araba kullanabilir” derken She can drive denir; ne can ne de drive ek alır. Fiilden önce to da gelmez. Türkçedeki “yüzmek” kelimesinden hareketle to swim yazmak cazip gelebilir, fakat can swim doğru birleşimdir.

Olumlu, olumsuz ve soru düzeni

Temel sıralamayı üç kalıpla öğrenebilirsiniz:

  • Olumlu: Özne + can + yalın fiil.
  • Olumsuz: Özne + can't / cannot + yalın fiil.
  • Soru: Can + özne + yalın fiil + …?
Cümle türü İngilizce Türkçe
Olumlu She can drive. O araba kullanabilir.
Olumsuz She can't drive. O araba kullanamaz.
Olumsuz, açık biçim She cannot drive. O araba kullanamaz.
Evet-hayır sorusu Can she drive? O araba kullanabilir mi?
Soru kelimeli Where can we park? Nereye park edebiliriz?

Can't, cannot biçiminin kısaltmasıdır; aradaki kesme işaretini yazmayı unutmayın. Cannot standart kullanımda tek kelime yazılır. İkisi de aynı temel olumsuzluğu anlatır; açık biçim daha resmî veya daha vurgulu duyulabilir.

Soru ve olumsuz cümlelerde do / does yardımcılarına gerek yoktur. Bunlar bazı başka geniş zaman cümlelerini kurmaya yarar, fakat can zaten soruda başa geçebilir ve doğrudan olumsuz yapılabilir. “Yüzebilir misin?” için Can you swim?, “Yüzemem” için I can't swim yeterlidir.

Kısa cevaplar

Her soruda fiili tekrar etmek gerekmez. “Evet, yapabilirim” veya “Hayır, yapamam” anlamında özneyle birlikte can / can't kullanılır:

İngilizce Türkçe
Can you swim? — Yes, I can. Yüzebilir misin? — Evet, yüzebilirim.
Can she drive? — No, she can't. O araba kullanabilir mi? — Hayır, kullanamaz.
Can we sit here? — Yes, you can. Buraya oturabilir miyiz? — Evet, oturabilirsiniz.

Cevaptaki kişi bakış açısına göre değişir: Biri size you ile sorar; kendiniz hakkında I ile cevap verirsiniz. Türkçede “evet” tek başına da yeterli olabilir; İngilizcede Yes, I can gibi bir cevap özellikle beceri sorularında doğal ve açıktır.

Bağlam içinde örnekler

Aynı yapının anlamını yalnızca can kelimesine bakarak belirleyemezsiniz. Konuşulan durum da önemlidir. Aşağıdaki örneklerde beceri, izin ve rica arasındaki farkı karşılaştırın.

İngilizce Türkçe Kullanım
I can swim. Yüzebilirim. Öğrenilmiş beceri
She can't drive. O araba kullanamaz. Bir becerinin bulunmaması
My father can cook very well. Babam çok iyi yemek yapabilir. Yetenek
Can you speak Turkish? Türkçe konuşabiliyor musunuz? Dil becerisini sorma
Can you help me? Bana yardım edebilir misiniz? Rica
You can sit here. Buraya oturabilirsiniz. İzin verme
Can I use your charger? Şarj cihazınızı kullanabilir miyim? İzin isteme
You can't park here. Buraya park edemezsiniz. Yasak bildirme
Can you close the window, please? Pencereyi kapatır mısınız, lütfen? Birinden bir iş yapmasını isteme
We can meet after work. İşten sonra buluşabiliriz. Koşulların uygun olması
I can't come tonight. Bu akşam gelemem. O sırada mümkün olmaması
What can I do to help? Yardım etmek için ne yapabilirim? Yardım teklif etme

“Araba kullanamaz” gibi bir çevirinin de bağlama ihtiyacı olabilir. Sürücü belgesi olmayan birinden söz ediliyorsa beceri veya izin, kolu kırık birinden söz ediliyorsa geçici bir engel öne çıkar. Can't tek başına nedenini belirtmez; gerekirse açıklama eklenir: I can't drive because my arm is broken. — “Kolum kırık olduğu için araba kullanamam.”

Sık yapılan hatalar

1. Kişiye göre ek getirmek

  • Yanlış: She cans drive.
  • Doğru: She can drive. — “O araba kullanabilir.”
  • Neden: Can, üçüncü tekil kişide de değişmez. He, she, it ile başka geniş zaman fiillerinde görülen -s burada kullanılmaz.

2. Can sonrasında to veya -ing kullanmak

  • Yanlış: I can to swim. / I can swimming.
  • Doğru: I can swim. — “Yüzebilirim.”
  • Neden: Can doğrudan yalın fiil alır. Bu yapıyı can + swim gibi tek parça hâlinde öğrenmek hatayı azaltır.

3. Soruyu do ile kurmak

  • Yanlış: Do you can help me?
  • Doğru: Can you help me? — “Bana yardım edebilir misiniz?”
  • Neden: Soru için can öznenin önüne geçer. Do eklenmez. Aynı nedenle olumsuzda I don't can come yerine I can't come — “Gelemem” denir.

4. Türkçedeki gibi özneyi atlamak

  • Yanlış: Can speak Turkish.
  • Doğru: I can speak Turkish. — “Türkçe konuşabilirim.”
  • Neden: Türkçede kişi eki konuşanı gösterebilir; İngilizcede can speak kimin konuşabildiğini belirtmez. Tam cümlede I, she, bir kişi adı veya başka bir özne gerekir.

5. Rica sorusunu yalnızca beceri sorusu sanmak

  • Yetersiz cevap: Can you pass the salt? — Yes, I can.
  • Doğal karşılık: Of course. Here you are. — “Tabii. Buyurun.”
  • Neden: Can you pass the salt? — “Tuzu uzatır mısınız?” bir ricadır. Yalnızca “Uzatabilirim” demek değil, tuzu uzatmak beklenir. Yes, I can dil bilgisi bakımından doğrudur, fakat tek başına söylenirse şaka veya isteksizlik gibi anlaşılabilir.

6. Türkçedeki her -ebilir anlamını can ile karşılamak

  • Amaç “Yarın yağmur yağması mümkün” ise uygun değil: It can rain tomorrow.
  • Bu anlamda doğal: It might rain tomorrow. — “Yarın yağmur yağabilir.”
  • Neden: Belirli bir olayın gerçekleşip gerçekleşmeyeceğine ilişkin tahminde çoğunlukla may / might kullanılır. Can, It can rain a lot here — “Burada çok yağmur yağabiliyor” gibi genel olanakları anlatabilir. Bu farkın ayrıntısı ileri kullanım bölümündedir.

Kullanım notları

Yetenek, izin ve koşullar arasındaki fark

Yetenek, kişinin bildiği veya yapabildiği şeydir: I can swim — “Yüzebilirim.” Bunu her an yüzmekte olduğunuz anlamında kullanmazsınız; genel becerinizden söz edersiniz. Türkçede “Yüzme biliyorum” çevirisi bu bağlamda çoğu zaman daha doğaldır.

İzin, bir davranışa müsaade edilmesidir: You can use my desk — “Masamı kullanabilirsin.” Karşınızdakinin masa kullanma becerisini değerlendirmezsiniz; kullanmasına izin verirsiniz. Olumsuzu, uygun bağlamda yasak bildirir: You can't take photos here — “Burada fotoğraf çekemezsiniz.”

Koşulların elvermesi ise ayrı bir beceri gerektirmeden bir şeyi yapabilmektir: I can come on Friday — “Cuma günü gelebilirim.” Bu cümle gelme becerisinden çok programınızın uygunluğunu anlatır. Can, böylece şimdiki bir imkânı da gelecekteki bir düzenlemeyi de ifade edebilir.

Sen, siz ve nezaket

İngilizcedeki you, hem “sen” hem “siz” olabilir. Can you help me? cümlesi arkadaşınıza “Bana yardım edebilir misin?”, bir yabancıya “Bana yardım edebilir misiniz?” diye çevrilebilir. İngilizcede bu ayrımı ayrı bir kişi biçimiyle değil; ses tonu, kelime seçimi ve konuşma ortamıyla belirtirsiniz.

Please — “lütfen” eklemek ricayı yumuşatabilir. Could you help me, please? — “Bana yardım edebilir misiniz, lütfen?” genellikle daha nazik veya daha dolaylıdır. Buradaki could, geçmiş zamandan söz etmez.

İzin isterken Can I…? gündelik standart İngilizcede tamamen doğaldır. May I…? daha resmî bir seçenek olabilir: May I come in? — “İçeri girebilir miyim?” Can ile izin sorulamayacağı iddiası, gerçek günlük kullanımı yansıtmaz.

Konuşmada can ile can't ayrımı

Olumlu can, cümle içinde çoğu zaman kısa ve vurgusuz söylenir. Can't ise genellikle daha belirgindir; ancak sondaki t, her aksanda açıkça duyulmayabilir. Bu yüzden yalnızca son sese güvenmek yerine vurguya ve bağlama da dikkat edin.

Can kısa cevapta vurgulanabilir: Yes, I can — “Evet, yapabilirim.” Karşıtlık kurarken de vurgulanır: I can cook, but I can't drive — “Yemek yapabilirim ama araba kullanamam.” Tek bir aksanın seslerini Türkçe harflerle ezberlemek yerine, olumlu ve olumsuz örnekleri birlikte dinlemek daha yararlıdır.

Temelin ötesinde: Daha ileri kullanımlar

Bu bölümdeki ayrıntıları A1 aşamasında hemen kullanmak zorunda değilsiniz. Temel kalıbı öğrendikten sonra karşılaştığınız cümleleri anlamanıza yardımcı olurlar.

Geçmiş ve gelecekte yapabilme

Can her zaman yapısına doğrudan uymaz. “Yapabilecek” derken will can kullanılmaz. Gerektiğinde be able to — “yapabilecek durumda olmak” yapısı devreye girer. Buradaki be, zamana ve kişiye göre am, is, are, was, were gibi biçimler alabilir.

İngilizce Türkçe Açıklama
I could swim when I was six. Altı yaşındayken yüzebiliyordum. Geçmişte genel beceri
I was able to open the door in the end. Sonunda kapıyı açabildim. Belirli bir olayda başarı
After the course, I'll be able to drive. Kurstan sonra araba kullanabileceğim. Gelecekte kazanılacak beceri
I want to be able to swim. Yüzebilmeyi istiyorum. Can kullanılamayan bir yapı

Geçmişteki genel beceriler için could yaygındır. Tek bir olayda gerçekten başarıldığını anlatmak istediğinizde ise çoğunlukla was/were able to veya managed to — “başarmak” daha uygundur. Olumsuzda couldn't tek bir başarısız deneme için de kullanılabilir: I couldn't open the door — “Kapıyı açamadım.” Bu ayrımın istisnaları vardır; ilk aşamada genel beceri ile belirli bir başarıyı ayırmak yeterlidir.

Gelecek zaman ifadesi gördüğünüz her yerde be able to gerekmez. I can meet you tomorrow — “Yarın seninle buluşabilirim” mevcut uygunluğu anlatır ve doğaldır. Gelecekte kazanılacak yeni bir beceriyi özellikle vurgularken will be able to daha kullanışlıdır.

Genel olanak ve belirli bir ihtimal

Türkçedeki “-ebilir”, iki farklı anlamı tek biçimle verebilir:

  • This road can be dangerous in winter. — “Bu yol kışın tehlikeli olabiliyor.” Genel olarak karşılaşılabilen bir durum.
  • The road might be icy tonight. — “Yol bu gece buzlu olabilir.” Belirli bir gece hakkındaki ihtimal.

Olumlu can, ilk türdeki genel olanaklarda yaygındır. İkinci türde, yani belirli bir olay hakkında “belki” demek istediğinizde may, might, could daha uygun olabilir. Her “olabilir” kelimesini otomatik olarak can be diye çevirmemek önemlidir.

Güçlü çıkarım bildiren can't

Can't, bazen “yapamamak” değil, “olması mümkün değil” anlamına gelir:

  • That can't be right. — “Bu doğru olamaz.”
  • She can't be at home; I just saw her at the station. — “Evde olamaz; onu az önce istasyonda gördüm.”

Burada bir yasak veya yeteneksizlik yoktur. Konuşan, elindeki bilgiye dayanarak güçlü bir sonuca varır. Geçmişe ilişkin benzer bir çıkarım da mümkündür: He can't have forgotten the meeting — “Toplantıyı unutmuş olamaz.” Bu yapıdaki have forgotten, geçmişte gerçekleşmiş olabilecek unutma eylemine işaret eder; başlangıç düzeyindeki can + yalın fiil kuralına gelişigüzel bir ek değildir.

Algı fiilleriyle kullanım

See, hear, smell gibi algı fiilleri, yani görme, duyma ve koklama bildiren kelimeler, can ile sık kullanılır:

  • I can hear you now. — “Şimdi sizi duyabiliyorum.”
  • Can you see the screen? — “Ekranı görebiliyor musunuz?”

Bunlar genel bir beceriyi değil, o anda algılamanın mümkün olduğunu anlatır. Özellikle telefon ve çevrim içi toplantılarda çok kullanışlıdır.

Olumsuzluğun farklı bir yere bağlanması

Standart olumsuzlukta cannot bitişik yazılır. Ancak not ayrı bir karşıtlığın parçası olduğunda can not yan yana gelebilir: She can not only sing but also dance — “O yalnızca şarkı söylemekle kalmaz, dans da edebilir.” Buradaki not only … but also …, “yalnızca … değil, aynı zamanda …” anlamında bir bütündür; cümle şarkı söyleyemediğini belirtmez. Bu özel durum, sıradan “yapamam” cümlelerinde cannot yazma kuralını değiştirmez.

Çalışma önerileri

  1. Bir beceriyi üç cümleye dönüştürün. I can cook — “Yemek yapabilirim”, I can't cook — “Yemek yapamam”, Can you cook? — “Yemek yapabilir misin?” dizisini kullanın. Sonra cook yerine yüzme, araba kullanma veya bir dil konuşma gibi gerçek beceriler koyun. Özne değiştiğinde fiilin değişmediğini kontrol edin.
  2. Aynı Türkçe eki üç niyetle deneyin. “İngilizce konuşabilirim” için beceri, “Buraya oturabilir miyim?” için izin, “Pencereyi kapatabilir misiniz?” için rica cümlesi yazın. İngilizce karşılıklarını kurduktan sonra her cümlede can ne işe yarıyor diye kendinize sorun.
  3. Kısa bir günlük konuşma kaydedin. Can I sit here? — Of course. — Can you help me with this form? — Sure. — “Buraya oturabilir miyim? — Tabii. — Bu formda bana yardım edebilir misiniz? — Elbette.” Konuşmayı sesli söyleyin; ardından bir beceri sorusu ekleyip Yes, I can / No, I can't cevaplarını çalışın. Böylece rica karşılığıyla yetenek cevabını ayırırsınız.

İlgili konular

  • Önceki temel: İngilizcede geniş zaman — Temel cümle düzenini ve kişi kullanımını pekiştirir; can ile neden do / does ve üçüncü kişi -s ekinin kullanılmadığını karşılaştırabilirsiniz.
  • Sonraki adım: Should ve must ile tavsiye ve zorunluluk — “Yapabilmek”, “yapmalı olmak” ve “yapmak zorunda olmak” arasındaki anlam farklarını öğrenmenizi sağlar.

Ön koşul

İngilizcede geniş zamanA1

Bu kavram üzerine inşa edilen kavramlar

Diğer A1 kavramları

Bu kavram diğer dillerde

Tüm dillerde karşılaştır