C1

Cấu trúc bị động phức tạp trong tiếng Anh

Complex Passive

Bài viết này thuộc cây ngữ pháp Tiếng Anh trên Settemila Lingue.

Tóm tắt nhanh

Tiếng Anh thường dùng It is said that… hoặc chủ ngữ + is said to… để thuật lại thông tin mà không nêu rõ người nói: She is said to have left nghĩa là “Nghe nói cô ấy đã rời đi”. Dạng sau to cho biết sự việc diễn ra cùng thời điểm, đang tiếp diễn hay đã xảy ra trước lời tường thuật. Không nên dịch máy móc thành “cô ấy bị nói”: đây là cách trình bày nguồn tin, không phải cách diễn đạt một việc bất lợi cho ai.

Tổng quan

Khi đọc tin tức, báo cáo hay bài nghiên cứu, bạn thường gặp những nhận định mà người viết không trực tiếp nhận là sự thật đã được kiểm chứng. Thay vì nói “Tôi biết rằng…”, họ dùng những cách diễn đạt tương đương “Người ta cho rằng…”, “Theo thông tin được công bố…” hoặc “Nghe nói…”. Bị động tường thuật là kiểu câu dùng dạng bị động của động từ chỉ việc nói, tin, cho rằng hoặc đưa tin để trình bày những nhận định ấy.

Ở trình độ C1, điều quan trọng không chỉ là nhớ mẫu câu, mà còn là kiểm soát hai lớp ý nghĩa: khi nào người ta đưa ra nhận định và khi nào sự việc được nhận định xảy ra. Ngoài ra, một câu bắt đầu bằng người hoặc sự vật được nói đến thường giúp nối ý tự nhiên hơn trong văn bản dài. Nhóm cấu trúc này phát triển từ kiến thức bị động nâng cao ở B2.

Với người học nói tiếng Việt, điểm dễ nhầm là từ “được”. Trong “Anh ấy được cho là vô tội”, “được” không hàm ý anh ấy nhận lợi ích. Tương tự, tiếng Anh dùng bị động ở đây để lùi người đưa tin ra phía sau. Khi dịch về tiếng Việt, “nghe nói”, “người ta tin rằng” hay “được cho là” thường tự nhiên hơn việc cố giữ một khuôn bị động duy nhất.

Cấu tạo và cách chọn dạng

Hai cách trình bày cùng một thông tin

Chủ ngữ là người hoặc sự vật làm điểm xuất phát của câu. Mệnh đề là một cụm có chủ ngữ và động từ; một câu có thể chứa nhiều mệnh đề. Động từ nguyên mẫu là dạng như to leave, chưa được chia theo người hay thời điểm.

Hãy bắt đầu từ People believe that he is innocent — “Người ta tin rằng anh ấy vô tội”. Có hai cách diễn đạt lại:

Mẫu tiếng Anh Nghĩa tiếng Việt Cách tổ chức thông tin
It is believed that he is innocent. Người ta tin rằng anh ấy vô tội. Đưa nhận định lên trước; giữ nguyên mệnh đề sau.
He is believed to be innocent. Anh ấy được cho là vô tội. Đưa người được nói đến lên đầu câu.

Ở mẫu thứ nhất, it là chủ ngữ hình thức: nó giữ vị trí mà ngữ pháp yêu cầu, không chỉ một đồ vật nào. Sau that, bạn dùng một mệnh đề đầy đủ.

Ở mẫu thứ hai, he trở thành chủ ngữ của cả câu. Phần is innocent được đổi thành to be innocent. Không giữ thêm he is phía sau.

Phân từ quá khứ là dạng động từ dùng trong bị động và các dạng hoàn thành, chẳng hạn said, thought, believed, seen. Hai khung chính là:

  • It + dạng của be + phân từ quá khứ + that + mệnh đề.
  • Chủ ngữ + dạng của be + phân từ quá khứ + to + phần động từ.

Động từ tường thuật và sự hòa hợp

Các động từ thường gặp gồm say — nói; believe — tin; think — nghĩ, cho rằng; report — đưa tin; understand — hiểu hoặc được biết; expect — dự kiến, kỳ vọng. Chúng đều có thể xuất hiện trong mẫu có chủ ngữ đứng đầu, nhưng ý nghĩa không giống hệt nhau.

Động từ be được chia theo chủ ngữ và thời điểm tường thuật; phân từ phía sau không đổi:

Tiếng Anh Tiếng Việt Điểm cần nhớ
The director is said to be abroad. Nghe nói giám đốc đang ở nước ngoài. Một người: dùng is.
The directors are said to be abroad. Nghe nói các giám đốc đang ở nước ngoài. Nhiều người: dùng are.
The director was said to be abroad. Khi đó, người ta nói rằng giám đốc đang ở nước ngoài. Lời tường thuật thuộc quá khứ.

Nếu dùng mẫu It…that…, động từ vẫn đi với it: It is said that the directors are abroad — “Nghe nói các giám đốc đang ở nước ngoài”. Đừng đổi is said thành are said chỉ vì phía sau có nhiều giám đốc.

Chọn dạng nguyên mẫu theo quan hệ thời gian

Dạng hoàn thành diễn tả việc xảy ra trước một mốc đang xét. Dạng tiếp diễn cho thấy việc đang diễn ra quanh mốc ấy. Trong cấu trúc này, mốc để so sánh thường là thời điểm người ta nói, tin hoặc đưa tin, không nhất thiết là hiện tại.

Dạng và ví dụ Nghĩa tiếng Việt Quan hệ thời gian hoặc ý nghĩa
to work — She is said to work from home. Nghe nói cô ấy làm việc tại nhà. Thói quen hoặc tình trạng được nói đến.
to be working — She is said to be working from home today. Nghe nói hôm nay cô ấy đang làm việc tại nhà. Việc đang diễn ra.
to have worked — She is said to have worked here before. Nghe nói trước đây cô ấy từng làm việc ở đây. Việc xảy ra trước lời tường thuật hiện tại.
to have been working — She is said to have been working all night. Nghe nói cô ấy đã làm việc suốt đêm. Nhấn mạnh quá trình kéo dài trước mốc tường thuật.
to be repaired — The bridge is expected to be repaired soon. Dự kiến cây cầu sẽ sớm được sửa chữa. Bản thân cây cầu chịu tác động.
to have been repaired — The bridge is reported to have been repaired. Theo tin được đưa, cây cầu đã được sửa chữa. Việc sửa đã xảy ra trước khi đưa tin.

Không có quy tắc “gặp quá khứ là phải dùng to have”. So sánh:

  • He was believed to be innocent. — “Khi đó, người ta tin rằng anh ấy vô tội.” Sự vô tội được xem là đúng ở chính thời điểm người ta tin như vậy.
  • He was believed to have left the country. — “Khi đó, người ta tin rằng anh ấy đã rời khỏi đất nước.” Việc rời đi được đặt trước niềm tin trong quá khứ.

Với sự việc sắp xảy ra, động từ expect thường kết hợp với nguyên mẫu đơn: The train is expected to arrive at six — “Dự kiến tàu sẽ đến lúc sáu giờ”. Không thêm will sau to; ý tương lai đến từ nghĩa “dự kiến” và ngữ cảnh.

Ví dụ trong ngữ cảnh

Các câu sau minh họa cách dùng trong bản tin, môi trường làm việc và lời thuật lại. Bản dịch ưu tiên tiếng Việt tự nhiên, không cố giữ nguyên trật tự của tiếng Anh.

Tiếng Anh Tiếng Việt Lưu ý
It is believed that he is innocent. Người ta tin rằng anh ấy vô tội. Thuật lại một niềm tin, chưa khẳng định sự thật.
She is said to have left. Nghe nói cô ấy đã rời đi. Việc rời đi xảy ra trước lời tường thuật.
They are thought to be planning something. Người ta cho rằng họ đang lên kế hoạch gì đó. Nhấn mạnh hoạt động đang diễn ra.
The suspect was seen to enter the building. Có người nhìn thấy nghi phạm đi vào tòa nhà. Bị động của động từ chỉ tri giác.
It was reported that several roads were closed. Khi đó có tin đưa rằng một số tuyến đường đã bị đóng. Giữ một mệnh đề đầy đủ sau that.
The company is understood to be looking for a buyer. Theo thông tin được biết, công ty đang tìm bên mua lại. Cách đưa tin tương đối trang trọng.
The missing hikers are believed to have found shelter. Người ta tin rằng những người đi bộ đường dài mất tích đã tìm được chỗ trú. Nhận định hiện tại về một việc trước đó.
The new library is expected to open in September. Dự kiến thư viện mới sẽ mở cửa vào tháng Chín. Dự kiến về tương lai.
The documents are reported to have been destroyed. Theo tin được đưa, các tài liệu đã bị tiêu hủy. Nguyên mẫu hoàn thành mang nghĩa bị động.
The team was thought to be working on a new design. Khi đó, người ta cho rằng nhóm đang làm một thiết kế mới. Hoạt động diễn ra quanh thời điểm nhận định trong quá khứ.
She is believed to have been living under another name for years. Người ta tin rằng cô ấy đã sống dưới một cái tên khác suốt nhiều năm. Nhấn mạnh một tình trạng kéo dài; ngữ cảnh quyết định nó còn tiếp tục hay không.
The witness was heard to say that the door was unlocked. Có người nghe nhân chứng nói rằng cửa không khóa. Sau was heard, dùng to say.

Những lỗi thường gặp

1. Ghép hai mẫu câu thành một

  • Sai: He is said that he is very wealthy.
  • Đúng: He is said to be very wealthy.
  • Nghĩa: Nghe nói anh ấy rất giàu.

Nếu muốn dùng that, hãy chọn It is said that he is very wealthy. Mẫu có chủ ngữ chỉ người đứng đầu cần phần nguyên mẫu, không phải mệnh đề that he is.

2. Quên rằng nguyên mẫu không chia theo chủ ngữ

  • Sai: She is believed to works here.
  • Đúng: She is believed to work here.
  • Nghĩa: Người ta tin rằng cô ấy làm việc ở đây.

Phần is believed đã mang sự hòa hợp với she. Sau to, không thêm đuôi -s. Tương tự, không dùng to has left mà dùng to have left.

3. Không thể hiện việc xảy ra trước

  • Sai trong ngữ cảnh đã hoàn tất hôm qua: She is said to leave yesterday.
  • Đúng: She is said to have left yesterday.
  • Nghĩa: Nghe nói cô ấy đã rời đi hôm qua.

Tiếng Việt có thể dựa vào “hôm qua” để xác định thời gian. Tiếng Anh ở đây cần cả dạng to have left để đặt việc rời đi trước lời tường thuật hiện tại.

4. Tưởng nguyên mẫu luôn mang nghĩa chủ động

  • Sai khi muốn nói tài liệu bị tiêu hủy: The files are reported to have destroyed.
  • Đúng: The files are reported to have been destroyed.
  • Nghĩa: Theo tin được đưa, các hồ sơ đã bị tiêu hủy.

Chủ động nghĩa là người hoặc vật thực hiện việc đó; bị động nghĩa là người hoặc vật chịu tác động. Hồ sơ không tự tiêu hủy một thứ khác. Vì thế cần been destroyed, không chỉ destroyed.

5. Bỏ to sau bị động của see hoặc hear

  • Sai: The suspect was seen enter the building.
  • Đúng: The suspect was seen to enter the building.
  • Nghĩa: Có người nhìn thấy nghi phạm đi vào tòa nhà.

Ở câu chủ động, Someone saw the suspect enter the building không có to. Nhưng khi đổi sang bị động với dạng nguyên mẫu này, phải thêm to.

6. Áp dụng khuôn này cho mọi động từ

  • Sai: He is suggested to resign.
  • Đúng: It is suggested that he should resign.
  • Nghĩa: Có ý kiến đề nghị anh ấy từ chức.

Không phải động từ nào đi được với It…that… cũng đi được với chủ ngữ chỉ người rồi đến nguyên mẫu. Với suggest, mẫu có that là lựa chọn phù hợp trong ý nghĩa đề nghị này. Nếu ý là “anh ấy được khuyên từ chức”, có thể dùng He is advised to resign, nhưng đó là động từ và ý nghĩa khác.

Lưu ý khi sử dụng

Chọn giọng điệu phù hợp

Những cấu trúc này rất hữu ích trong tin tức, văn bản học thuật và báo cáo vì chúng đặt trọng tâm vào thông tin thay vì người đưa tin. Trong trò chuyện thân mật, People say she has moved — “Mọi người nói cô ấy chuyển nhà rồi” — thường nhẹ nhàng hơn She is said to have moved.

Không cần biến mọi câu thành bị động để bài viết có vẻ chuyên nghiệp. Nếu nguồn tin quan trọng, nêu rõ nguồn sẽ minh bạch hơn: The police believe he has left the city — “Cảnh sát tin rằng anh ấy đã rời thành phố”.

Đừng nhầm khoảng cách với sự chắc chắn

Is believed không chứng minh nhận định là đúng; is reported cho biết có thông tin được đưa ra, không tự bảo đảm độ chính xác. Is expected nói về dự đoán hoặc kỳ vọng, không phải kết quả đã xảy ra. Khi đọc, hãy tự hỏi “Ai tin?”, “Ai đưa tin?” và “Dựa trên bằng chứng nào?”.

Cũng cần xét ngữ cảnh của expect: You are expected to attend có thể nghĩa là “Bạn được yêu cầu tham dự”, chứ không chỉ “Người ta dự đoán bạn sẽ tham dự”. Đây là một yêu cầu xã hội hoặc công việc, không nhất thiết là lời dự báo.

Đưa đúng thông tin lên đầu

Nếu đoạn trước đang nói về một công ty, câu The company is believed to be in financial difficulty — “Công ty được cho là đang gặp khó khăn tài chính” — giữ mạch văn tốt hơn việc đổi chủ đề sang “người ta”. Ngược lại, It is believed that… tiện khi mệnh đề sau dài hoặc khi bạn muốn trình bày trọn một nhận định mà không đưa một người cụ thể lên đầu.

Mở rộng và cách dùng nâng cao

Hai lớp bị động trong cùng một câu

Trong The documents are believed to have been stolen — “Người ta tin rằng các tài liệu đã bị đánh cắp” — có hai lớp riêng:

  1. are believed: người tin không được nêu ra;
  2. to have been stolen: tài liệu chịu hành động đánh cắp, và việc này xảy ra trước nhận định.

Nếu hành động đang diễn ra, dùng to be being + phân từ quá khứ: The system is reported to be being tested — “Theo tin được đưa, hệ thống đang được thử nghiệm”. Dạng này đúng nhưng khá nặng. Có thể viết rõ hơn: It is reported that the system is being tested, cùng nghĩa. Chọn câu dễ đọc thay vì cố xếp nhiều lớp hình thức.

Phủ định nằm ở đâu thì ý nghĩa đổi ở đó

Phủ định là cách dùng not hoặc một hình thức tương tự để bác bỏ một ý. So sánh:

  • He is believed not to have signed the agreement. — “Người ta tin rằng anh ấy chưa ký thỏa thuận.” Niềm tin hướng tới việc không ký.
  • He is not believed to have signed the agreement. — “Người ta không cho rằng anh ấy đã ký thỏa thuận.” Câu phủ định nhận định về việc đã ký.

Trong thực tế, hai câu có thể được hiểu gần nhau. Tuy vậy, về mặt lập luận, không tin rằng đã ký chưa nhất thiết có nghĩa là tin chắc rằng chưa ký. Khi viết nội dung cần chính xác, hãy làm rõ điều bạn muốn phủ định.

Cấu trúc có there

There trong there is/are dùng để giới thiệu sự tồn tại của người hoặc vật. Nó có thể đứng đầu mẫu tường thuật:

  • There are believed to be several errors in the report. — “Người ta cho rằng báo cáo có một số lỗi.”
  • There are believed to have been several errors in the original report. — “Người ta cho rằng bản báo cáo ban đầu đã có một số lỗi.”

Câu thứ hai nhìn về một tình trạng trước thời điểm nhận định. Khi mới luyện viết, bạn hoàn toàn có thể dùng mẫu dễ theo dõi hơn: It is believed that there are several errors in the report — “Người ta cho rằng báo cáo có một số lỗi”.

Động từ tri giác và make: giống hình thức, khác chức năng

Động từ tri giác là động từ chỉ việc nhìn, nghe hoặc cảm nhận. Các câu như was seen to enter không thuật lại lời đồn; chúng trình bày việc có người chứng kiến.

So sánh The suspect was seen to enter the building — “Có người nhìn thấy nghi phạm đi vào tòa nhà” — với The suspect was seen entering the building — “Có người nhìn thấy nghi phạm đang đi vào tòa nhà”. Dạng nguyên mẫu thường trình bày sự kiện như một hành động trọn vẹn; dạng -ing nhấn mạnh cảnh đang diễn ra. Đây là khác biệt về góc nhìn, không phải quy tắc tuyệt đối về việc người quan sát đã thấy được bao nhiêu giây.

Với make mang nghĩa buộc ai làm gì, dạng bị động cũng thêm to: They made him wait — “Họ bắt anh ấy chờ” — trở thành He was made to wait — “Anh ấy bị bắt phải chờ”. Đừng suy ra mọi động từ đều chuyển đổi như vậy: với let mang nghĩa cho phép, cách bị động thông thường là was allowed to, không phải was let to.

Gợi ý luyện tập

  1. Viết hai phiên bản của cùng một tin. Từ “Dự kiến thư viện sẽ mở lại vào tháng tới”, viết It is expected that the library will reopen next month, rồi The library is expected to reopen next month. Lưu ý rằng will trong mệnh đề đầy đủ không xuất hiện sau to ở câu thứ hai.
  2. Vẽ hai mốc thời gian. Với mỗi câu, ghi “lúc đưa tin” và “lúc sự việc xảy ra”. Từ đó chọn giữa to work, to be working và to have worked. Luyện cả mốc tường thuật quá khứ để tránh thói quen cứ thấy was là dùng nguyên mẫu hoàn thành.
  3. Đọc tin và kiểm tra nguồn. Chọn ba câu có is believed, is reported hoặc is expected. Dịch sang tiếng Việt tự nhiên, xác định đâu là thông tin được thuật lại, rồi viết lại bằng một câu chủ động có nguồn tin nếu bài báo cung cấp nguồn đó. Không tự thêm nguồn mà văn bản không nêu.

Các chủ điểm liên quan

  • Kiến thức nền: Cấu trúc bị động nâng cao — ôn cách tạo bị động, lựa chọn thời và xác định người hoặc vật chịu tác động trước khi kết hợp với nguyên mẫu.

Điều kiện tiên quyết

Cấu trúc bị động nâng cao trong tiếng AnhB2

Thêm khái niệm C1

Khái niệm này trong các ngôn ngữ khác

So sánh qua tất cả ngôn ngữ