C1

Mệnh đề danh từ trong tiếng Anh

Nominal Clauses

Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.

Nắm nhanh

Mệnh đề danh từ là một cụm có cấu trúc câu, thường có chủ ngữ và động từ, nhưng cả cụm đảm nhiệm một vị trí thường dành cho danh từ: What matters is your health. — Điều quan trọng là sức khỏe của bạn. Dùng that để đưa vào một nhận định, whether/if để nêu điều chưa rõ đúng hay không, và các từ như what, who, how để chỉ nội dung cần biết hoặc điều được nói đến. Khi mệnh đề diễn đạt một câu hỏi gián tiếp, giữ trật tự kể thông thường: I know where she lives. — Tôi biết cô ấy sống ở đâu.

Tổng quan

Trong tiếng Việt, ta nói “Tôi biết anh ấy muốn gì” hay “Việc cô ấy đồng ý khiến tôi bất ngờ”. Những phần in đậm không chỉ là một từ chỉ người hay vật; chúng chứa cả một thông tin. Tiếng Anh cũng có cách đưa một thông tin như vậy vào bên trong câu. Đó là phạm vi của mệnh đề danh từ, còn gọi là mệnh đề danh ngữ.

Danh từ là từ gọi tên người, vật, sự việc hoặc ý niệm, chẳng hạn “khách”, “hồ sơ”, “quyết định”. Mệnh đề là một đơn vị diễn đạt sự việc, thường có người hoặc vật được nói đến và một động từ. Khi học ở trình độ C1, bạn cần nhìn được cả mệnh đề như một khối: khối ấy có thể đứng đầu câu, theo sau động từ, theo sau giới từ hoặc giải thích nội dung của một danh từ.

Chủ đề này hữu ích khi trình bày vấn đề, báo cáo kết quả, trao đổi công việc hay viết bài lập luận. Khó khăn không nằm ở việc nhớ thật nhiều từ nối, mà ở ba lựa chọn: mình đang khẳng định điều gì, đang nêu một điều chưa biết, hay đang nói đến “điều/người mà…”? Mỗi lựa chọn dẫn đến một cấu trúc khác nhau.

Cấu tạo và cách dùng

1. Nhìn cả mệnh đề như một khối

Trước hết, xác định vai trò của cả khối trong câu lớn:

Tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Vai trò của phần in đậm
What he said was true. Điều anh ấy nói là đúng. Chủ ngữ: phần được đưa ra để nhận xét
I understand what you mean. Tôi hiểu ý bạn. Tân ngữ: nội dung mà hành động hiểu hướng tới
The problem is that we have no backup. Vấn đề là chúng ta không có bản sao dự phòng. Bổ ngữ: phần hoàn thiện ý nghĩa sau động từ nối
It depends on what you want. Điều đó tùy vào điều bạn muốn. Phần theo sau giới từ, ở đây là on

Chủ ngữ là phần nêu người, vật hoặc điều được nói đến. Tân ngữ là phần mà hành động hướng tới hoặc nội dung đi sau một động từ như “biết”, “hiểu”. Bổ ngữ là phần cần thêm để câu đủ ý; sau be, nó thường cho biết chủ ngữ là gì. Giới từ là từ như on, about, of, dùng để thể hiện quan hệ với phần theo sau.

Có thể thử thay cả khối bằng it hoặc something để nhận ra ranh giới: I understand it. — Tôi hiểu điều đó. Đây chỉ là phép thử nhận diện, không có nghĩa là câu sau khi thay luôn giữ nguyên sắc thái.

2. Mệnh đề với that: đưa vào một nhận định

Mẫu cơ bản là that + chủ ngữ + động từ. That ở đây báo hiệu rằng phía sau là một nội dung được khẳng định, nghĩ đến hoặc thuật lại; nó không mang nghĩa “cái đó”.

  • I believe that the figures are accurate. — Tôi tin rằng các số liệu là chính xác.
  • The difficulty is that nobody has the original file. — Khó khăn là không ai có tệp gốc.
  • That she remembered my name surprised me. — Việc cô ấy nhớ tên tôi khiến tôi ngạc nhiên.

Ở câu cuối, toàn bộ That she remembered my name làm chủ ngữ. Không bỏ that khi dùng kiểu chủ ngữ này. Tuy nhiên, trong giao tiếp, người ta thường chọn cách đặt it lên trước:

It surprised me that she remembered my name. — Tôi ngạc nhiên vì cô ấy nhớ tên tôi.

It ở đây là chủ ngữ giả, tức từ giữ chỗ ở đầu câu; nội dung thực sự nằm trong mệnh đề phía sau.

Sau các động từ quen thuộc như think, know, believe, say, có thể bỏ that nếu câu vẫn rõ:

I think (that) we need more time. — Tôi nghĩ chúng ta cần thêm thời gian.

Dấu ngoặc cho biết từ có thể lược bỏ, không phải cách viết cần giữ trong câu bình thường. Không suy rộng rằng sau động từ nào cũng dùng được mệnh đề that: chẳng hạn discuss thường đi với một cụm danh từ hoặc mệnh đề hỏi, không trực tiếp theo mẫu này.

3. Mệnh đề với từ hỏi: không giữ trật tự câu hỏi trực tiếp

Các từ what, who, where, when, why, how, which có thể mở đầu một câu hỏi nằm bên trong câu khác. Đây là câu hỏi gián tiếp, tức nội dung hỏi được đặt sau những cụm như “tôi không biết”, “bạn có thể cho biết…”.

Tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Cách sắp xếp
Where does she work? Cô ấy làm việc ở đâu? Câu hỏi trực tiếp
Do you know where she works? Bạn có biết cô ấy làm việc ở đâu không? Bên trong dùng chủ ngữ rồi đến động từ
Why did they cancel the meeting? Tại sao họ hủy cuộc họp? Câu hỏi trực tiếp
Nobody knows why they cancelled the meeting. Không ai biết vì sao họ đã hủy cuộc họp. Không giữ did để tạo câu hỏi

Trợ động từ là động từ hỗ trợ việc tạo câu hỏi, phủ định hoặc các dạng thời gian, chẳng hạn do, have, will. Trong câu hỏi gián tiếp, không thêm do/does/did chỉ để hỏi và không đảo trợ động từ lên trước chủ ngữ.

Nhưng không phải cứ thấy do là phải bỏ. Trong I don't know why she didn't reply — Tôi không biết vì sao cô ấy không trả lời — didn't vẫn cần để tạo phủ định. Với who làm chủ ngữ, thứ tự có thể không đổi: Who called? — Ai gọi vậy? → I wonder who called. — Tôi tự hỏi ai đã gọi.

Một khác biệt đáng chú ý với tiếng Việt: ta nói “cô ấy sống ở đâu”, còn tiếng Anh thường đưa where lên đầu mệnh đề: where she lives, không phải she lives where trong cấu trúc này.

4. What: “điều mà”, không phải lúc nào cũng là câu hỏi

So sánh hai câu:

  • I don't know what he bought. — Tôi không biết anh ấy đã mua gì.
  • I kept what he bought. — Tôi giữ lại thứ anh ấy đã mua.

Câu đầu chứa điều chưa biết. Câu sau không hỏi gì; what he bought chỉ một thứ cụ thể. Kiểu thứ hai được gọi là mệnh đề quan hệ tự do, tức mệnh đề tự mang nghĩa “thứ/người mà…” mà không cần một danh từ đứng trước. Trong bài này, nó được xét cùng các mệnh đề danh từ vì cũng có thể đứng ở vị trí của một danh từ.

Với nghĩa “điều/thứ mà”, what thường tương đương the thing(s) that:

What you need is a proper break. — Điều bạn cần là một kỳ nghỉ ngơi đúng nghĩa.

Đừng nhầm what với that. Trong I know that he resigned — Tôi biết rằng anh ấy đã từ chức — phần he resigned đã đủ thành phần. Trong I know what he wants — Tôi biết anh ấy muốn gì — what còn đảm nhiệm vị trí của thứ được muốn. Vì vậy, không dùng hai từ này thay nhau chỉ vì tiếng Việt đều có thể diễn đạt bằng “điều”.

5. Whether và if: “liệu… có… không”

Khi nội dung tương ứng với một câu hỏi có/không, dùng whether hoặc, trong nhiều trường hợp sau động từ, if:

I don't know whether he'll come. — Tôi không biết liệu anh ấy có đến không.

I don't know if he'll come. — Tôi không biết anh ấy có đến không.

Whether có phạm vi dùng rộng hơn. Hãy ưu tiên hoặc bắt buộc dùng nó trong các vị trí sau:

Tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Điểm cần nhớ
Whether we can afford it is unclear. Chưa rõ chúng ta có đủ khả năng chi trả hay không. Khi cả mệnh đề đứng đầu làm chủ ngữ, không dùng if
It depends on whether the bank approves the loan. Điều đó tùy vào việc ngân hàng có duyệt khoản vay hay không. Sau giới từ dùng whether
The question is whether we should wait. Vấn đề cần quyết định là có nên đợi hay không. Sau be trong kiểu này, dùng whether là lựa chọn chuẩn, rõ ràng
We haven't decided whether to appeal. Chúng tôi chưa quyết định có kháng cáo hay không. Trước to + động từ dùng whether, không dùng if
Tell me whether or not you agree. Hãy cho tôi biết bạn có đồng ý hay không. Khi or not đứng ngay sau từ mở đầu, dùng whether

If vẫn dùng được khi or not ở cuối: Tell me if you agree or not. — Hãy cho tôi biết bạn có đồng ý hay không. Trong văn bản trang trọng hoặc khi cần tránh hiểu nhầm thành điều kiện “nếu”, whether thường rõ hơn.

6. Danh từ đi kèm mệnh đề that

The fact that he lied is concerning. — Việc anh ấy đã nói dối là điều đáng lo ngại.

Ở đây, chủ ngữ của câu lớn là toàn bộ the fact that he lied. Riêng that he lied giải thích nội dung của danh từ fact. Các danh từ như idea, claim, possibility, evidence cũng có thể đi với một mệnh đề nội dung thích hợp:

There is a possibility that the road will be closed. — Có khả năng con đường sẽ bị đóng.

Cần phân biệt với mệnh đề quan hệ, tức phần bổ sung thông tin để nhận diện một người hoặc vật:

  • The claim that she made was surprising. — Lời khẳng định mà cô ấy đưa ra thật bất ngờ.
  • The claim that she owned the land was surprising. — Lời khẳng định rằng cô ấy sở hữu mảnh đất ấy thật bất ngờ.

Ở câu đầu, made cần một thứ được đưa ra: đó chính là the claim. Ở câu sau, she owned the land đã đủ ý; mệnh đề cho biết nội dung của lời khẳng định.

Ví dụ trong ngữ cảnh

Các câu dưới đây trải từ chuyện cá nhân đến trao đổi công việc. Hãy đọc cả mệnh đề in đậm như một khối trước khi phân tích từng từ.

Tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Điểm cần chú ý
What matters is your health. Điều quan trọng là sức khỏe của bạn. Chủ ngữ chỉ điều quan trọng
I don't know whether he'll come. Tôi không biết liệu anh ấy có đến không. Nội dung có/không chưa được biết
The fact that he lied is concerning. Việc anh ấy đã nói dối là điều đáng lo ngại. Mệnh đề nêu nội dung của sự việc
It depends on what you want. Điều đó tùy vào điều bạn muốn. Mệnh đề sau giới từ
Could you explain how this fee is calculated? Bạn có thể giải thích khoản phí này được tính như thế nào không? Không đảo is lên trước chủ ngữ bên trong
Whether we renew the lease will depend on the rent. Việc chúng tôi có gia hạn hợp đồng thuê hay không sẽ tùy vào giá thuê. Cả một lựa chọn làm chủ ngữ
The good news is that your application has been approved. Tin vui là đơn của bạn đã được chấp thuận. Bổ ngữ sau động từ nối
We need to find out who is responsible for the repairs. Chúng ta cần tìm hiểu ai chịu trách nhiệm sửa chữa. Từ hỏi tự làm chủ ngữ
Please keep a record of what you spend. Hãy ghi lại các khoản bạn chi tiêu. Những khoản tiền được nói đến
I'm not sure which entrance we should use. Tôi không chắc chúng ta nên đi lối vào nào. Nội dung đi sau tính từ chỉ sự không chắc chắn
Whatever you decide will affect the whole team. Bất cứ quyết định nào của bạn cũng sẽ ảnh hưởng đến cả nhóm. Lựa chọn không bị giới hạn vào một phương án
It is essential that every visitor sign in. Điều thiết yếu là mọi khách đến đều phải đăng ký. Dạng động từ dùng trong yêu cầu trang trọng

Những lỗi thường gặp

1. Đảo trật tự như câu hỏi trực tiếp

  • Sai: I don't know where is the receipt.
  • Đúng: I don't know where the receipt is. — Tôi không biết hóa đơn ở đâu.
  • Vì sao: Nội dung hỏi nằm bên trong một câu trần thuật. Đặt chủ ngữ the receipt trước is.

2. Dùng that thay cho what

  • Sai: I understand that you mean.
  • Đúng: I understand what you mean. — Tôi hiểu ý bạn.
  • Vì sao: Cần một từ mang nghĩa “điều mà” và đồng thời làm phần chỉ nội dung sau mean. That chỉ mở đầu nhận định, không đảm nhiệm vai trò ấy.

3. Dùng if ngay sau giới từ

  • Sai: We talked about if we should move.
  • Đúng: We talked about whether we should move. — Chúng tôi đã bàn về việc có nên chuyển đi hay không.
  • Vì sao: Sau about, dùng whether để đưa vào lựa chọn có/không.

4. Bỏ that khi mệnh đề đứng đầu làm chủ ngữ

  • Sai: She refused the offer surprised everyone.
  • Đúng: That she refused the offer surprised everyone. — Việc cô ấy từ chối lời đề nghị khiến mọi người ngạc nhiên.
  • Vì sao: Thiếu that, người đọc sẽ hiểu she refused the offer là câu chính rồi gặp thêm một động từ không đúng vị trí. Cách tự nhiên hơn trong nhiều ngữ cảnh là It surprised everyone that she refused the offer.

5. Thêm chủ ngữ lần nữa theo thói quen “điều… thì nó…”

  • Sai: What he said it was helpful.
  • Đúng: What he said was helpful. — Điều anh ấy nói rất hữu ích.
  • Vì sao: What he said đã là chủ ngữ của was. Không thêm it để lặp lại chủ ngữ trong cấu trúc chuẩn này.

6. Gắn what sau một danh từ đã có sẵn

  • Sai: The information what you sent was useful.
  • Đúng: The information that you sent was useful. — Thông tin bạn gửi rất hữu ích.
  • Cũng đúng: What you sent was useful. — Những gì bạn gửi rất hữu ích.
  • Vì sao: What đã tự mang nghĩa “điều/thứ mà”. Nếu có the information đứng trước, dùng mệnh đề quan hệ với that/which hoặc lược bỏ từ quan hệ khi phù hợp.

Lưu ý khi sử dụng

Chọn cách nói theo độ nặng của thông tin

Mệnh đề dài ở đầu câu thường khó theo dõi. That the contractor had failed to inspect the wiring was worrying — Việc nhà thầu đã không kiểm tra hệ thống dây điện thật đáng lo — đúng ngữ pháp nhưng khá nặng. It was worrying that the contractor had failed to inspect the wiring diễn đạt cùng ý với cách mở đầu nhẹ hơn. Trong báo cáo, cả hai đều có thể dùng; trong hội thoại, cách có it thường thuận miệng hơn.

Không đặt dấu phẩy giữa một mệnh đề làm chủ ngữ và động từ chính chỉ vì chủ ngữ dài: What we need most is time. — Điều chúng ta cần nhất là thời gian.

Bỏ that có chọn lọc

Trong lời nói, I think we should leave — Tôi nghĩ chúng ta nên đi — rất tự nhiên. Nhưng khi câu dài hoặc có nguy cơ đọc nhầm, giữ that giúp người đọc thấy ngay ranh giới. Sau danh từ như fact và possibility, giữ that là lựa chọn an toàn trong văn viết chuẩn.

Dấu hỏi thuộc về câu lớn

I wonder where she went. — Tôi tự hỏi cô ấy đã đi đâu — thường kết thúc bằng dấu chấm. Do you know where she went? — Bạn có biết cô ấy đã đi đâu không? — có dấu hỏi vì cả câu là câu hỏi. Không quyết định dấu câu chỉ dựa vào việc bên trong có where hoặc why.

Thời gian và mức độ chắc chắn

Việc đưa một nhận định vào sau động từ quá khứ có thể kéo theo thay đổi thì: She said that she was tired. — Cô ấy nói rằng cô ấy mệt. Tuy nhiên, không phải mọi mệnh đề danh từ đều phải lùi thì. Với điều vẫn đúng ở hiện tại, She explained that the office closes at six — Cô ấy giải thích rằng văn phòng đóng cửa lúc sáu giờ — có thể hoàn toàn phù hợp. Hãy xét thời điểm và ý định của người nói, không chỉ nhìn từ that.

Mở rộng và cách dùng nâng cao

1. Nhấn mạnh bằng cấu trúc “điều… là…”

What I need is a clear answer. — Điều tôi cần là một câu trả lời rõ ràng.

Đây là cách chia thông tin thành hai phần: đưa “điều đang nói đến” lên trước, rồi đặt trọng tâm sau be. So với I need a clear answer — Tôi cần một câu trả lời rõ ràng — câu này nhấn mạnh loại đáp ứng mình cần, có thể ngầm đối lập với lời giải thích dài dòng hay lời hứa.

Cũng gặp What we did was cancel the booking. — Việc chúng tôi làm là hủy đặt chỗ. Sau mẫu có do/did, động từ chỉ hành động ở phần sau có thể ở dạng nguyên mẫu không to như cancel; dạng có to cũng có thể xuất hiện. Không áp dụng cách bỏ to này tùy tiện cho mọi mệnh đề với what.

2. Hòa hợp số ít và số nhiều

Một mệnh đề diễn đạt một sự việc thường đi với động từ số ít:

What she said was unexpected. — Điều cô ấy nói thật bất ngờ.

Nhưng khi what rõ ràng chỉ nhiều vật, nhất là trước một cụm số nhiều, có thể gặp động từ số nhiều:

What we need are two extra chairs. — Thứ chúng ta cần là thêm hai chiếc ghế.

Cũng có thể gặp What we need is two extra chairs, với toàn bộ nhu cầu được nhìn như một ý duy nhất. Vì vậy, đừng học quy tắc tuyệt đối “cứ mệnh đề với what thì luôn dùng is”. Khi chưa chắc và cần câu thật dễ kiểm soát, viết We need two extra chairs. — Chúng ta cần thêm hai chiếc ghế.

3. Whoever và whatever

Whoever answers the phone should take a message. — Bất cứ ai nghe điện thoại cũng nên ghi lại lời nhắn.

You can choose whatever you like. — Bạn có thể chọn bất cứ thứ gì bạn thích.

Các dạng này mở rộng phạm vi sang “bất cứ ai/điều gì”, thay vì chỉ một người hoặc vật đã xác định. Tuy nhiên, không phải mọi mệnh đề với whatever đều làm danh từ. Trong Whatever happens, stay calm — Dù có chuyện gì xảy ra, hãy bình tĩnh — phần đầu nêu hoàn cảnh nhượng bộ, tức hoàn cảnh không làm thay đổi lời khuyên, chứ không làm chủ ngữ hay tân ngữ.

4. Mệnh đề với từ hỏi và to + động từ

We haven't decided what to do. — Chúng tôi chưa quyết định phải làm gì.

Ở đây, to do là động từ nguyên mẫu có to, tức dạng không tự chia theo chủ ngữ hay thời gian. Cấu trúc như what to do, how to apply, whether to accept thường diễn đạt việc cần hoặc nên làm. Người thực hiện hành động được hiểu từ ngữ cảnh.

Đây không phải lúc nào cũng là phép rút gọn giữ nguyên nghĩa. I know what she did — Tôi biết cô ấy đã làm gì — nói về một việc đã xảy ra; I know what to do — Tôi biết phải làm gì — nói về cách hành động.

5. Mệnh đề yêu cầu và dạng giả định

Sau những từ chỉ yêu cầu, đề nghị hoặc sự cần thiết, văn phong trang trọng có thể dùng dạng giả định, tức dạng động từ nêu việc cần thực hiện thay vì khẳng định việc đã xảy ra:

They insisted that he be present. — Họ nhất quyết yêu cầu anh ấy có mặt.

It is essential that every visitor sign in. — Điều thiết yếu là mọi khách đến đều phải đăng ký.

Be và sign giữ dạng cơ bản, dù chủ ngữ là he hay every visitor. Cách này đặc biệt quen thuộc trong tiếng Anh Mỹ trang trọng. Cấu trúc với should cũng thông dụng, nhất là trong tiếng Anh Anh: They insisted that he should be present. — Họ nhất quyết yêu cầu anh ấy có mặt.

Phải xét nghĩa của động từ: He insisted that he was innocent — Anh ấy khăng khăng rằng mình vô tội — là lời khẳng định, không phải yêu cầu, nên không áp dụng máy móc quy tắc trên.

Gợi ý luyện tập

  1. Chuyển câu hỏi thành nội dung cần biết. Lấy ba câu như Where is the office? — Văn phòng ở đâu? và đặt sau Could you tell me…. Kiểm tra riêng phần bên trong: Could you tell me where the office is? — Bạn có thể cho tôi biết văn phòng ở đâu không? Chú ý vị trí của is, không chỉ từ hỏi.
  2. Đánh dấu ranh giới cả khối. Với mỗi câu đọc được, khoanh mệnh đề rồi ghi vai trò bằng tiếng Việt: chủ ngữ, tân ngữ hay phần theo sau giới từ. Sau đó thử thay bằng “điều đó”. Cách này giúp tránh thêm it lần nữa hoặc chia sai động từ chính.
  3. Viết ba câu từ một tình huống thật. Chẳng hạn khi cân nhắc thuê nhà, viết một nhận định với that, một điều chưa rõ với whether và một điều mình cần với what. Đọc lại để kiểm tra: phần sau that có đủ ý không, whether có nêu lựa chọn có/không không, và what có đang chỉ “điều gì/điều mà” không?

Kiến thức liên quan

Điều kiện tiên quyết

Mệnh đề quan hệ với where, when, whose trong tiếng AnhB1

Thêm khái niệm C1