C1

Thức giả định trong tiếng Anh

Subjunctive

Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.

Tóm tắt nhanh

Thức giả định là cách dùng dạng động từ để diễn đạt điều được đề nghị, yêu cầu, mong muốn hoặc hình dung, thay vì khẳng định một sự việc có thật. Sau lời đề nghị hay yêu cầu với that, tiếng Anh có thể dùng động từ nguyên mẫu không có to: I suggest that he be careful — Tôi đề nghị anh ấy cẩn thận. Trong giả thiết trái với thực tế, were dùng được với mọi chủ ngữ: If I were you, I would wait — Nếu là bạn, tôi sẽ chờ. Một số cách nói cố định cũng giữ dạng giả định, như if need be — nếu cần.

Tổng quan

Bạn có thể đã gặp If I were you… khi học câu điều kiện loại hai. Đến trình độ C1, cần nhận ra một nhóm cấu trúc rộng hơn: trong biên bản, thư công việc, quy định hoặc đề xuất, người viết dùng he go, she attend, it be mà không thêm đuôi hay chia như câu thông thường. Đây không phải lỗi quên chia động từ. Dạng thức ấy cho thấy người viết đang nói điều nên được thực hiện, chứ chưa xác nhận điều đó đã xảy ra.

Trong tiếng Việt, ta thường dựa vào những từ như “đề nghị”, “cần”, “phải”, “giá mà”, “nếu” để hiểu ý này; động từ phía sau không đổi hình thức. Chẳng hạn, “cô ấy đi” và “đề nghị cô ấy đi” đều giữ nguyên từ “đi”. Vì vậy, người Việt dễ hiểu ý câu tiếng Anh nhưng lại vô thức áp dụng quy tắc quen thuộc “sau he/she/it thêm -s”. Bài học này tập trung vào lúc cần tạm gác quy tắc đó.

Cũng không nên gom mọi câu có nghĩa giả định vào cùng một công thức. Cấu trúc sau lời yêu cầu dùng dạng nguyên mẫu; giả thiết không có thật thường dùng were hoặc dạng quá khứ; các lời chúc cố định có khuôn riêng. Nhận diện ba nhóm này giúp bạn chọn đúng dạng mà không phải học một danh sách ngoại lệ rời rạc.

Cách hình thành và vận hành

1. Sau lời đề nghị, yêu cầu và nhận định về sự cần thiết

Cấu trúc cốt lõi là:

Lời đề nghị/yêu cầu + that + chủ ngữ + động từ nguyên mẫu không có to.

Ở đây, chủ ngữ là người hoặc vật mà phần câu đang nói tới; động từ nguyên mẫu là dạng cơ bản như go, attend, be. Phần bắt đầu bằng that là mệnh đề, tức một cụm có chủ ngữ và động từ riêng.

  • I suggest that he be careful. — Tôi đề nghị anh ấy cẩn thận.
  • It's essential that she attend. — Cô ấy nhất thiết phải tham dự.

Điểm quan trọng là hình thức của động từ trong phần sau that, không phải nghĩa “giả vờ”. Người nói có thể thực sự muốn người kia đến; họ chỉ chưa khẳng định người ấy có đến hay không.

Câu tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Điều cần chú ý
I recommend that he arrive early. Tôi khuyên anh ấy đến sớm. Giữ arrive, không thêm -s.
We request that you be present. Chúng tôi đề nghị bạn có mặt. Dùng be, không dùng are.
They demanded that the fee be refunded. Họ yêu cầu hoàn lại khoản phí. Dùng dạng bị động với be.
It is vital that everyone know the procedure. Điều thiết yếu là mọi người đều phải biết quy trình. Everyone vẫn đi với know trong cấu trúc này.

Các từ thường dẫn đến cấu trúc trên gồm:

  • Động từ: suggest — đề nghị; recommend — khuyến nghị; demand — đòi hỏi; request — yêu cầu; insist — nhất quyết yêu cầu; propose — đề xuất; urge — thúc giục.
  • Tính từ, tức từ nêu đặc điểm hoặc đánh giá: essential — thiết yếu; necessary — cần thiết; vital — hết sức quan trọng; important — quan trọng. Khuôn quen thuộc là It is + tính từ + that…
  • Danh từ, tức từ gọi tên sự vật hay ý niệm: recommendation — khuyến nghị; requirement — yêu cầu; proposal — đề xuất. Ví dụ: Her proposal that we meet online was accepted — Đề xuất họp trực tuyến của cô ấy đã được chấp thuận.

Không phải cứ thấy các từ này là tự động dùng giả định. Cần kiểm tra xem phần sau có diễn đạt điều ai đó muốn được thực hiện hay không. Sự khác biệt về nghĩa sẽ được làm rõ ở phần nâng cao.

2. Không đổi theo người thực hiện hoặc thời điểm đề nghị

Trong kiểu giả định này, be giữ nguyên với tất cả các chủ ngữ. Các động từ khác cũng giữ dạng cơ bản. Sự khác biệt thường dễ thấy nhất với he/she/it và với be.

Dạng tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt
that I be ready rằng tôi phải sẵn sàng
that you be ready rằng bạn phải sẵn sàng
that he/she/it be ready rằng anh ấy/cô ấy/nó phải sẵn sàng
that we be ready rằng chúng tôi phải sẵn sàng
that they be ready rằng họ phải sẵn sàng

Khi động từ dẫn lời chuyển sang quá khứ, dạng giả định không tự chuyển theo:

  • The director insists that she attend. — Giám đốc nhất quyết yêu cầu cô ấy tham dự.
  • The director insisted that she attend. — Giám đốc đã nhất quyết yêu cầu cô ấy tham dự.

Attend không đổi thành attended chỉ vì yêu cầu được đưa ra trong quá khứ. Thời điểm thực hiện có thể được nêu bằng từ chỉ thời gian: They requested that we arrive the following morning — Họ đã yêu cầu chúng tôi đến vào sáng hôm sau.

3. Phủ định và bị động

Phủ định là cách nói “không”. Đặt not ngay trước động từ giả định, không mượn do/does/did:

  • I recommend that she not travel alone. — Tôi khuyên cô ấy không nên đi một mình.
  • It is essential that you not be late. — Bạn nhất thiết không được đến muộn.

Chú ý vị trí của “không”. I don't recommend that she travel alone nghĩa là “Tôi không khuyên cô ấy đi một mình”; câu ấy phủ định lời khuyên, không hoàn toàn giống việc trực tiếp khuyên cô ấy đừng đi một mình.

Bị động là cách đặt người hoặc vật chịu tác động làm trung tâm câu. Dùng be + phân từ quá khứ; phân từ quá khứ là dạng như sent, written, approved:

  • We request that the documents be sent today. — Chúng tôi yêu cầu gửi các tài liệu trong hôm nay.
  • They insisted that the report not be published yet. — Họ nhất quyết yêu cầu chưa công bố báo cáo.

Ở đây, be không đổi thành is, are hoặc was. Dạng sent hay published không tự làm câu mang nghĩa quá khứ; nó là một phần của cấu trúc bị động.

4. Were cho giả thiết không có thật

Trong giả thiết trái với thực tế hoặc được người nói đặt ở khoảng cách với thực tế, were dùng được với mọi chủ ngữ, kể cả I, he, she, it:

  • If I were you, I would ask for more time. — Nếu là bạn, tôi sẽ xin thêm thời gian.
  • If she were here, she could explain it. — Nếu cô ấy ở đây, cô ấy có thể giải thích việc đó.
  • I wish the office were closer to home. — Ước gì văn phòng gần nhà hơn.

Were trong các ví dụ này không đơn thuần chỉ quá khứ. Câu “ước gì văn phòng gần nhà hơn” có thể nói về hoàn cảnh hiện tại. Dạng quá khứ tạo khoảng cách với thực tế: hiện văn phòng không gần như mong muốn.

Với động từ khác, dạng giả thiết thường trùng với dạng quá khứ thông thường: If I knew the answer, I would tell you — Nếu biết câu trả lời, tôi sẽ nói cho bạn. Không thay knew bằng know theo quy tắc sau lời đề nghị; hai nhóm cấu trúc có cách tạo dạng khác nhau.

5. Những cách nói cố định

Một số cụm giữ dạng giả định dù ít khi được phân tích theo quy tắc hiện đại:

  • if need be — nếu cần;
  • come what may — dù có chuyện gì xảy ra;
  • so be it — nếu vậy thì đành thế;
  • Long live the King! — Đức vua vạn tuế!

Nên học cả cụm và sắc thái của nó, không dùng như khuôn để tự ghép mọi động từ. Chẳng hạn, come what may khá giàu cảm xúc; so be it có thể thể hiện sự chấp nhận miễn cưỡng chứ không phải lời đồng ý vui vẻ.

Ví dụ trong ngữ cảnh

Các câu sau bao quát đề nghị, yêu cầu chính thức, giả thiết và cách nói cố định. Bản dịch ưu tiên cách nói tự nhiên trong tiếng Việt, nên không phải chỗ nào cũng dịch that thành “rằng”.

Câu tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Điểm cần nhớ
I suggest that he be careful. Tôi đề nghị anh ấy cẩn thận. Dạng be sau lời đề nghị.
It's essential that she attend. Cô ấy nhất thiết phải tham dự. Nhấn mạnh sự cần thiết, không xác nhận việc tham dự.
The committee recommended that we extend the deadline. Hội đồng khuyến nghị chúng tôi gia hạn thời hạn. Lời khuyến nghị ở quá khứ, extend vẫn giữ nguyên.
The client requested that the invoice be corrected. Khách hàng yêu cầu sửa hóa đơn. Bị động sau lời yêu cầu.
We insist that visitors not take photographs. Chúng tôi nhất quyết yêu cầu khách tham quan không chụp ảnh. Phủ định bằng not, không dùng do.
It is important that each applicant submit a separate form. Mỗi ứng viên cần nộp một mẫu đơn riêng. Không thêm -s vào submit.
Her only requirement was that the room be quiet. Yêu cầu duy nhất của cô ấy là phòng phải yên tĩnh. Dạng giả định sau danh từ nêu yêu cầu.
If I were you, I would keep a copy of the receipt. Nếu là bạn, tôi sẽ giữ một bản sao biên lai. Đặt mình vào hoàn cảnh của người khác để khuyên.
I wish the instructions were clearer. Ước gì hướng dẫn rõ ràng hơn. Mong hiện trạng khác đi.
He speaks as if he were the owner. Anh ấy nói cứ như mình là chủ vậy. Người nói tạo khoảng cách với điều được mô tả.
We can arrange another meeting if need be. Nếu cần, chúng ta có thể sắp xếp một cuộc họp khác. Cách nói cố định nêu khả năng cần thiết.
Come what may, we will finish the project. Dù có chuyện gì xảy ra, chúng tôi cũng sẽ hoàn thành dự án. Thể hiện quyết tâm.
If they refuse, so be it. Nếu họ từ chối thì đành vậy. Chấp nhận một kết quả không mong muốn.
Long live the King! Đức vua vạn tuế! Lời chúc mang tính nghi lễ.

Những lỗi thường gặp

1. Thêm đuôi -s trong cấu trúc giả định

  • Sai khi định dùng dạng giả định: We recommend that he takes a taxi.
  • Đúng với dạng giả định: We recommend that he take a taxi. — Chúng tôi khuyên anh ấy đi taxi.
  • Vì sao: Sau lời khuyến nghị, dạng giả định giữ take dù chủ ngữ là he. Một số biến thể tiếng Anh có dùng dạng chia thông thường sau lời khuyến nghị; tuy nhiên, khi bài tập yêu cầu thức giả định hoặc khi muốn diễn đạt rõ khuôn này, hãy dùng take.

2. Thêm to trước động từ

  • Sai: I suggest that she to wait outside.
  • Đúng: I suggest that she wait outside. — Tôi đề nghị cô ấy đợi bên ngoài.
  • Vì sao: Sau that + chủ ngữ, cấu trúc giả định không có to. Cũng không chuyển máy móc sang I suggest her to wait. Có thể đổi cả khuôn thành I suggest waiting outside — Tôi đề nghị đợi bên ngoài.

3. Dùng does hoặc did để phủ định

  • Sai với khuôn giả định đang học: They requested that he did not be disturbed.
  • Đúng: They requested that he not be disturbed. — Họ yêu cầu không làm phiền anh ấy.
  • Vì sao: Not đứng trực tiếp trước be. Động từ requested ở quá khứ không làm xuất hiện did trong phần giả định.

4. Hiểu were là dấu hiệu bắt buộc của quá khứ

  • Sai nếu muốn nói về hôm nay: If she were available today, she would have joined us yesterday.
  • Đúng với ý đang nói: If she were available today, she would join us. — Nếu hôm nay cô ấy rảnh, cô ấy sẽ tham gia cùng chúng tôi.
  • Vì sao: Với ý giả thiết về hiện tại, phần kết quả thường dùng would + động từ nguyên mẫu. Muốn nói “nếu hôm qua cô ấy rảnh”, cần đổi mốc thời gian và cấu trúc: If she had been available yesterday, she would have joined us — Nếu hôm qua cô ấy rảnh, cô ấy đã tham gia cùng chúng tôi rồi.

5. Dùng were sau mọi if

  • Không phù hợp nếu chỉ hỏi lại một sự việc có thể đã xảy ra: If he were at the meeting yesterday, he probably heard the announcement.
  • Phù hợp với ý đó: If he was at the meeting yesterday, he probably heard the announcement. — Nếu hôm qua anh ấy có dự họp thì có lẽ anh ấy đã nghe thông báo.
  • Vì sao: Câu này không đặt ra hoàn cảnh trái thực tế; người nói chưa biết anh ấy có dự họp hay không. Không phải cứ gặp if là đổi was thành were.

Lưu ý khi sử dụng

Mức độ trang trọng và khác biệt giữa các biến thể tiếng Anh

Dạng nguyên mẫu sau lời yêu cầu thường gặp trong văn bản chính thức, đặc biệt ở tiếng Anh Mỹ, nhưng không chỉ xuất hiện trong văn phong quá trang trọng. Tiếng Anh Anh cũng dùng dạng này; ngoài ra, cách nói với should rất quen thuộc:

  • I recommend that she speak to a solicitor. — Tôi khuyên cô ấy trao đổi với luật sư.
  • I recommend that she should speak to a solicitor. — Tôi khuyên cô ấy nên trao đổi với luật sư.

Trong câu thứ hai, should nằm trong khuôn nêu khuyến nghị. Nó không nhất thiết làm lời khuyên “yếu” hơn câu thứ nhất. Sau should vẫn dùng dạng nguyên mẫu, không thêm -s.

Trong hội thoại, người nói cũng có thể chọn cách diễn đạt khác: It is important for her to attend — Việc cô ấy tham dự là quan trọng. Không cần ép mọi lời khuyên thành cấu trúc với that để nghe có vẻ nâng cao.

Were và was trong giao tiếp

Với giả thiết không có thật, If I was… và I wish she was… xuất hiện phổ biến trong lời nói thân mật. Không nên xem mọi trường hợp ấy là lỗi. Tuy vậy, were là lựa chọn an toàn trong văn viết cẩn thận, bài thi kiểm tra cấu trúc này và lời khuyên quen thuộc If I were you….

Khi kể hoặc kiểm tra một khả năng trong quá khứ, dùng was như bình thường. Hãy chọn dựa trên ý nghĩa của giả thiết, không chỉ dựa vào mức độ trang trọng.

Có thể bỏ that không?

Có thể bỏ that trong một số câu: I suggest he wait here — Tôi đề nghị anh ấy đợi ở đây. Tuy nhiên, giữ that thường giúp câu dài dễ đọc hơn và làm ranh giới giữa hai phần rõ hơn. Việc bỏ that không làm đổi dạng wait thành waits.

Mở rộng và cách dùng nâng cao

1. Cùng một động từ, nhưng khác ý nghĩa thì khác cấu trúc

Insist có thể là “nhất quyết yêu cầu” hoặc “khăng khăng khẳng định”. Chỉ nhìn từ này mà chọn dạng nguyên mẫu sẽ dễ hiểu sai câu.

Câu tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Cách hiểu
She insisted that he be present. Cô ấy nhất quyết yêu cầu anh ấy có mặt. Yêu cầu một việc được thực hiện.
She insisted that he was present. Cô ấy khăng khăng khẳng định anh ấy đã có mặt. Khẳng định một sự việc là thật.
The doctor suggested that he rest. Bác sĩ khuyên anh ấy nghỉ ngơi. Đề nghị hành động.
The evidence suggests that he is innocent. Các bằng chứng cho thấy anh ấy vô tội. Nêu điều có thể suy ra từ bằng chứng.

Với suggest mang nghĩa “cho thấy, gợi ra kết luận”, không bỏ is để dùng be theo khuôn đề nghị. Đây là khác biệt về ý nghĩa, không phải chỉ là một lựa chọn văn phong.

2. Đảo were lên đầu câu

Trong văn phong trang trọng, có thể bỏ if và đưa were lên trước chủ ngữ. Cách đổi thứ tự này gọi là đảo ngữ:

  • If I were in your position, I would decline. — Nếu ở vào hoàn cảnh của bạn, tôi sẽ từ chối.
  • Were I in your position, I would decline. — Nếu ở vào hoàn cảnh của bạn, tôi sẽ từ chối.

Với một khả năng tương lai được trình bày như giả thiết xa thực tế hoặc được cân nhắc thận trọng, có thể dùng were to:

  • If the system were to fail, we would use the backup. — Nếu hệ thống gặp sự cố, chúng tôi sẽ dùng hệ thống dự phòng.
  • Were the system to fail, we would use the backup. — Giả sử hệ thống gặp sự cố, chúng tôi sẽ dùng hệ thống dự phòng.

Không thay were bằng was trong khuôn đảo ngữ này. Cũng không cần đưa đảo ngữ vào hội thoại thường ngày; nhận ra nó khi đọc đã là một mục tiêu hữu ích.

3. Sau wish và as if

Sau wish, dạng quá khứ có thể diễn đạt mong muốn hiện tại khác đi: I wish I had more time — Ước gì tôi có nhiều thời gian hơn. Riêng với be, were có thể dùng cho mọi chủ ngữ.

Nếu tiếc một việc đã xảy ra, dùng had + phân từ quá khứ: I wish I had been more careful — Giá mà lúc đó tôi đã cẩn thận hơn. Không dùng I wish I were more careful yesterday để thay cho ý hối tiếc ấy.

Sau as if — “như thể”, không phải lúc nào cũng cần giả định. So sánh:

  • He acts as if he were the manager. — Anh ấy hành xử cứ như mình là quản lý vậy. Người nói ngầm tạo khoảng cách với hình ảnh ấy.
  • It looks as if she is tired. — Có vẻ cô ấy đang mệt. Đây có thể là nhận xét đúng về điều đang quan sát.

Đừng đổi mọi động từ sau as if sang quá khứ chỉ vì đã học một ví dụ với were.

4. Những cụm trang trọng nên nhận diện

Ngoài các cụm phổ biến đã nêu, bạn có thể gặp:

  • Be that as it may, we still need a decision. — Dù vậy đi nữa, chúng ta vẫn cần một quyết định. Cụm mở đầu thừa nhận điều vừa nói nhưng chuyển sang điểm quan trọng hơn.
  • Suffice it to say that the plan failed. — Chỉ cần nói rằng kế hoạch đã thất bại. Đây là cách rút gọn lời kể, thường mang sắc thái văn viết.
  • God save the King! — Xin Chúa phù hộ Đức vua! Đây là lời cầu chúc, không phải câu mô tả thói quen nên không dùng saves.

Các cụm này đáng học để đọc hiểu tin tức, diễn văn và văn học. Tuy nhiên, biết nhiều cách nói cổ hoặc trang trọng không có nghĩa là cần dùng chúng thường xuyên. Trong một thư công việc ngắn, cách diễn đạt trực tiếp thường hiệu quả hơn.

Gợi ý luyện tập

  1. Luyện tìm “điều được yêu cầu” trước khi chia động từ. Tự viết ba lời đề nghị cho một cuộc họp, chẳng hạn I suggest that we start earlier — Tôi đề nghị chúng ta bắt đầu sớm hơn. Sau đó đổi we thành he để kiểm tra mình có vô thức thêm -s không. Cuối cùng đổi suggest thành suggested và giữ nguyên dạng động từ sau that.
  2. Biến đổi một yêu cầu theo ba hướng. Bắt đầu với They requested that we send the report — Họ yêu cầu chúng tôi gửi báo cáo. Đổi sang bị động: They requested that the report be sent — Họ yêu cầu báo cáo được gửi đi. Thêm phủ định: They requested that the report not be sent yet — Họ yêu cầu chưa gửi báo cáo. Đọc lại để kiểm tra vị trí của not và dạng be.
  3. Tách giả thiết khỏi sự việc chưa biết. Với mỗi câu có if, tự hỏi: “Mình đang tưởng tượng điều khác thực tế, hay chỉ chưa biết chuyện có xảy ra không?” Viết một câu với If I were… cho tình huống tưởng tượng và một câu với If he was… yesterday… để kiểm tra một khả năng quá khứ. Khi đọc tin hoặc nghe hội thoại, ghi cả ngữ cảnh chứ đừng chỉ chép riêng was/were.

Các chủ điểm liên quan

  • Kiến thức nền: Câu điều kiện loại hai — ôn cách kết hợp giả thiết về hiện tại hoặc tương lai với kết quả dùng would.
  • Đọc hiểu sâu hơn: Ngôn ngữ cổ và pháp lý — tìm hiểu thêm những dạng thức được giữ lại trong văn bản nghi lễ, quy định và văn phong trang trọng.

Điều kiện tiên quyết

Câu điều kiện loại 2 trong tiếng AnhB1

Các khái niệm xây dựng trên khái niệm này

Thêm khái niệm C1

Khái niệm này trong các ngôn ngữ khác

So sánh qua tất cả ngôn ngữ